REVANSHI I KATUNDARËVE

Në shkrimin e Xha Xhait

“Gegë, Toskë dhe Katundarë”

midis të tjerash mbështetej ideja se tezat që përpiqen ta përshkruajnë prapambetjen e Veriut të Shqipërisë si rrjedhojë e diskriminimit nga regjimi komunist në favor të Jugut, pra një sundimit të Toskëve mbi Gegët, nuk është gjë tjetër veçse simptomë e një mentaliteti katundar apo frike ndaj modernitetit, duke konkluduar se:

Pavarësisht nga format që merr dhe pozimet që bën para kamerave, katundaria nuk është funksion i gjeografisë, por më tepër një gjendje e mendjes, ose produkt i paaftësisë për të menduar në mënyrë qytetare, ose për të kapërcyer barrierat artificiale që ekzistojnë për shkak të varfërisë, padijes dhe frikës ndaj modernitetit. Teza e hedhur poshtë e lart, që e shpjegon prapambetjen e sotme të Veriut të Shqipërisë me prejardhjen toske të elitave komuniste gjatë viteve 1945-1990 është tezë tipike e këtij të menduari katundar, që ka nisur të dalë tashmë në sipërfaqe të komunikimit publik si ujë i vjetër gjirizesh të bllokuara nga gjithfarë kompleksesh inferioriteti dhe planesh revanshiste të keq-orientuara.

E solla këtë paragraf jo thjesht sepse përbën thelbin e shkrimit të Xha Xhait, por sepse edhe unë besoj se kritika që i bëhet çështjes së trajtimit të Shqipërisë së Veriut dhe Gegëvë nga regjimi komunist i dominuar nga Toskët, ose “teza” siç cilësohet ajo në shkrimin e Xha Xhait, ka në thelb pikërisht kritikën tjetër, të ndërgjejgjshme ose jo, ndaj procesit të modernizimit gjatë këtij regjimi. Ndryshe nga Xha Xhai, mendoj se kjo (teza) është një përqasje legjitime ndaj periudhës së regjimit komunist, ndonëse e formuluar ashtu në mënyrë të pandërgjegjshme mund t’u shërbejë fare mirë planeve “revanshiste të keq-orientuara”, sikurse shprehet në shkrim.

Në këtë kuadër ia vlen të shqyrtohet kontributi i regjimi komunist në modernizimin e Shqipërisë dhe për rrjedhojë edhe të Veriut Gegë. Xha Xhai thotë:

Regjimi totalitar, që në fillim, u përpoq “ta shtrojë” Veriun; çka nënkupton jo vetëm dhunë, luftë klasash dhe përndjekje të elitave anti-komuniste ose jokomuniste, por edhe investime në infrastrukturë: shkolla, rrugë, hapje tokash të reja, plehra kimike, elektrifikim, sharra, dele, vatra kulture, librari, agroteknikë, shëndetësi publike, vaksinime të fëmijëve, konsultore për gratë shtatzëna, ulje të vdekshmërisë foshnjore, bonifikime dhe vepra industriale madhore – hidrocentrale, miniera – të cilat ua shtuan të ardhurat familjeve që jetonin në ato zona.

Duhet thënë se ka një sforcim për ta veçuar karakterin e dhunshëm të regjimit nga përpjekjet e tij për modernizim të shoqërisë shqiptare  (pra si të thuash për të dënuar dhunën ndërkohë që përqafon atë që ky regjim ka pasur pozitive: modernizimin e shoqërisë shqiptare) duke bërë kështu të anashkalohet midis të tjerash, pa asnjë lloj kritike për mendimin tim, vetë thelbi i modernizimit si një eksperiment, për rrjedhojë i dhunshëm. Në të vërtet regjimi pa eksperimentin nuk kishte kuptim, sikurse u bë shumë e qartë në vitet 80-të kur eksperimenti ishte diskretituar dhe pasojat e tij ishin tashmë të dukshme për të gjithë.

Nga ana tjetër, duke mos u përmendur “diskriminimi gjuhësor” që i është bërë Veriut nëpërmjet imponimit të standartit, i cili nuk ka se si të shihet i shkëputur prej proçesit të modernizimit , anashkalohet një tjetër dukuri e tij, nga ku mardhëniet e qytetërimit me kulturën kalojnë në plan të dytë, dhe vetë kultura tradicionale instrumentalizohet në emër të synimeve social-politike dhe ideologjike, që do dominojnë mardhëniet me qytetërimin në shekullin e XX, ose e thënë ndryshe me fjalët e historianit dhe kritikut Kenneth Frampton “fitore e qytetërimit universal ndaj kulturës së prirur  nga lokalja” (the victory of universal civilization over locally inflected culture). Nuk jam në gjëndje të them se si ka ndikuar ngritja e një kulture lokale, në këtë rast ajo e Jugut të Shqipërisë, në statusin e “qytetërimit universal” në kulturën shqiptare, porse ajo që mund të thuhet me siguri është se një pjesë e jona, për të mos thënë më shumë qytetar, ndiheshin më shumë “universal” se të tjerët.

E megjithatë as kjo nuk është ajo ç’ka shqetëson në problemin e ngritur, ndonëse i legjitimon ata që mëndojnë se ky dominim ka qënë real. Përtej të arsyetuarit nëse ka pasur apo jo diskriminim – i cili sipas të gjitha gjasave ishte thelbi i mënyrës se si funksiononte regjimi duke u shfaqur automatikisht aty ku gjendej terren – problematika zhvendoset në gjetjen e mënyrës se si duhet të trajtohen kulturat lokale në rastin kur pranimi i modernitetit si gjëndje është e vetmja alternativë. Veçanërisht e rëndësishme bëhet kjo çështje kur mendon se vetë kultura shqiptare identifikohet si e tillë vetëm duke qënë se ushqehet nga kultura lokale dhe jo anasjelltas, qoftë edhe në kontekstin e qytetërimit universal, bile edhe në rastin kur përkthehet ne “Men Bookers” apo “Premio Príncipe de Asturias de las Letras”, që në fakt nuk janë gjë tjetër veç përjashtime që vërtetojnë rregullin.

Po ashtu duhet pasur parasysh se ky debat zhvillohet në kushtet kur shoqërisë shqiptare nuk mund t’i imponohesh më, dhe ndërmarrja e një procesi modernizimi është veçse një iluzion në rastin më të mirë, kur nuk përkthehet në nostalgji për periudhat kur kjo shoqëri edhe mund të standartizohej. Në këtë kuadër besoj futen edhe debatet identitare të cilat, për mendimin tim, nuk janë gjë tjetër veçse përpjekje standartizuese, të cilat i kërkojnë shabllonet e modernitetit ose në ideologjitë universale të së kaluarës ose në ato të së tashmes si: lindjes përballë perëndimit; kapitalizmit përballë komunizmit; myslimanizmit përballë krishtërimit; eurocentrizmit; terrorizmit; përplasjes së qytetërimeve. Bile edhe vetë çështja kombëtare shihet e projektuar në superstrukturat e qytetërimit universal, në kuadër të multikulturalizmit, rendit botëror etj., dhe shumë pak ose aspak vëmëndje i kushtohet lokales dhe kohezionit shoqëror të brëndshëm, i cili tërheq vëmëndje vetëm atëherë kur plasaritjet bëhen aq të mëdha, dhe ballafaqimet bëhen aq të dhunshme sa që rrezikojnë edhe vetë superstruktuart (ndërkombëtare apo edhe nacionale), apo kur manipulohen duke u kalkuluar, ashtu sikurse thotë edhe Xha Xhai, për qëllime politike dhe revanshiste. Po ashtu  lokalja, edhe kur nuk manipulohet; komercializohet; anatemohet, shihet si pengesë ndaj progresit e cila në rastim më të mirë thjeshtë duhet lënë në harresë.

Atëherë çfarë mund të bëjë kjo shoqëri që t’i qëndrojë diversionit që i bëhët kulturës së saj lokale, të mos bjerë pre e qytetërimit “universal”, kulturës që imponon tregu apo konjukturat politike dhe superstrukturat ekonomike dhe ideologjike në emër të modernitetit, që siç e thashë më lartë duket se mbetet e vetmja alternative që ofron progresi? A mundet të gjykohet lokalja nga pozicioni i universales, duke ia mohuar asaj statusin e qytetërimit vetëm se nuk i përgjigjet modernitetit? Pra a është në gjëndje kultura shqiptare t’i kthejë lokales statusin e qytetarisë, një lloj motori gjeneruees të saj, drejt një rruge e cila ia përshtat modernitetin kësaj kulture dhe jo anasjelltas? Ç’ka përsëri nënkupton njohje të mirë dhe përqasje pa komplekse kundrejt të dyjave, si ndaj kulturës lokale dhe modernitetit, pra një përqasje, që nëse mund të shprehesha kështu, do mund të diskriminonte/kritikonte pa dallim si lokalen ashtu edhe universalen.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).