Letersia pa Mure

Nga M. Bashllari

Eshte nje teme shume e trishtuar kjo qe po rrahim te shtjellojme. Pse kemi kaq shume pyetje, kaq shume dilema per veten tone? Pse kur dikush na tregon me gisht se sa te vegjel jemi, sa te pafat, ne priremi ta pranojme vetvetiu dhe me keq akoma te shtojme edhe doza nga vetja, duke ndjere nje lloj kenaqesie mazohiste kur e godasim ate.Ne dime te shajme bukur dhe te kritikojme keq. Kjo ka ndodhur gjithmone. Dikur me Fishten, Koliqin dhe tani me Kadarene, Agollin e shume te tjere. Mjafton te kujtojme ketu kenaqesine e lige kur Kadareja serish nuk merr cmimin Nobel, krejt si ai gezimi pervers kur sheh ne ekran dy kullat binjake duke u thermuar. Trishtuese...gerryese... Letersia nuk ka te beje me kufijte territoriale. Mendoj se eshte fat ne njefare menyre (fat ne fatkeqesi, thote gjermani) qe shqipja flitet ne disa territore me kushte historike relativisht te ndryshme. Ne nuk jemi shembull i vetem. e njejta gje ndodh ne Ameriken e Jugut ku Letersia latino -amerikane konceptohet unike, pa kufij. Perse ne duhet atehere ta shohim te segmentizuar letersine shqipe? Kjo mund te bente sens para 15 vjetesh, por tani? Ne kushtet e nje shpejtesie te tille informacioni, mendoni se diaspora eshte me pak e informuar, me pak shqiptare se ata qe jetojne brenda kufijve? Atehere c'kuptim ka termi: Letersia shqipe e diaspores? Kur nje shkrimtar ulet te krijoje, nuk besoj qe se pari ai mendon se eshte shqiptar. Arti eshte i pameshirshem dhe arrogant neqoftese rrezikohet nga kufizimet. Ose skematik dhe shtatanik, edhe kur i meshohet patriotizmes. Me sa duket ne nuk i shpetojme dot skemes historike te shekullit qe lame pas. Ne fillim nje Rilindje dhe me pas nje Shtet. e njejta gje duket se po tenton te ndodh edhe tani...ne nje sfond pak me te ndryshem por me te njejten esence: Rryma dhe energji shpirterore te akumuluara qe kerkojne te shperthejne ne nje levizje te pergjithshme. Shume force, mllef, rrebelim dhe nxitim. Per te fituar kohen e humbur... Jo ne emer te ndonje ideologjie, qofte ky dhe nacionalizmi, por ne emer te nje ideje me te thelle, me te vertete..te Letersise pa Mure. .Vjeshte 2003..P.s Kjo esse eshte shkruar si pergjigje e debatit te hapur ne Revisten Letrare shqiptare" ARS" , nr 20, me teme: Njohja e ndersjelle e letersive shqipe me pyetje kryesore: “A eshte i drejte mendimi, se per shkak te autoreve dhe titujve qe prezantojne prej kohesh letersine shqipe ne bote, letersia shqipe shkruhet brenda 28000 km2 te Republikes se Shqiperise dhe a eshte kjo e fundit ne ate nivel vlerash sa te meritoje krejt perfaqesimin e letersise shqipe ne bote?“ .

40 Komente

avocados,

Nja dy fjale mbi nje mendim gjeresisht te perhapur nder shqiptare, kudo qe jane.

Thuhet se Shqiptaret jane inatçare. OK, mundet. Por do te doja te terheq vemendjen se bota letrare franceze eshte e pameshirshme gjithashtu. Kritikat vershojne edhe kendej. Jane ca tipa qe s'ta pertojne fare neper emisione letrare. Pavaresisht se kendej eshte kulture tjeter dhe nuk te shajne me nena. Por duhet ditur qe kritikat jane vertete te ithta.

Le Clézio fitoi Nobelin. Ju mendoni se te gjithe Francezet ishin te gezuar ? Eh jo. Para ca ditesh, gazeta Le Monde botoi opinionin e nje shkrimtari dhe profesori letersie i cili si ide kryesore kishte : t'i japesh Nobelin Le Clézios, kjo eshte nje fyerje e rende per letersine. Ka plot qe mendojne keshtu, ka te tjere qe mendojne kunder. Ske ç'ben, keshtu eshte. Nuk duhet t'i biem shume ne qafe shqiptarit. Nuk eshte as me i mire as me i keq se te tjeret, eshte thjesht i ndryshem.

XYZ,

Normal qe ka kritike per cdo lloj letersie e niveli. Kjo ese a shkrim i shkurter e ka me teper hallin tek ndarja artificiale qe i behet letersise shqipe edhe sot e ksaj dite: let e shqiptareve te kosoves, e shqiptareve te maqedonise, e malit te zi, diaspores. Nuk ben sens per arsyet qe jane permend me lart e per disa te tjera qe sjane permend, because the author was young and naive on 2003 smiley

pershendetje

Avokados, them se eshte nje pyetje te ciles duhet t'i pergjigjesh patjeter, ne menyre qe te flasesh per kete teme. Pyetja eshte se kush vjen me pare, eksperienca, apo letersia. Eshte veshtrie t'i pergjigjesh, sepse argumente te bindshme ka nga te dy krahet. Ne qofte se do thoshim se me pare vjen eksperienca, ky koncept do kishte brenda disiplinen, traditen, etj, letersia per te cilen po flasim ne vecanti, apo arti ne pergjithesi, do te ushqeheshin nga vuajtja, dhimbja, gezimi, malli, dashuria, zhgenjimi, etj. Dhe edhe pse keto jane te gjitha kategori gjenerale ndjenjash, ku nuk ka njeri qe te mos i njohi ne nje forme apo ne nje tjeter, letersia qe do te prodhohej do te ishte krejt e vecante per cdo kontekst, e ushqyer nga boshesia e shndritshme e metropilit, apo rutina sezonale e nje fshati, nga merzia mbytese e nje qyteze, apo nga aventurat e nje udhetimi ne rrethin ku qyteza ndodhet. Nga ana tjeter, ne qofte se do thoshim se me pare vjen letersia pastaj eksperienca, ky koncept do te kishte brenda ideologjine, homogjenizimin, hegjemonine, etj, letersia do te kishte nje pushtet real politik, dhe do te ushqehej nga koncepte madhore si drejtesia, mireqenia, kerkimi dhe gjetja e vetes, vellazeria, solidariteti, etj. Eskperiencat qe njeriu do te kishte ne bote, do ishin te influencuara nga ideale te tilla.

Ceshtja eshte se keto nuk jane te prera me thike. Eksperienca dhe arti ushqejne njera tjetren. Sidoqofte, pervec solidaritetit dhe vellazerise, frymes se mire dhe pozitivitetit, letersia shqiptare duhet trajtuar edhe ne forme shkollash te ndryshme. Keshtu, letersia e diaspores oforn vecanti qe veshtire te gjehen tek nje shkrimtar i cili nuk ka dale nga asnjehere nga Burreli, bie llafi. Letersia shqiptare e burgjeve, nuk mund te trajtohet njesoj si letersia e Agollit apo Kadarese. Letersia e te shkolluarve ne Moske, nuk mund te trajtohet njelloj me neo-bejtexhinjte, perfaqesues i te cileve mund te merret Hatibi. Ata flasin shqip te gjithe natyrisht. Letersine pa mure perpiqen t'a bejne te gjithe, si te jene duke folur nga brenda mureve te burgut, si nga pertej oqeanit, si nga brenda mureve ideologjike, si nga Ali Demi, si nga Azotiku. Por kjo nuk perben kritike, apo, me gjithe kete, nuk eshte gabim taksonomia Letersia Shqiptare e Diaspores, Letersia Shqiptare e Burgjeve, Letersia Shqiptare e Kosoves, etj. Perkundrazi, kjo taksonomi jo vetem qe nuk i ve kufinj letersise, por e ndihmon studimin e saj.

Lulian,

me pelqen shume si e ke pare ceshtjen. Po kap vetem nje pike qe prape nuk me flen mire: etiketimi dhe ndarja gjeografike e letersise. Do e pranoja si nje ndarje vetem per lehtesi studimi neper shkolla, ku njohja ende eshte e cunget, por jo si nje vije teorike ne historine e letersise shqipe.

Nje shkrimtar shqiptar i Kosoves nga pikpamja e artit, mund te jete shume i afert me nje shkrimtar qe shkruan ne Shqiperi apo Australi, madje edhe me i afert sesa nje tjeter qe ha e pi nen nje strehe me te parin. Ky fenomen nuk perjashtohet madje edhe ne prerje diakronike. Nje shkrimtar i 100 viteve me pare eshte me prane dikujt qe jeton sot, se shume bashkekohes te tjere te tij, etjetj.

Shembulli me i sakte ne favor te kesaj ideje eshte Martin Camaj. Ishull i vetmuar. Krijoi ne Gjermani. Me thuaj, ku e kategroizon ti ate?

Nga ana tjeter, e beson vertet se letersite sipas kesaj ndarjeje kane arritur te krijojne shkolla a rryma letrare? une e dyshoj kete. Por do doja vertet te dija nese ka prova qe vertetojne te kunderten.

Realitetet historike, sociale, gjeofizike mund te jene te ndryshme por Let Shqipe eshte Nje. Elementi qe e unifikon ne nje te tille, eshte gjuha. Pranimi i te kundertes behet jo me teper per efekt studimi sesa perjashtimi. Tirana letrare eshte konservatore dhe dyshuese kur vjen fjala per te pranuar zyrtarisht letersine qe behet jashte saj.

 

avocados,

Tirana letrare ose, shkurt fare, Tirana, vuan nga nje semundje e vjeter franceze qe quhet : Parisi dhe provinca. Ne fakt, kjo semundje ka kapur, ndonese ne nje shkalle me te vogel, pothuaj gjithe Shqiperine : Korça dhe fshataret, Vlora dhe malesoret perreth, Durresi dhe Sukthi, ose dhe brenda nje rrethi : Plasa (KTL - Kooperative e Tipit te Larte) dhe Vloçishti (fshat si gjithe te tjeret).

Por t'i kthehemi Tiranes. Nese nuk quhesh Suela, te kesh lindur ne Tirane, dhe kesh mbaruar nje fakultet letersie, atehere gjasat jane te medha qe Bashkimi nga Bathorja me fakultet Oxfordi te jete nje katundar puro.

I njejti njeri, per Tiranasen e quajtur Suela, mund te jete nje burim inferioriteti dhe superioriteti. Kur Suela pyet Bashkimin nga eshte, dhe kur ky i fundit thote qe eshte lindur ne Koman, atehere Suela rrudh buzet dhe kthehet pernjehere nga Skerdilajdi, tiranas dhe ky, nga Tirana e re. Por kur Bashkimi vazhdon duke i thene qe sapo ka mbaruar Oxfordin dhe ka vendosur te shperngulet ne Paris, me nje pune te mire, Suela kthehet nga Bashkimi dhe i thote pernjehere qe ne Shqiperi nuk jetohet, qe ketu eshte sketerre, qe Berisha eshte idiot, qe Shqiperia nuk do te behet kurre, dhe qe eshte e kote, Shqiperia nuk do te hyje ne BE.

E njejta histori per Tiranen letrare. Kur perkthyesi Shaqir Taptupi telefonon nga Parisi per te propozuar nje titull te perkthyer, Suela Buzkuqja i pergjigjet pernjehere ne telefon, duke i thene qe ajo do ta shohe pernjehere materialin dhe se do te ruaje kontakt. Por kur Shaqir Taptupi telefonon nga Fushe-Arrezi, me nje perkthim ne dore, atehere Suela i thote qe tani per tani jane shume te zene dhe se nuk kane nevoje.

Ec e merre vesh punen e Shaqir Taptupit.

Ec e merre vesh punen e Shaqir Taptupit.

 

Shaqiri, se pari ka probleme me emrin, pastaj me gjeografine...lol. prandaj them dhe une qe me mire e lejme menjane gjeografine e shofim perkthimin. perndryshe Suela eshte ne rregull me te gjitha.

 

 

 

Ka si jo kuptim psh. te themi letersia e diaspores. Nese ne e perkufizojme kete letersi sipas disa karakteristikave dhe kritereve qe do te vlenin per te gjithe. Psh. karakteristika si "pervoja e emigrimit", "dashuri romantike" ose "romantizimi" i vendit, i marredhenieve njerzore (si psh. duke recituar mbi dashurine e njerzve, ose duke nxjere ne pah pervoje pozitive me shqiptaret, momente te bukura etj.), ose ku vihet re nje nuance patriotike ne formimin e fjaleve, duke u shtuar epitete dhe atribute te ndryshme, psh. "nga avioni u duk nje liqen i bukur", ai mund te jete nje pellgace, nje rezervuar, porse autori ka tjeter perspektive, a niset nga emocioni, patriotizmi dhe romantizmi, dhe konstrukton keshtu nje tjeter realitet. Kriter tjeter mund te jete gjuha, pra idiomat, perdorimi i dialektit etj. Pastaj mos harrojme se eshte perjashtimi qe ben rregullat.

 

Po keshtu mund te veprojme te bejme nje kategorizim ne hapesire te letersise shqipe. Pastaj nuk eshte gje e keqe nese zhvillohet edhe ne shqiperi nje lloj letersie lokale, sic ka ne shume vende. Kjo mund te shprehet si nga zgjedhja e temave, psh. lindja e nje vinci, nje feste lokale, por edhe nga dialekti etj.

Shkurt une ve ne pah dy gjera, 1. kategorizimin qe mund ti bejne kritiket, dhe 2. pozicionimin e ndergjegjshem te autorit ne kete kategori. Eshte pra nje proces i dyanshem.

Me teorite e letersise ne koke, pra ne menyre shkencore, mund te shkruhen shume libra te mire. Problemi eshte se disa mendojne se me pak talent mund te shkruhet gjithcka, ne fakt duhet edhe pervoje, dhe pervoje do te thote edhe mesim, lexim, dhe dituri nga shkenca e letersise. E se fundi perdorimi i ndergjegjshem i ketyre mjeteve (strukturave) qe kritika e letersise ka mundur te zbuloj.

Avocados,

Cashtja e Shaqo Taptupit nuk eshte kaq e thjeshte. Dua te me besosh per kete : kam qene habitur, shastisur thuaj me mire, kur kam pare qe ketu ne France nuk perdorej fjala fshatar (paysan) ne menyre pezhorative. "Fshatar" ketu kishte kuptimin e dikujt te ndershem, te lidhur me token, punetor dhe disi te rrepte si qemoti. Por kurren e kurres si njeri qe ska tru.

Kur kujtoja qe ne Shqiperi ta vene pullen e kuqe si fshatar, ne nje kohe kur Shqiperia eshte sa nje rajon i Frances, dmth nje cope vend ku asnjeri nuk vlen me shume se tjetri, me vinte per te qeshur.

Edhe shqetesimet e tua ne lidhje me letersine, nuk vijne nga gjekundi tjeter. Ideja eshte : vetem ne Tirane ka vlera. Mund te banosh ne mes te Amerikes per 40 vjet me rradhe, po e pate emrin Nikolle Gjon Kaçorri, mos u lodh, nje cope mirditor ke ngele dhe letersia jote eshte pare heret.

Dhe ajo çka ben qe Tirana letrare te jete mosbesuese ndaj te larguarve eshte qe keta te fundit kane te drejte ta nevrikosin ca Tiranen, por nuk duhet shtyre tapa dhe aq fort. Ti mik i larguar ne Honolulu, ti nuk do te vish te na tregosh si shkruhet neve qe flasim shqip per çdo dite.

Shto ketu dhe tjetren qe Tirana letrare, duam apo s'duam ne, nuk eshte tjeter perveç Shtepive botuese. Pushteti i nje drejtori shtepie botuese mund te krahasohet me pushtetin e Haki Toskes apo te Rita Markos dikur.

Nejse, kot qe rrahim uje ne havan, per veten time, te pakten ne proze, kam pare fare pak vete, ne Shqiperi dhe jashte, qe te shkelqeje. Per ne poezi, nuk jam shume ekspert dhe s'mund te them gje.

Nuk di me tej, veç ne mos u ngacmofsha rruges.

XYZ, ke nje gabim ketu. E ke lexuar ndonjehere letersine e Nikolle Gjon Kacorrit nga Amerika? Po faktin qe neper promovime secili ka librin e vet te cuditshem ne xhep dhe duan t'ua blesh se ndryshe nuk je shqiptar? Po fjalimet e pafundme te shume kryetareve/nen-kryetareve te lidhjeve te shkrimtareve plot me terma levdues dhe pa lidhje fare me cilesine e asaj qe serviret? Dhe pastaj fajesojne lexuesit, keta tiranas mendjemedhenj qe nuk jane fare patriote dhe nuk harxhojne as dhjete minuta me krijimet e tyre. Ose fajesojne botuesit, keta njerez qe per te bere para shesin edhe shpalljet e varrimeve per poezi te mirefillta, dhe nuk kane asnje lloj integriteti per te ofruar, pervec faktit qe jane te vendosur ne Tirane dhe njohin tre librashites.

Me termin "letersia shqiptare e diaspores" behen shume abuzime.  prandaj me pelqen ideja e letersise pa mure, dhe pa klasifikime dhe pa elite te kendejshme dhe te andejshme. Bile dhe pa lexues fajtore qe ne fund te fundit duhet te llogarisin nese duhet te blejne edhe nje vellim tjeter me vjersha per dashurine ndaj atdheut, apo nje kile mish.

O Shaqo, kjo qe thua ti nuk ka te beje me letersine sesa me psikologjine dhe neurozat e robve atje ne Tirane. Tirana eshte nje qender urbane, nje gjender peshtyme dhe sekrecionesh qe ndihmon tretjen e shume kulturave. Pastaj si qender urbane pretendohet qe te behet tjeter letersi, me moderne, me afer jetes se shpejte dhe te koklavitur te banoreve. Eshte e veshtire qe Shaqo psh. te etablohet me letersi mbi pullat e lopes laramane ose dasmen e Qazos ne fshat. Kuptohet qe ka nje segment te caktuar romantikesh ne qendrat urbane qe lexojne kete lloj letersie baritore, porse kjo nga 10000 lexues ne shqiperi, do te thote 10-20 lexues. Pra tregu nuk mund te botoj te tilla eskapadash nga jeta urbane, per ceshtje kostosh.  

Por kjo qe thua ti ka te beje me shume me diskriminim rracor, klasor dhe rajonal qe u behet shume njerzve ne Shqiperi. Pervetem se eshte pune konkurrence dhe cmire, kjo vlen se jemi akoma ne epoken agrare, ku vendi/toka dhe pasuria eshte i vetmi kriter identifikimi. Ne akoma nuk e vleresojme robin se cfare ka ne koke, porse a "eshte i kapur", a ka ndonje "Nisan Patrol"/mercedes, a ka ndonje thes me pare. Paraja eshte status per disa. Nuk te pyet njeri se cfare je, porse cfare ke.

Tek ne jane nakatosur disa elemente te botes moderne, psikoza te botes moderne, me ato te botes se vjeter te tradites fshatare. Dhe ky brezi i ri nuk me duket me mire. Me te eger jane bere ne kerkimin e suksesit, qe per shumicen do te thote ta peshosh me para.

Dy pika, e para ne lidhje me Bleten :

Shkrimet e Nikolles nga Nevjorku nuk i kam lexuar. Per te vetmen arsye sepse nuk jam botues, as gazetash as librash. E di qe do te qeshni por agjentet letrare nuk njihen ne Shqiperi. Kjo fjala "agjent" duhet marre ne kuptimin e mirefillte te kohes se komunizmit : dikush qe heton fshehurazi, qe perndjek dike apo diçka.

Ku jane agjentet shqiptare ? Ku jane tipat qe te rremojne papushim ne kerkim te perles se diaspores ? Psh, ku eshte ai tipi qe heton neper internet shkruesit interesante ? Asgjekundi.

Te pakten une, me korigjoni nese ka vend, por nuk kam degjuar ndonjehere qe nje shtepi botuese te kete pikasur dike ne internet dhe t'i kete thene qe kerkon te bashkepunoje me te. Pothuaj te gjitha botimet behen mbi bazen e :

1. paguan vete autori (pasi e ka lutur mire e mire botuesin)

2. ka shoke e miq neper poste qe botuesi mund t'ua kete nevojen.

Nikolle Kaçorri eshte i skualifikuar qe ne hyrje, pa skrupullin me te vogel. Letraret tiranas as nuk denjojne t'ia hedhin syte shkrimeve te tij. Mos me thoni qe nuk eshte per te qeshur kur meson qe nje shtepi botuese nuk hap as faqen e pare te nje doreshkrimi, megjithese ajo te ka lene emailin per t'i derguar materialin.

 

Kurse pika tjeter, ajo e Bulkthit ku thote qe letersia nuk mund te mbeshtetet mbi lopen laramane, ja qe gabohet. Letersia nuk eshte vetem pershkrimi i "peshtymave" te Tiranes (meqe nga e gjithe Shqiperia), dhe nuk eshte thjesht historia e Luajaldes, Leonidhes dhe Adelajdes, tre shoqe gjimnazi tek Ismail Qemali apo Qemal Ismaili. Nuk ka asnje rendesi çfare subjekti do te kapesh : mjafton qe ta kesh trajtuar mjeshterisht. Mjafton te jesh artist ne zbulimin e botes se re qe te ka ngele ne mendje. Po te ishte ashtu, nuk do te kishim me letersi qytezash dhe vrimash te pajeta te Frances, por vetem romane diskosh dhe pubesh ne mes te Parisit.

E di qe do te qeshni por agjentet letrare nuk njihen ne Shqiperi. Kjo fjala "agjent" duhet marre ne kuptimin e mirefillte te kohes se komunizmit : dikush qe heton fshehurazi, qe perndjek dike apo diçka.

 

XYZ-ë,je mirë ?

e di që janë të fshehur, nga ana tjetër ankohesh se nuk i shikon smiley

Ej, po unë me admirinën ç'farë bëjmë në Web?

tallim (.)(.)-et që s'kemi, apo (C)i(C)-at që na duhen për tjetër gjë?

Ps: pes palë fiqtë e fundit më kanë dalur padashje.

 

1. Mire falemnderit, po ti Manjola, si ke qene ?

2. Agjentet vertete nuk shikohen, por bemat e tyre degjohen. Ne shohim vetem pushimin e luftes, por cili agjent ndihmoi per kete pune, kjo nuk shihet.

3. Ti me admirinen, nuk e di ç'beni. Admirina e tha pak a shume, po ti Manjola, çfare ben ? Pse me duket sikur je aq e mire dhe e dashur me mua ?

4. Tallni ç'te mundni, ç'te keni e ç'te mos keni, mjafton gjesti.

5. Ja te shohme sa fiq do me dalin dhe mua, do kemi bere dhe une ndonje prapesi.

_________

 

Bletes mund t'i pergjigjem veçan : fjala "agjent" qe kam perdorur nuk eshte ne kuptimin perendimor te saj, por e kam thene qe eshte katerciperisht kuptimi i mirefillte i agjentit ne kohen e komunizmit : thjesht hetues dhe spiun, urith me nje fjale.

XYZ, eshte teper e veshtire per te botuar ketu ne Amerike. Per te terhequr interesimin e nje botuesi, duhet t'i dergosh shkrimet e tua tek te pakten 10-20 agjente te cilet jalla te marrin persiper. le shtepive botuese qe as nuk iu afrohesh dot pa njohje.

Ketu parane agjentet e bejne me shitjet e librit, jo nga autoret, keshtu qe ata kane interes qe libri te kete sukses dhe te jete ne cilesine me te mire te mundshme. parimisht, nese nje agjent te kerkon para per te te lexuar, nuk eshte i ndershem. nese te dergon tek nje redaktor me para, perseri nuk eshte i ndershem dhe profesional, pervec faktit kur redaktori eshte figure e njohur letrare qe ka gjithashtu interes tek shitja e librit.

Shtepite botuese jane ato qe blejne librin dhe e paguajne autorin sipas suksesit te tij si edhe per cdo shpenzim tjeter ne lidhje me botimin. Vete-botimi konsiderohet vrasje profesionale.

Ne Shqiperi eshte e kunderta per arsye fitimi. Botuesit nuk e kane shitjen e librit te sigurt ose nuk dine ta shesin, prandaj duan para nga autoret e papervoje e qe kane deshire te botohen me cdo kusht. Shaqi Taptupi prej fshati nuk ka interesin e Shaqo Parizianit, sepse ka me pak gjasa te kete para per te hedhur ne ere, si edhe ia gjen kollaj shtepine botuesit nese ky i ben xhibla. Plus qe e njeh tregun goxha me mire se e sheh se cfare shitet.

prandaj dhe agjenti ashtu si e kerkon ti nuk egziston, sepse nuk mbahet dot me buke me profesionin e vet.

ne shqiperi egzistojne gazetat ku here pas here shikon krijimet e tua nen emrin e dikujt tjeter. ose ndoshta te lexojne blogun dhe te ftojne per bashkepunim (faleminderit nga zemra!) ndoshta po i vjen radha dhe agjentit, ku i dihet.

Perpara se te fillohen te behen dallimet ne diaspore a jo, gje qe eshte qesharake ne kohet tona ( e ketu bashkohem me avocados) me internet dhe handy, ku vendndodhja nuk luan me asnje rol, pasi edhe ne Afrike mund te jesh me shqiptar se nje tiranas qe banon tek Ali Demi; pra para se fillojme te bejme dallime une do pyesja veten se per cfare letersie po flasim.

Nga 90-ta e ketej, po te heqim Kongolin dhe Kadarene, une nuk do dija pena te tjera qe do e meritonin te hetoheshin me perkatesisht. Mos eshte edhe Kadareja tani qe jeton ne France ne diaspore? Fundja u bene 20 vjet qe banon atje.

Ne kohen e rilindasve e deri ne vitin 90 ka kuptim te besh dallime ne diaspore e ne atdhe, pasi ne 1900 nuk ekzistonte as radioja, as telefoni.

Ne komunizem ishte izolimi i vetezgjedhur dhe sistemi i tille aq radikal, saqe mund te flasesh, jo per arsye letrare po politike, per rryma te ndryshme, te cilat per mendimin tim duhet t`u interesojne vetem studiuesve.

P.S.- Me bezdis gjithnje fakti qe Kadare dhe Agolli permenden ne nje fryme. Pas Kadarese ne letrat shqipe, vine nja 30 vende bosh, pastaj e kane rradhen Poradeci e Kuteli, 10 vende bosh: ketu fillon turma laramane e te indoktrinuarve si Agolli me shoke. Lexo edhe njehere sot "Nene Shqiperi" , kete monster poetike deri ne percudnim; aq larg eshte nga realiteti i hidhur ne te cilin jetuam gjysmen e ekzistences e per kete nuk jane pa faj edhe komisaret Memo apo Besnik keshtu e ashtu i "Dimrit te madh".

Letrat shqipe vuajne akoma, e ky eshte trishtimi i vertete, jo nga estetika apo dallimet ( per vete do isha shume i lumtur nese do flitej per rryma ne letersine shqipe), po nga perballja me thelbin e moralit, qe eshte ndershmeria ndaj se vertetes. Kur dhe vete korifeu yne kendoi me hienat, (ndoshta nga halli, ndoshta se nuk e dinte, ndoshta ngaqe e benin te gjithe, po nuk eshte kjo pika; pika eshte se akoma nuk kam degjuar ndonje rrefim te Kadarese lidhur me "Shqiponjat fluturojne lart" dhe Baba Stalinin), Pa nje katarsis te se shkuares, te tragjedise se ngjashme me asaj te popullit gjerman gjate Luftes se Dyte Boterore, do ishte e kote te flisnim per produktin e njeriut, ne kete rast letersine, pa marre ne konsiderate njeriun vete.  

 

Avokados, une e kuptoj qe shqetesimi jot eshte kunder hierarkive vertikale, apo qender/periferi. Megjithate, kjo nuk mjafton per te kerkuar nje letersi pa mure. Letersia pa mure, ne plot kuptimin e fjales, nuk eshte letersi, por nje ngazellim tej mase i lumtur i tille qe nuk mund te shprehet, e duke mos u shprehur, i tille qe nuk mund te jete letersi. Une personalisht, nuk do e trajtoja seriozisht konceptin e nje letersie pa mure, apo e nje arti pa mure, por me ambiguitet ironik, ne mos do isha tej mase cinik ndaj vlerave te kesaj letersie. Mua me duket shume e vertete, dhe njekohesisht shume e panevojshme te kritikohen hierarkite estetike. Nuk thuhet "letersia shqiptare e diaspores" per te treguar percmim ndaj kesaj letersie. Historikisht kjo letersi eshte shkolle shume e fuqishme e letersise shqipe, duke filluar qe nga De Rada e Naimi, e deri tek Fan Noli, (Camaj nuk e njoh, megjithese edhe ai mund te studiohet nen kete kategori, meqe letersia qe ka prodhuar mund te lexohet edhe nepermjet formimit te tij artistik diasporik), per t'u rikthyer serish pas izolimit komunist me fenomenin e rrjedhjes se trurit dhe azilin e imponuar ndaj vetes te publicisteve apo shkrimtareve artistik te ndryshem. Artisti eshte nomad, thone, si i tille, kategoria e letersise se diaspores nuk me duket se i mohon vlerat, perkundrazi, thjesht lejon qe te lexohet edhe nen nje perspektive tjeter. Nga keto perspektiva, taksonomia nuk eshte perjashtuese, por perfshirese. Dhe ketu qendron dhe ambiguiteti ironik i letersise pa mure, sepse muret nuk jane vetem kufinj qe te perjashtojne, por gjithashtu kufinj qe te perfshijne. Keshtu qe edhe pse koncepti mund te niset nga nje ideal i lirise, nuk perfundon pervecse ne domosdoshmeri burguese.

Sapo lexova ne Figaro nje shkrim mbi Einstein. Siç e dini dhe ju, Einstein eshte nder kokat me te veshtira te universit. Sikur te mos mjaftonte kjo, shkrimin m'u desh ta lexoj ne frengjisht.

Te lexosh Einstein ne frengjisht, eshte e veshtire, por te lexosh Kodren ne shqip, kjo eshte torture.

Perfundimisht, e dashur avocados, letersia shqipe, brenda dhe jashte kufinjve, duhet se pari te vaksinohet kundrejt disa semundjeve ngjitese :

- semundja e llomotitjes

- semundja e enderrimit me sy hapur

- semundja e ecjes me syte ne qiell

- dhe semundja e Obamanise. 

Unë mendoj se shkrimtarët mund të ndaheshin dukshëm më parë ideologjikisht nga rrymat dhe ndikimet e tyre. Ndërsa tani është vërtet vështirë ashtu si konkludon Avocados. Madje as e dobishme.

Gjithsesi referencat qëndrojnë. Psh prej dy autorëve që kam mundësinë t'i lexoj në shqip dhe që banojnë në Greqi (Andi dhe Melard), ndihet lidhja me jetën e përditshme aty ku banojnë, apo dhe ndikimet prej autorëve të këtushëm. Nëse do të studioheshin, sigurisht që do përfshihej ky ndikim në krijimtarinë e tyre. Nëse gjithë diaspora, përmban elementë të tillë artistikë të dallueshëm, nuk e quan dot më diskriminim. Me këto ritme siç ecet, nga "letërsi shqiptare" do të kalojmë në "letërsi shqip". Sepse ndikimet do jenë globale.

Ndërsa për të dalluar dhe veçuar letërsinë shqipe prej të tjerave është nevoja e një qendre që do shërbejë si pikë referimi, siç vëren XYZ në lidhje me Tiranën. Mund të dënohet diskriminimi që bën qendra për provincën letrare, po duhet patur kujdes që të mos i hiqet vizë qendrës fare, sepse në këtë rast nuk do kishim as letërsi shqipe.

 

Lulian,

Kur kembengul per Letersi pa Mure, nuk e kam fjale per letersi pa taban ose pa tradite. Dhe aq me pak e kam fjalen per artin e kulles se fildishte. te siguroj qe nga pikpamja estetike, konceptet tona mbi artin dhe letersine e mire nuk ndryshojne shume qe mos them fare. Por me duket se po diskutojme nga dy kende te ndryshme.

Per mua Muri eshte nocion perjashtues dhe jo perfshires. Une e ngre nje mur qe te me ndaje prej teje dhe qe nga ai moment nuk te shoh dot qarte. Ky eshte problemi dhe ska me rendesi nese une te adhuroj apo te percmoj.

E vertete se dikur Letersia e diaspores si nocion bente sens, qe mos perseris ketu disa parafoles, por sot mendoj qe eshte krejt e tejkaluar. Dhe kur behet e tille, perdorimi a pranimi i saj, pervec perjashtimit dhe percmimit nuk me jep ndjesi tjeter.

Nuk e di, ndoshta jam gabim, por globalizmi po i rrafshon diferencat qofte ne stilin e te jetuarit apo edhe ne mentalitet. Dhe ne qofte se per nje moment pranojme se letersia ndjek jeten, duket se edhe fati apo konfiguracioni i saj pak a shume eshte i paracaktuar te jete i tille...

---------------------

Sqarim: me letersi diaspore nuk nenkuptoj letersine e gyrbetit. smiley

 

XYZ thote: Ti kthehu e lexo shqip gjithandej ku flitet shqip, qofte dhe ne gjuhe te huaj. 

 

Shume e bukur si thenie.

 

Ketu po ngatarroni rrafshet e bisedes me duket. Ose nuk po e kuptoj une. Behet fjale per nje kategori bazuar mbi kritere shkencore, apo po bejme muhabete kafeneje mbi ekzistencen e nje grupi te caktuar shkrimtaresh.

Per ate qe une po flas dhe fola, pyetja duhet te jete: a ekziston nje kategori e tille? Nese e vendosur a priori, duhet te provohet (Be-weisen= te tregosh ne baze te disa te konkluzioneve te meparshme), apo a posteriori (pra te shohim karakteristikat qe jane me te shpeshta ne kete letersi). Kjo pune nuk ka te beje fare me deshiren e njerit apo tjetrit, por eshte thjeshte nje metode shkencore e kategorizimit. Prandaj edhe letersia ka shkence (Literatur-wissenschaft). Kufiri eshte nje konstrukt mendor, jo natyral. Por keto kufije ekzistojne nese duam qe te ekzistojne. Nese ne i kategorizojme disa objekte, si psh. familjen e qepes, me karakteristikat e fleteve, shijes, formes, perberjes gjenetike, frutin etj, atehere Prasi eshte ne familjen e qepes. Por kjo jo se Prasi eshte vetevetiu ne familjen e Qepes, porse sepse ne (dmth. njerzit) e kemi te kategorizuar te tille, duke menduar, e duke i dhene kuptim ketij objekti si i tille.

E njejta gje edhe per kategorine "shkrimtare te diaspores". Kufiri qe ne vendosim eshte arbitrar ne ate form qe mbase nuk i perket nje veshtrimi objektiv neutral, pa menduar ne nje forme te caktuar, ne rastin tim shkencor. Eshte "mendimi shkencor", kategorizimi dhe interpretimi ne rastin tone, qe vizaton kufij dhe grupon keta shkrimtare neper grupe, sipas disa kritereve. Pra shkenca si nje sistem i vecante mendimi na udhezon (An-Weisen = tregon per ne:, dhe jo Be-weisen= tregon per) per nje perspektive te caktuar, ate shkencor ne rastin tone. Duke menduar keshtu, ne menyre shkencore, atehere mund te caktojme kufij, te bejme dallime midis disa apo me shume grupeve. 

Sa me i ndergjegjshem (Bewusst=i vetedijshem) eshte nje autor per pozicionin qe merr dhe stilin qe do te perdori si pasoj te ketij pozicioni, aq me i  bukur do te dali shkrimi. Autori nuk shkruan per vete, porse per nje audienc te caktuar, dhe megjithate, pervetem se do ti duhet ti flasi pritshmerise (Er-wartungen=te presesh) se lexuesit, dhe njekohesisht te lozi me keto pritshmeri (ca me rralle), autori duhet te jete i qarte fillimisht per idete e tij ne koke. Nese nuk eshte i qarte, atehere vete libri mund te jete nje shkak, nje udhetim per te kuptuar dhe perpunuar kete pervoje (Er-fahren=pervoj,  nga gjermanishtja, te udhetosh diku, dhe Ver-Stehen=te kuptosh, te pozicionohesh, ti japesh nje kuptim nga nje pozicion, qe reflekton mendimin/inteligjencen njerzore). Meqe po marrim metoden e Heidegger, ngase e ka qejf XYZ. 

Trojet e Kosoves dhe Maqedonise nuk quhen Diaspore! Atehere kush eshte diaspora, nese jo letersia e mergates?

 

Ghost, kur thoni që:"Duke menduar ... ne menyre shkencore, atehere (NE) mund te caktojme kufij, te bejme dallime midis disa apo me shume grupeve. "

Desha të dija se me atë NE (të shtuar nga unë tek fraza juaj), nënkuptoni autorët, lexuesit, komentuesit e peshkut... apo ndonjë institucion o akademi që të jetë në gjëndje që të bëjë një gjë të tillë?

Jo për gjë, por nëse na lihet NEve, kuptohet që këndvështrimet personale të cilitdo prej nesh do të arrinin të tregonin me saktësi e precizion matematik të gjithë kufinjtë... por që asnjëherë nuk do të ishin të njëjtë për të gjithë smiley

Edrus, kur flas ne, flas per te gjithe, edhe lexuesi, edhe kritiku, edhe autori. Eshte ky lloj kategorizimi qe perben pritshmerite tona, te cilat vijne nga nje lloj sistematizimi qe i bejme eksperiences sone, e fiksuar ne interesat (inter-esse, te qenit brenda) tona, ne kete rast "pervoja e leximit te nje vepre letrare". Pra edhe lexuesi, se ti kur shkon psh. ne librari e deshiron te blesh nje liber, e ka pak a shume nje ide se cfare lloji literature deshiron (fantastiko-shkencor, fantasy, poezi). Pra ekziston nje lloj kategorizimi qe ti i ke bere autorit dhe vepres se tij letrare. Ndersa edhe autori, sepse autori duhet te jete i ndergjegjshem per vepren qe po prodhon, per ke po e prodhon etj. Pastaj nga ky diskutim qe behet gjithandej, studimi ne shkolle etj., shume njerez perdorin metoda shkencore ne kategorizimet e tyre. Eshte metoda shkencore e mendimit qe ka bere qe nje karakteristikat e shoqerise te sotshme te jete ajo e "Wissensgesellschaft". 

Nga Wikipedia ne pak fjale: Shoqeria e Dijes eshte nje koncept per nje forme te organizimit shoqeror ne vendet e zhvilluara, ne te cilat dija individuale dhe kolektive ndikojne gjithmone e me shume ne bazat e bashkejeteses shoqerore dhe ekonomike. Parimisht cdo sistem shoqeror bazohet (ndertohet) mbi dijen. Ku dije, do te thote dije, njohje shkencore.

Por i ngel autorit te luaj me keto kufije (te lodroj, lozonjari), dhe shoqerise ti zhvendosi keto mure e te mos ngurtesohet ne nje forme te vecante letersie. 

 

Bulkthi, kur thua:"i ngel autorit te luaj me keto kufije (te lodroj, lozonjari), dhe shoqerise ti zhvendosi keto mure e te mos ngurtesohet ne nje forme te vecante letersie" nuk besoj se një krijues letrar do të mund të shndërrohej (me po aq sukses, nëse ka patur) nga romancier në një piktor (sepse hapsirat e pikturës mund të kenë kufinj më të gjërë dhe mund të jetë më e pëlqyeshme se romani në atë moment).
Krijuesi, pamvarsisht dijes dhe njohurive që mund të ketë apo jo, vlerësohet për stilin e tij, për tematikat që trajton dhe për mënyrën se si i trajton ato dhe që të treja këto (stili, tematikat dhe mënyra mund të jenë të lindura tek ai smiley&nbspsmiley.

Megjithse, për t'ju kthyer komentit tim të parë, atje doja të nënvizoja rëndësinë e një institucioni (AKADEMIS&Eumlsmiley në përcaktimin e këtyre kufinjve, i cili në mënyrë autorevole do të mund të sheshonte objeksionet apo pikpamjet e ndryshme që mund të ngrija unë, ti apo gjithsecili prej nesh.

Eshte shume e lodhshme te lexosh komentet lne kete forme.............Shikojeni pak.

Zana, nëse shikon sipër në krahun e djathtë, janë dy butona, në të cilët njëri thotë:"Zmadho tekstin" ... provoje se mbase gjen derman smiley

Kodra, lexoje dhe nje here ate fjaline qe me ka cituar Ghost_Writer, di te lexoje me mire ai. Thellohu pak mbi kuptimin e leximit shqip ne gjuhe te huaj.

__________________

Ghost_Writer, mendoj se kjo puna e kufinjve "artificiale" qe, sipas teje, i ngrejme ne mendje dhe nuk ekzistojne vertete, eshte disi me e koklavitur. Une do te isha dakort me mosdallimin e letersise "vendase" dhe asaj te "mergates" vetem per nje periudhe kohore relativisht te shkurter.

Me shkoqur : ky dallim nuk ekziston per nje brez krijuesish qe kane vetem 10-15 vjet qe jane larguar nga atdheu. Duhet shume me teper vite ne dhe te huaj qe te fillojne dallimet ne mes dy letersive.

Pas 50 vjetesh, kur femijet shqiptare te lindur gjithandej neper bote te behen shkrimtare, dhe kur t'iu futen temave te mergimit, identitetit apo lidhjes me traditen e eterve te tyre, vetem atehere do te fillojme te flasim per letersi mergate te dallueshme nga letersia amtare.

Psh, sot ka nje letersi turke ne Gjermani, letersi e cila nuk ka fort pika te perbashketa me ate turke ne Turqi. Ose letersia indiane dhe pakistaneze ne Angli, e me rradhe. Shqiptaret jane ende heret per keto pune. Por do te na vije rradha dhe neve.

Tani per tani, ne nje garrumull futemi te gjithe : letersia shqiptare "vendase". Kadare ka 20 vjet qe jeton ne Paris, e me plot udhetime perpara kesaj, dhe perseri ngelet nje shkrimtar qe ben letersi shqipe dhe jo letersi mergate franceze. Ndoshta nipi i Kadarese mund te hape udhen e kesaj te fundit, kur t'i perzihen e ngaterrohen vegimet e atdheut te gjyshit dhe te babait.

________________

C'te them tjater, kisha ca materiale te mira per Heideggerin, me shpjegime te qarta, ne shqip, qe te kuptohej disi se ku i rreh çekani. Por sinqerisht, me dore ne zemer ju them, pastaj nuk do te lexoni shume qyfyre peshkataresh, me fjale rroma-portoma te mbjella mbare e prape, e qe ska korres me sy ne balle e me logos pas ballit qe do t'i mbledhe. 

 

Historia e mureve në letërsi - bile në të gjithë format e tjera të krijimtarisë - është diçka që kapërcen vullnetin dhe dëshirën jo vetëm të komentuesve por edhe të vetë krijuesit.

Pasi duam s'duam, këto mure janë fillimsht të natyrës kohore (temporelle) dhe më pas gjeografike (spatiale). Edhe nëse kërkojmë të shembim këto të fundit në emër të globalizmit apo të çdo parimi tjetër universal, mbetet vetëmurimi. Ai që sociologu  Pierre Bourdieu e ka përcaktuar si habitus. Me fjalë të tjera, dispozitat e nënvetëdijshme të socializimit të individit: mjedisi social nga ka rrjedhur, mjedisi gjeografik që e ka ngjizur, mjedisi kulturor që e ka formuar... Sejcili prej tyre projekton ndikimet e tij në vetëdijen e këtij krijuesi dhe përfundimisht, vjen ai i famshmi element i lidhjes pothuaj të pazgjidhshme me vendin që i ka bërë kokën dhe i ka dhuruar gjuhën e nënës me të cilën ai shprehet.

Ne qofte se nuk jane pjekur akoma kushtet, doja te dija se ne cilen "kategori artificiale" do futej kjo me poshte? Duke bere keto kategori artificiale, ju lutem kini parasysh qe shija personale eshte arbitrare, dhe ne kundershti, sic e ven re edrus, me studimin e mirefillte.

ELEGJI PER XHAXHANE

> >

 

> >

 

“Mustangu” perpin rrugen qe shtrihet si gjarper i zi>>

                                                            vijaverdhe>>

mes fushave te pafund prej floriri te vjeter>>

gdhendur si ara me grure.>>

> >

Udhetoj drejt Perendimit >>

Ne Detroit xhaxhai im mbreme mbylli syte>>

Me Detroitin ai s’kishte  asnje pune>>

Detroitit s’ia kishte pire rakine>>

s’ia kishte ngrene qingjat>>

s’ia kishte pire duhanin>>

s’ia kishte puthur vajzat>>

Dhe rruget s’ia mesoi dot.>>

> >

Me Detroitin ai s’kishte asnje pune>>

> >

Udhetoj drejt Perendimit>>

Ne qiellin  e mbremjes rete kane ngjyren>>

E gjoksit te pellumbit te eger>>

E dielli eshte gropa e pergjakur e nje syri te qorruar.>>

Patat fluturojne ne heshtje drejt Jugut>>

Ne forme V-je>>

Si maja e shkeputur e nje shigjete,>>

Trupi i se ciles i ngulur ka mbetur>>

Mu ne mes te zemres, mpire nga malli.>>

> >

> >

Dalengadale>>

Qielli i pafund i stepes behet atlas blu>>

Si mendafsh arkivoli, >>

Me ca brima  yjesh djegur persiper.>>

Dalengadale…>>

> >

> >

Kaleroj i vetmuar mbi nje “Mustang” te hekurt >>

      drejt Perendimit>>

“Golfin”  kanceri i ndryshkut po ja ha tani>>

                                                ne Shqiperi>>

sic ja hengri dhe atij rropullite.>>

Prane tij motorri “Java” fle ne kembe>>

E pertyp kujtimet e rrugeve te ngushta, >>

Me “Zuk”-e  “Zisa”.>>

Kujtimet e kodrave te buta rreth Tiranes>>

Mbushur me ullinj e hardhi>>

Aromen e benzines diteve me zheg te veres>>

Ne rrugen e plazhit tek “Hekurudha”>>

Dhe brigjet e lumenjve ku e kane lare si nje kale te mire.>>

> >

> >

Xhaxhai im duhet te kishte vdekur tek “Peshkatari”>>

Tek “Ura e Farkes” , ne Ndroq, Vaqarr, apo ne aksident>>

Mu ne mes te Tiranes.>>

Ai s’kishte pune me Detroitin>>

> >

Amerika per te kishte qene vec ne filma, >>

                                                                 ne televizor,>>

e me pas ne fotografi>>

nipash e mbesash.>>

Trupin do ja varrosim atje neser,>>

po zemra i eshte nisur qe dje vete>>

                                                per t’u varrosur>>

ne fshatin e lindjes.>>

> >

Se ai s’kishte pune me Detroitin.>>

Detroitit s’ia kishte ngrene qingjat>>

Ndaj e di qe  qingja t’i hane barin mbi varr>>

                                                  s’do ti vijne>>

vec “Mustanget” tone dheun perreth do ja rremijne>>

e dhimbjen e motorrit “Java” do ulerijne”.>>

> >

Shtator 2008

 

 

Bulkth, jam ne pergjithesi dakord me konceptin e gjuhes si instrumentale por besoj se eshte njekohesisht edhe llomotitje. Nuk do e beja dallimin aq te theksuar sa t'i jepja ngjyra shkencore gjuhes instrumentale. Me shume se sa shkencore, kjo lloj gjuhe eshte sociale, politike. Ti nga ana tjeter mund te argumentosh bashke me "Dija eshte pushtet" se shkenca eshte konstrukt social, politik, apo se faktori social dhe politik duhet konsideruar edhe kur behet shkence e mire, dhe jo vetem kur behet shkence e keqe, argument me te cilin jam dakord, por ki parasysh se individualiteti i autorit mund te bjere ne kundershtim me dijen shoqerore, sic edhe e ke vene re. Ne keto raste rrezohet krejt dija shkencore, dhe shoqeria perveteson instrumentalizmin e gjuhes se re. Ne fund, habia me e madhe tre dite zgjat, dhe tradita perveteson gjithcka qe behet e perseritshme, si argumenton edhe Xixa me lart bashke me Bordieu. Ketu qendron edhe ironia e rikthimit te perjetshem te mureve, sepse ne momentin qe habitus perfshin gjithcka te artikulueshme (artificiale), mbetet jashte nje dije qe nuk eshte pushtet pikerisht per faktin se eshte dije, por nuk eshte artikuluar ende.

E c'llomois keshtu a derzi, do me thoshte edhe gjyshja ime bashke me gjyshen e XYZ-se. Po nejse, le t'i leme gjyshet te llomoisin me njera tjetren, dhe llomoisim mes nesh me mire. Ti si thua XYZ? Apo vazhdon te jesh i bindur se duhet te mos jesh shqiptar qe t'a flasesh mire shqipen?

Une vazhdoj te jem i bindur qe ti duhet ta studiosh me laps ne dore citimin qe me ka bere Ghost_Writer :

"shko lexo shqip gjithandej ku flitet shqip, qofte dhe ne gjuhe te huaj".

Te duket e lehte kjo, por nuk ka lindur keshtu rastesisht. E di si thoshte Heidegger ? "Me thuaj ç'kupton me perkthim, dhe une te them kush je"

E bukur, apo jo ?

Ore, edhe njehere me keto krasitjet. Ose krasitni me rrenje, ose mos krasitni fare.

Narcisus, gjeja vendin poezise qe kam sjelle me lart, dhe argumento pse nuk qenka pjese e letersise se mergimit, pastaj do llomoisim edhe per perlat e tua, mos ki merak.

Kjo poezia qe ka sjelle Lulian e lexova te blogu i Peshkut fluturues.Sepse kur kam deshire te lexoj POEZI me mire te lexoj per te qene.Per mua eshte e mrekullueshme.Me pelqen vargu "me Detroitin ai nuk kish asnje pune"....

Lulian, kjo poezi nuk eshte kurre poezi mergimi... nuk di cte ben te mendosh te kunderten..permendja e detroitit? po sikur ne vend te saj personazhi te jetonte ne tirane, dhe skishte pune far eme tiranen se ishte lindur e rritur e dashuruar e martuar ne nje fshat te skraparit themi?

kjo eshte nje elegji, poezi elegji dhe ky kategorizim eshte i mjaftueshem. s'hyn ketu as diaspora, asigje tjeter.

nejse, mendimi im ky, cik si me vrull, po pa inot...

 

Avokados, ne fakt mergimi as qe nuk ekziston, mund te perfundonte arsyetimi yt, ne qofte se nuk do e merrje me aq vrull.

Nuk ka asgje gabim te flitet per letersi mergimi. Letersia nuk gjykohet vetem nga format aristoteliane (elegji, komedi, tragjedi, etj). Ne qofte se perspektiva e letersise do te mbetej ne gramatiken e Aristotelit, do te ishe ne rregull. Mirepo puna eshte se gramatika e Aristotelit eshte subjekt tashme i shkulur me rrenje, per te arritur ne nje levizshmeri te atille gramatologjike (Derrida) qe kuptimi i dickaje mund te marre forma te ndryshme. Nuk eshte cudi qe teorite postmoderniste te humbjes se kuptimit te vijne ne nje moment levizshmerie te larte, ku subjekti varet nga levizshmeria, teknologjia instrumentale, nomadesia, etj, dhe jo me nga forma strikte subjektiviteti. Nisur nga studimet diasporike, te bie llafi Nicolas Mirzoff, poezia me lart shpreh te gjithe elementet e nje letersie diasporike, qe nga elementet me bazike, te arketipit "mbece more shoke mbece", e deri tek elementet teknologjike te Mustangut.

Avokados, eshte nje fushe e tere dhe e respektuar studimi mbi diasporen dhe artin nomad, e cila nuk i pergjigjet dallimeve aristoteliane. Ne fakt, jo vetem Aristoteli, por edhe Heideger qe ka jetuar vetem jo me shume se para 60 vjetesh e qe i dinte ca me mire keto punet e qiellit e te tokes, nuk jane te mjaftueshem per te kuptuar subjektin e mergimit dhe te crrenjosjes.

Edhe njehere. Kategorizimi i percmueshem eshte i nevojshem pikerisht per faktin se mund te kapi vlerat e nje poezie si ajo me lart. Thjesht nuk jane te mjaftueshme kategorite qe ti perdore per te kapur keto vlera, nderkohe qe kategoria Letersi e Diaspores, permban brenda edhe elegjine, apo kengen e dhimbshme te ndarjes nga jeta apo te crrenjosjes nga tradita. Ne fakt, nje nga konceptet kryesore te ketyre studimeve, eshte ai i double displacement, concept qe permban jo vetem shkeputjen fizike nga vendi i lindjes, por edhe shkeputjen shpirterore nga vendi ftues; me Detroitin ai nuk kish asnje pune.

Nuk besoj se do ishte e njejta poezi po qe se xhaxhai te ishte nga Skrapari e te kishte vdekur ne Tirane. Patat qe fluturojne ne qiell, Qielli i pafund i stepes qe behet atlas i mendafshte arkivoli, kodrat rreth Tiranes, ura e Farkes, e rruge te tjera, fakti qe vete autori thote se xhaxhai duhet te kishte vdekur ne Tirane, tregojne se edhe me nje Zuk a Zis, ne rruge te ngushta Shqiperie, ku do qe te vdesesh, koken do t'a cojne t'a prehesh tek rrenjet e rrapit te vjeter, nderkohe qe edhe pse e fuqishme teknologjia e Mustangut, vec dheun do i rremije, se fluturimin e patave, per t'u varrosur atje ku i fluturon zemra, nuk e merr dot.

Eshte ofenduese t'a quash elegji kete. (Nuk po flas per autorin, por per studiuesit). Elegjia eshte forme bosh, qe nuk thote asgje, nderkohe qe poezia flet per nje dhimbje shume specifike.

 

Ndaj e di qe  qingja t’i hane barin mbi varr  s’do ti vijne

Me pelqeu cka  vecova.I ka njeqind Detroita dhe Tirana brenda.

Meqe ra fjala, ja si shkruante dikush qe e kishte koken pese deri ne shtate here me te madhe se te Kodres, i cili vazhdon te derdhe fjale e fjale papushim, me nje dendesi dhe shpejtesi marramendese.

Kodra, te keshilloj te lexosh "Udhen e fshatit". Do te shohesh qe nuk ka gje me te thjeshte dhe te nderlikuar sesa te lexosh gjera te medha me fjale te vogla. Sepse ka dhe ndryshe, per shembull t'ua nderrosh vendet ketyre qe thashe me lart : gjerave dhe fjaleve.

Ja si shkruante kokemadh shkurtabiqi yne :

Njeriu ka eksperimentuar shumë. Dhe qiellorë emërtuar shumë, Qëkurse ne jemi një dialog Dhe mundemi të dëgjojmë njëri – tjetrin.(IV, 343.) 

 

Le të nxjerrim nga këto vargje fillimisht atë çka i referohet kontekstit të diskutimit tonë : « Qëkurse ne jemi një dialog… » Ne – njerëzorët – ne jemi një dialog. Qenia e njeriut e ka themelin e saj në gjuhën ; por kjo këtu nuk merr tjetërkund një realitet-historial përveçse në dialogun. Dialogu, megjithatë, nuk është vetëm një mënyrë me të cilën kryhet gjuha, por kjo gjuhë është thelbësore vetëm e vetëm si dialog. Dhe ajo çka ne kuptojmë ende me « gjuhë », dmth një sistem fjalësh dhe rregullash sintaksore, kjo nuk është gjë tjetër veçse një pamje e jashtme e gjuhës. Por ç’nënkupton pra një « dialog » ? Sigurisht, faktin e të folurit me njëri-tjetrin mbi një gjë. Gjuha është atëherë ndërmjetësi që na bën të vijmë dhe të arrijmë tek njëri-tjetri. Por Hölderlin thotë kështu : « Qëkurse ne jemi një dialog dhe mundemi të dëgjojmë njëri-tjetrin. » Të-mundurit-për-të-dëgjuar, larg së qenuri një rrjedhojë e thjeshtë e faktit të të folurit njëri me tjetrin, është përkundrazi parakushti i këtij të fundit. Por, edhe të-mundurit-për-të-dëgjuar gjendet tashmë në vetvete i ngritur nga ana e tij mbi mundësinë e fjalës dhe ai ka nevojë për këtë fjalë. Të-mundurit-për-të-folur dhe të-mundurit-për-të-dëgjuar bashkekzistojnë gjithashtu qysh nga origjina. Ne jemi një dialog – dhe kjo do të thotë : ne mundemi të dëgjojmë njëri-tjetrin. Ne jemi një dialog, kjo nënkupton në të njëjtën kohë gjithmonë : ne jemi një dialog. Uniteti i një dialogu qëndron në këtë që çdo herë në fjalën thelbësore, të jetë shpallur Një dhe e Njëjta mbi të cilën ne bashkohemi, për arsye të së cilës ne jemi Një dhe kështu autentikisht vetja jonë. Dialogu dhe uniteti i tij janë shtroja e qenies-sonë-aty.

Mire qe Heideger e njihte dhe e pranonte si Holderlin qe njeriut i kishte humbur njesia matese, po ti, qe nuk hedh dot nje hap pa kompasin tend moral, pse nuk nxjerr nje mesim nga perkthimi yt pacaure prej fregjishtes, dhe mos ma masesh koken time me koken e Heideger, se Heideger e kish per vete, e une e kam per vete.

p.s. Cudi si te ka shpetuar Heideger pa e bere rezil si hipokrit, ti qe ke bere rezil kunderen per komunizmin, de man, e pale sa franceze qe kishin lidhje me nazizmin.

Meqe e ke perkthyer, bera nje pyetje me lart, por qe e krasiten, nuk e di pse. Si kapet ne shqip koncepti "mood" qe perdor Heideger per te shprehur relatat midis botes dhe dijes?

 

Qielli i larte, qe ndrit me yjte hyjterisht hyjesine tende, te vlereson per vleren qe vlen madheria jote

          Don Kishoti i Mances,  (I.15.)

Sidoqofte Don Kishoti mbetet burri me i mencur i Mances!

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).