MISHI TRETET, KOCKA MBETET (II)

 
Revista MAPO boton një përgjigje më të plotë e më të gjatë të Eqrem Çabejt, ndaj çështjeve të ngritura në tri fletë-rrufetë e arkeologëve. Përgjigjja meriton të lexohet e gjitha, sepse përveç vlerës shkencore, lejon të kuptohet edhe në ç’mënyrë dija përpiqej t’i rezistonte sadopak trysnisë për mashtrim, që vinte nga ideologjia; kjo e fundit [...]

9 Komente

Enigma e madhe, në mos kryesorja e parahistorisë së gjuhës shqipe ka të bëjë pikërisht me arsyen pse nuk ruhen në shqipen e sotme gjurmë të kësaj bashkëjetese kaq të ngushtë, që do të ketë zgjatur për disa shekuj.

xha xha, a mund te shpjegosh ketu ose ne vazhdim te serise (nqse do kete nje pjese III e me tej) qe pse duhet te kete gjurme? pra eshte me patjeter kjo pritshmeri gjurmesh? Me cdo bashkeekzistence popujsh? Dhe, a duhet pritur qe ne greqishten e vjeter apo te sotme, te kete ndonje gjurme simetrike (edhe pse iliret nuk vajten "andej", por qene greket qe erdhen "ketej&quotsmiley.

pra ku e ka bazen pritshmeria ne pergjithesi?

Flm paraprakisht.

 Emigrant, po të kenë bashkëjetuar të parët e shqiptarëve dhe grekët e vjetër në këto zona, sidomos gjatë vijës bregdetare dhe në qytetet, siç edhe duket se provohet nga arkeologjia, atëherë do të kenë dhënë dhe marrë fjalë. Bashkëjetesa e ngjashme, më pas, midis të parëve të shqiptarëve dhe latinëve solli kaq shumë fjalë latine në shqipe, sa për pak sa nuk e romanizoi atë krejt; në një kohë që huazimet e shqipes nga greqishtja e vjetër janë shumë të pakta (mezi kanë nxjerrë nja 18 të tilla). Si mund të shpjegohet kjo? Nga ana tjetër, ilirishtja (le ta quajmë kështu) do t’i ketë dhënë gjithashtu fjalë greqishtes së vjetër, por jo dhe aq; sepse greqishtja kishte status social më të lartë se ilirishtja, prandaj kahu i huazimit do të ketë qenë, si në rastin e latinishtes, nga gjuha tjetër drejt shqipes.

Tani, meqë shqipja e sotme ka fare pak huazime nga greqishtja e vjetër, disa autorë mendojnë se të parët e shqiptarëve kanë jetuar më në brendësi të Ballkanit, në një zonë ku kontaktet me greqishten e vjetër ishin të kufizuara; kjo pastaj përdoret edhe nga mbrojtësit e teorisë trake të prejardhjes së shqipes. Megjithatë, e keqja e këtyre teorive është se janë pak statike, ose nuk përfillin shumë dinamikën e popullsive. Për shembull, mund të mendohet që ata ilirë që ishin në kontakt të vazhdueshëm me grekët e vjetër, sidomos përgjatë vijës bregdetare, u asimiluan prej grekëve ose më pas u larguan nga ajo zonë; dhe gjuha e tyre nuk u trashëgua; përkundrazi, kushërinjtë e tyre më në brendësi, që nuk kishin kontakte me grekët, i populluan ato zona më vonë.

Tek e fundit, këtë prirje e ndesh rregullisht në historinë e shqiptarëve - i afrohen bregut, qytetërohen, pastaj largohen që andej drejt Perëndimit, ndërsa bregut i afrohen shqiptarë të tjerë; sepse e njëjta gjë ka ndodhur të paktën dy herë: në Mesjetë, gjatë shekujve XIV-XV; dhe tani në shek. XX. Lexoj ndonjëherë që një numër i madh banorësh nga Veriu i Shqipërisë kanë zbritur drejt bregdetit, për t’u vendosur edhe në zonën praktikisht të shpopulluar të Jonit. Diçka e ngjashme ka ndodhur në Mesjetë, meqë sot e kësaj dite gjen familje në Himarë që të thonë se kanë zbritur atje nga Kruja, pas vdekjes së Skënderbeut. 

Shume falemnderit per shpjegimin, xha xha!

Mund qe flasim prape per kete. Sidomos ne dy gjera: 1) ajo qe do mund te quhej ndikimi i faktorit "recency" ne huazim (a eshte ky ndikim domethenes apo jo, meqe gjuha "eshte organizem i gjalle" sic thoshte profesori, dhe mbase fenomeni i bjerrjes se fjaleve te dikurshme nga perdorimi mund te mendohet nga zevendesimi i tyre prej fjalesh me te reja, nga nje burim "more recent" - dmth greek vs. latin ketu); 2) a eshte numuri i huazimeve (fjaleve) tregues cilesor ne kete proces? A eshte ky numur i varur nga shkalla e zhvillimit te shoqerive/ veprimtarise ekonomike? A ka ndonje kriter qe nje fjale te caktuar t'i japi me shume peshe se nje fjale tjeter. Nje fjale te pergjithshme, te themi psh "uje", me shume peshe se nje fjale me teknike, psh nje njesi matese te peshes.

Edhe nje here, ju falenderoj.

Cimi

 

Em, është kënaqësia ime të diskutoj.

Në fakt, në shqipen e sotme ka kaq pak huazime nga greqishtja e vjetër, sa mund të pohohet se stërgjyshët e shqiptarëve të sotëm nuk kanë pasur shumë kontakt me grekët e vjetër. Prandaj, në qoftë se mbishkrimet në qytetet e lashta të trojeve shqiptare janë në greqishte dhe provojnë, drejtpërdrejt, kontakte të ngushta me grekët e vjetër; dhe në qoftë se dihet se në kolonitë e rëndësishme të bregdetit si Apollonia dhe Dyrracchium-i kishte banorë të shumtë grekë, atëherë kemi një problem të madh në duar.

Kjo sqarohet edhe po të krahasohet ndikimi i pakët nga greqishtja e vjetër, me ndikimin e madh të latinishtes. Ajo që thua ti është shumë e vërtetë – për natyrën e huazimeve, meqë huazimet “teknike” kanë tjetër rëndësi nga huazimet e tjera, të zakonshmet. Mirëpo në huazimet që ka marrë shqipja (më saktë protoshqipja) nga latinishtja gjen fjalë të pjesëve të trupit, si faqe, shpinë, këmbë, kokë, shpatull, shtat, kofshë, flok, fytyrë etj., ose fjalë të tjera elementare si kafshë, pemë, herë, shok, mik, femër, fëmijë, kushëri, prind, qytet, gjel, lepur, pëllumb, qen, pulë etj.

Me fjalë të tjera, populli që jetonte në trojet e sotme të shqiptarëve ishte në kontakt të ngushtë edhe me grekët e vjetër, edhe me latinët; dhe për një kohë shumë të gjatë. Që shqipja e sotme ruan gjurmë të thella të latinishtes, por vetëm gjurmë sporadike nga greqishtja e vjetër, mbetet për t’u sqaruar, është si me thënë “the elephant in the room”. >>

Xha xha, pse nuk ma shpjegon këtë punën e qenit se më ka ngel merak?

 

 

 Fjalën qen të gjithë e mbajnë për huazim nga latinishtja canem, edhe pse unë vetë kam shumë dyshime për nga forma fonetike (duhej të kishte përfunduar si frê/freni, ose ullî/ullini, me zanore tematike të hundorizuar: *qê/qeni ose *qeri në toskërishte). Nga ana tjetër, sikur ta marrim të mirëqenë burimin latin, mund të supozojmë se fjala shenjonte në fillim ndonjë lloj race qensh që e sollën të parët latinët në Ballkan. I njëjti arsyetim vlen edhe për kalë, nga latinishtja caballum; në një kohë që shqipja e ka një fjalë të vjetër indoeuropiane që e kanë krahasuar me greqishten e vjetër hippos (shqip: hipi). Alternativisht, emra kafshësh si qen ose kalë, ndonjëherë zhduken nga gjuha pse konsiderohen si fjalë tabu, që nuk duhen shqiptuar për arsye fetare. 

Faleminderit.

Alternativisht, emra kafshësh si qen ose kalë, ndonjëherë zhduken nga gjuha pse konsiderohen si fjalë tabu, që nuk duhen shqiptuar për arsye fetare.

Interesante kjo pjesë.

Që shqipja e sotme ruan gjurmë të thella të latinishtes, por vetëm gjurmë sporadike nga greqishtja e vjetër, mbetet për t’u sqaruar, është si me thënë “the elephant in the room”.

Xha xha, hipoteza eshte shume e qarte (eshte shume permbushese kur hipotezat bazohen mbi truall te forte te logjikes formale - me duhej ta thosha kete, s'di pse...) - pra kemi dy bashkejetesa qe duken te mbeshtetura ne fakte te prekshme, dhe nga njera bashkejetese kemi gjurme sporadike, kurse nga tjetra kemi me se mjaftueshem. Pikepyetja (hipoteza zero) eshte nese kemi te bejme me te njejtin popull (ne kuptimin e vazhdimesise kohore) apo jo ("JO" do thoshte hipoteza zero, te cilen rrekemi ta mbeshtesim ose ta kundershtojme, ne nivele te ndryshme besimi, c'ka ne ane sasiore perkthehet ne nivele te caktuara probabilitare).

Me duket qe mundesirat jane te pafund, xha xha, ama te pakten pohimi qe kemi te bejme me dy popuj absolutisht te ndryshem, njeri nga te cilet bashkejetoi me greket, dhe tjetri me romaket, them qe nuk vertetohet nga fakti i atyre gjurmeve sporadike, sa per fillim. Plus qe nje rregull i shtanget treshi ne sasine (perqindjen) e huazimeve nuk ka pse pritet, ne kuptimin qe nqse nga latini u huazua x%, i bie qe nga greku te ishte huazur y%, kur ne fakt u huazua shume me pak.

Nuk di mekanizmin e huazimit, si, sa dhe kur ndodh. Qe nje gjuhe te jete gati te huazoje, them qe vec nivelit te bashkeekzistences me popullin tjeter, kerkohet nje fare perputhshmerie (kompatibiliteti) me dhenesin. Si me kulturen. Psh, greket u sunduan edhe nga perset, edhe nga romaket, por jo te dy keta ishin ne gjendje te merrnin njesoj nga greket. Fjalen e kam sa ishte e afte gjuha e parardhesve tane te merrte gje nga greket atebote. Dhe cili ishte niveli i bashkeekzistences me greket. Ishte i nivelit te popullit te sunduar si me romaket (ose edhe me turqit me vone, sa per ate pune) apo ishte thjesht "na pese, nem pese".

Sqaroj, keto jane gjithnje muhabete blogu. Food for thought. Logjike formale. ASNJE METIM PROFESIONAL (nga ana ime), xha xha.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).