Dashuria e Parë në Beckett Country

Dashuria e Parë në Beckett Country


Krenar Zejno

Novela që prezantojmë shenjon kalimin në një periudhë të rëndësishme në veprën e Beckett-it, pasi ajo është konceptuar në zhvendosjen e autorit prej gjuhës angleze në atë frënge si mjet shprehës, kryesisht gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Dashuria e parë dhe tre novelat (Fundi, I Zbuari dhe Qetësuesi), janë një urë drejt trilogjisë së famshme (Molloy, Maloni vdes dhe I Paemërtueshmi). Personazhet monologues do të jenë lajmëtarë të temave dhe gjithë poetikës që bashkë me kryeveprën “Duke pritur Godonë”, përbën palcën e korpusit beketian.

Pjesa Pa Mua që vijon në këtë botim është shkruar fillimisht anglisht me titullin Not I, përkthyer si përherë nga vetë autori me titullin Pa Moi.

Beckett-i, mik i Joyce-it, nën supervizionin e të cilit ka përkthyer në frëngjisht fragmente nga veprat Finegan’s Wake dhe Uliksi (Zenit 2003, përkthyer nga Idlir Azizi).

Në veprat e tij të hidhëta dhe surreale, eksponenti më i lartë i teatrit absurd portretizon individë paralitikë, të ngurrur në ankth e ngërç përballë një bote pa sens e të detyruar të struken në shkretinë e mendjes. Vepra e tij vendos në skenë makthin e njeriut ballë absurditetit të ekzistencës. Përmes një rrëfimi që bëhet gjithnjë e më i ngjeshur dhe esencial, dramat shprehin, edhe fizikisht, gozhdimin e personazheve në një kuadër ku nuk është i mundur asnjë evoluim ekzistencial apo psikologjik.

Absurditeti i absurdit

Para se ta fusim lexuesin shëndetlig në dhomën ku ekzekutohet dashuria e parë dhe thuret alibia Pa Mua, i kemi rezervuar një pritje në paradhomë me Emil Cioran-in, mendues që endet bohem, përkrah vetëvrasjes në periferi të letërsisë, filozofisë dhe marrëzisë.

Me mbresat në takime me Beckett-in, ai do t’i gatisë lexuesit vaksinën ndaj pesimizmit, përftuar nga filozofia e vet praktike, sipas së cilës “jeta është interesante dhe tërheqëse për shkak se s’ka pikë kuptimi”. Kësisoj, mund ta jetosh shumë mirë atë paralel me idenë e dobishme të vetmohimit përsaqë, duke e zotëruar kaq lirisht jetën, vrasja e vetes mund të shtyhet për kur të kesh kohë.

Për të fokusuar imazhin e një dashurie prej Beckett-i, do ta drejtonim objektivin mbi elementin parafabrikat të pranishëm në inskenimin e veprave të tij, murin. Ballë tij le të përfytyrojmë një trup të tkurrur në pikëpyetje dhe kryet e vetë Samuel Beckett-it.

Përhumbur drejt një pike të murit, rreket që të rrokë horizontin. Aleph…

Borges-i do të rrëfente më vonë se, ngrirë mes mureve të territ, pat zbuluar pikën aleph, në të cilën përmblidhet horizonti ku ai shquan edhe dashurinë e tij. Ndërsa Beckett-i përkundër, tenton një pikë që të hapet drejt horizontit. Absurdi i tij e gjen pikërisht në dekadencën e dashurisë pikë-mbështetjen. Aty penetron levën për të zhvendosur mendimin drejt vizionit të gjithçkasë.

Edhe Borges-i, si rrëfimi dantesk, e shndërron dashurinë në udhërrëfyese për një vizion universal.

Beckett-i po aq, por nga rruga e kundërt:

- “Nuk ndihesha mirë pranë saj, vetëm se ashtu mund të mendoja për gjithçka, veç saj”.

Dashuria beketiane mbart kështu motivin ‘jam, pra mendoj’ duke e kthyer me këmbëpërpjetë moton karteziane e cila do t’i shkonte më për shtat aleph-it të Borges-it apo opusit të Dantes, dashurive imagjinare që ‘mendohen, pra janë’. Meqë ne e ftojmë vëmendjen, siç vëren Valery, vetëm në shërbim të ndonjë zbavitjeje, le të sjellim një imazh panoramik. Një arkitekt kritizer që stigmatizonte kullën Eifel, pyetjes bizarre të gazetarit: pse e pini përditë kafenë në kullën që ju duket kaq e shëmtuar? iu përgjegj: “Veçse nga kjo pikë, mund ta shoh qytetin pa shpifanepsjen e saj”.

Nëpërkëmbja që pëson Borges-i për hir të Beatriçes së tij, ashtu si sfilitja e Dantes për Beatriçen e Purgatorit, i përkasin dashurisë së Madhe, të pamundur dhe ireale. Ndërsa kjo Premier amour as nuk poshtëron dhe as poshtërohet. Po aq e pamundur, jeton për së vdekuri midis dy të gjallëve.

Aleph i Beckett-it vjen nga rrokullima (“Në rënie, vetëdija është shumë më e theksuar”, thotë Cioran-i). Ndërkohë që Borges-i mbërrin vetë në dijen se aleph-i i tij ishte një aleph i rremë.

Beckett-i do të kërkojë nëpër yje e kostelacione Arushën e Madhe dhe të Vogël, por nuk i gjen dot, ndonëse aty duhet të ishin, meqë të parën ia pat dëftuar i ati.

Rrëfimi i dashurisë çelet me vdekje… Vizitë pranë varrit të atit për të marrë shënim datëvdekjen. Data e lindjes së paraardhësit të tij adamik, nuk i interesonte. Natyrisht e prej këtej, kjo dashuri aleph – emri i gërmës së parë të alfabetit të gjuhës së shenjtë – zë fill prej fundi.

Lulu quhet dashuria numër një e Beckett-it. Një rrokje që përsëdytet për të nisur vargun e parreshtur të numrave, brenda të cilit ai veç mund ta vendosë (zhvendosë) në rresht, duke i shndërruar emrin.

Ana, riemërtohet dashuria beketiane. Megjithë bezdinë për emrat e përveçëm, formalistit i duhet gërma e parë e alfabetit për fillim e fund, lidhur nga një urë bashkë-tingëllore. Kështu mund ta thërrasë me një rrokje të vetme rreshtin e pafund. Kësisoj, raporti i kësaj dashurie brenda vargut është si te numrat transfinit (aleph quhet simboli i tyre), ku e tëra nuk është më e madhe se çdonjëra nga pjesët.

Dashuri origjinale dhe origjinare. E vogël dhe e madhe. Njëshi dhe “rrënja katrore e njëshit”.

Nuk është e vërtetë! Nuk është njësoj!… Pikërisht. Por, në absurd, një soj apo dy soj është pak a shumë njëlloj, ashtu si pak apo shumë bëhet pakashumë.

E vërteta, kujton Cioran-i, nuk gjendet nëpër libra, por veçse në ndjesi. Kështusoj, dashuria e parë mund të tingëllojë si një parodi estrade ose si një simfoni me kadenca biblike (Të qeshurat zëulët dhe rënkimet ngjajnë aq shumë me njëra-tjetrën). Për organo ose orkestër. Apo të dyja bashkë? Ndoshta të gjitha së bashku. Si të dojë. Se dashuria, e parë apo e fundit, e madhe a e vogël, është gjithsesi më e madhe se ne. Ndodh aq sipër nesh, sa mund të thuhet:

Jo Unë, Pa Mua.

Si alibia e gjuhës, syrit a gjeniut vetë, ngritur në dramën pa dramë Not I.

Shkulm fjalësh që rrjedh në eter, nga një gojë mbi tokë, zhytur në terr.

Në pafuqi për të hapur një imazh të denjë për lebetinë Pa Mua, po i falemi sërish pamjes mbinjerëzore të kokës Samuel Beckett.

Gjithë brazda cerebrale, e hirtë ngjyrë truri, duket sikur në të lëkura është cipë korteksi që pështjell brenda shqisat.

Dy zgafella, ku kokërdhokët përmbysen për të mos iu bindur përthyerjes kokëposhtë të imazhit në retinë. Kësisoj, syri percepton realen duke fotografuar drejt në këmbë iluzionin.

Një zgavër, nga ku fjalët dalin krruspull për t’i ikur shtypjes së gjuhës që zgjatet për t’i heshtur. Kësisoj, goja nuk e rresht dot arratinë e fjalës dhe gjuha bën hatanë. Ekses i tillë duhet të jetë edhe gjuha një pëllëmbë e Ajnshtainit në atë foto të çastit, por ndoshta aspak të rastit, ndërkohë që mendimi i tij – të folurit e brendshëm, zëri, fjala – pat dalë përtej kohës në boshin pa zbrazësi…

Nuk është njësoj! Për më tepër në këtë rast, një soj apo dy soj është pak a shumë njëlloj, ashtu si pak apo shumë bëhet pakashumë.

Muri beketian ulet si një digë në ‘përroin e psiqikës’ duke bërë në një anë kataklizmën e duke shpallur në tjetrën zbrazëtinë (Natyra e urren zbrazësinë, vëren miku i tij Joyce-i) që ai e mbush me fjalë.

Kjo përmbytje rrapëllimë e Dashurisë së parë dhe ky shkulm simbolesh i alibisë Pa mua vjen edhe në shqip pas kimerës së përkthimit. Dhe nuk mjafton me kaq. Përkthyesi Azizi e përmbush atë me një pas-thënie-pas-thirrmë, për ta folur shqip në rrëzë të veshit.

Gjuha, promotor i keqkuptimit, bën luftërat, kthesat dhe historinë, denoncon Joyce. Azizi merr përgjegjësinë të shpallë keqkuptimin e urithëve të psiqikës që gërmojnë mure dhe i bëjnë gropën fjalës, e pastaj, fton për mirëkuptim ndaj keqkuptimit.

Duke e vënë “dashurinë përfund”, meqë atë nuk e shtiem dot në dorë, studiuesi ngreh pajimet e hekurkthyesit për ta shtrënguar në darë. Ndryshe, nuk mund të kthehet parç kjo dashuri e temperuar prej metali të kalitur dhe të paepur (cilësi metalore që, nga shpërdorimi gjuhësor, duket sikur ia kemi marrë borxh heroit për t’ia dhënë hekurit).

Meqë ra fjala (fjala është vërtet heroike, një bie mijëra ngrihen), pse të mos themi me të njëjtën pafajësi që historia është borxh, që ia marrim gjuhës për t’ia dhënë syrit, në mos është gjuha vetë.

Si dashurinë që ia kemi marrë borxh metaforës për t’ia (për)veshur njeriut, në mos qenkesh metafora vetë.

Gjenia e Beckett-it sugjeron që gjuha mund të përçojë tek fuqitë dhe thellësitë lirike të rregullit të parë të brendshëm, fare rastësisht, vetminë, refuzimin e emërtimit adamik.

“Vetmia është një gjë e bukur, citon Poe Zimmerman-in, sido që duhet dikush, për t’ju thënë se vetmia është një gjë e bukur.”

Për lexuesin e vetmuar, rrokja e lëndës që rrjedh nga përroi i psiqikës është një mund i pazakontë.

Për përkthyesin e vetmuar është një zhytje rrokapjekthi kundër rrymës.

Për botuesin e vetmuar, botimi i absurdit është i njëjtë me absurdin e botimit.

Këta i përngjajnë tre vajzave të mbretit Danae, përdaljes së Danaideve mitike të ndëshkuara për të mbushur me ujë fuçinë e pabythë.

Kontekstin si, pse, qysh, kur, ku, në të cilin po botojmë absurdin, do ta quanim shkurt:

kohë xhojsiane në një vend beketian.

E meqë shkurt i del më gjatë, le ta quajmë pa pikë pa presje:

“koha e një kurvërimi të kapitur që kërkon qorrazi perëndinë e vet” në arenën madhështore me kufij të vërtetë të teatrit absurd me titull “Pa titull” regjisor hiç skenarist lesh vu regji e dëng skenarë me skenograf sylesh tek e bën me lule qesh dhe me skenografi tërë mure makthi të squllët ku aktorët kaps por vitalë si vullneti i çdo fanatiku zvarrisin historinë zvarrë kush më i pari drejt vetmurosjes vullnetare me të shkuarën çerekbrenda-gjysmajashtë murosur si gji legjende.

“Hiç... si shumë zgjati kjo frazë”, do të thoshte Beckett-i.

eureka

goja

fjalëshkulm

tej përtej territ

barkë eksodi biblik

braktis gjuhën eterit

spirancë pikëpyetjen

e dhimbjes beketiane

i vërvit farit në stere:

e dini ç’është të mos

kesh më ku të mbërrish?

Dhe fanari si kokërdhok Prusti

syrin i vërtit barkës në lundrim sërish

‘udhëtim i vërtetë zbulimi është të gjesh

sy të rinj jo tokë të re’

Gjithsesi ky teatër beketian, që kufizohet vetëm me vetveten, mbart një të madhe shpresë … mençurinë që pason rënien. Zgjuarsia e zgjuar nesër do të dijë ta çelë skenën me pikëçudinë e Emerson-it:

“Çdo mur është një portë!”.

24 Komente

Z. Zejno,

E lexova shkrimin. Shume bukur. Qe flisni per Beckettin. Por nese me lejon, do t'i them dy fjale disi "dashaliga" :

Nese do te me binte rasti te jem student, me siguri qe nuk do te zgjidhja klasen tuaj. Sepse, nga ana pedagogjike, nuk me pershtateni fare. Nje pedagog i mire eshte ai qe te meson si te mesosh, dhe jo qe te fryn me monologje apo dialogje qe duhen mesuar permendsh.

E kam fjalen ketu :

Kur flet per nje shkrimtar, a per nje liber, aq me teper per nje shkrimtar te kalibrit te Beckett, duhet pasur parasysh se nuk jemi duke folur per Shuteriqet apo Agollinjte, por po flasim per dike qe t'i nxjerr thinjat duke e lexuar dhe studiuar. Si i tille, fjalet qe duhen zgjedhur perpara studentit duhet te jene te thjeshta, te buta, me nje doze te vogel "çudie", si dhe me nje "pickim" ndaj ketij studenti per te ecur tani vete.

Sepse, duke lexuar keto me lart, une qe jam gdhe ne çeshtje beckettiane, nuk kam asnje deshire te merrem me te. Sigurisht, une mund ta kuptoj deshiren e kritikeve per te thurur gjera te nderlikuara, por ama, kjo ka dhe anen tjeter te medaljes. Ju ose flisni per dy vete, ose jeni jashte sistemit dhe nuk e keni idene e efektit te fjaleve tuaja mbi lexuesin.

Azizi ka perkthyer nje liber. Shume bukur. Kur ju si gazetar i kenduar (dhe me vjen shume mire dhe ju vleresoj per lexime te tilla) ndermerrni te flisni per nje liber, ju duhet te keni parasysh te informoni lexuesin per ca gjera te thjeshta si me poshte :

- si titullohet libri ?

- ne ç'vit eshte shkruar ?

- per çfare flet ?

- çfare deshiron te thote autori ?

- cilat kane qene medyshjet, vuajtjet, deshperimet e autorit ne kete liber ?

Dhe ketu, ju mund te sillni ca rreshta nga libri, kuptimplote, qe lexuesi te kendellet dhe te shkoje me vrap ne librari.

Por ne vend te kesaj, ju nuk beni tjeter veç mpleksni bashke gjithfare lloj drejtimesh apo fjalesh absurde (sa per dijeni, edhe vete absurdi ka nje kuptim, ne mos me shume se vete gjeja e kuptimte).

Nuk mund t'i sherbehet Beckettit duke e ngaterruar ne fjale dhe fjali te ngjitura e shqitura e kthyera se prapthi. Becketti do sqarime, me fjale te thjeshta, me fjali te holla, ngacmuese, e keshtu me rradhe.

Sepse, sado absurd qe te duket Beckett apo Godoja i tij, perseri ata te dy kane nje filozofi te tyren. C'mendonte Becketti mbi jeten, mbi njeriun, me mendjen, mbi nenen, mbi qiellin dhe token, mbi veshtiresine e jetes, te marrjes fryme, mbi mundimin e marredhenies me tjetrin, mbi caqet e fjalet, mbi pamundesite e kesaj per te thene çfare dua te them. Etj. etj.

Mirepo une s'pashe asgje nga keto. Dhe me vjen keq, sepse do ta kisha lexuar "Pas moi" te perkthyer nga Azizi. Por meqe nuk mora gje vesh ç'behet ne te, atehere po e shtyj per me vone.

Ju falemnderit.

Se pari, parathenia e nje libri nuk ka pse te kete patjeter shpjegime qe lidhen me librin qe eshte i lidhur me te. Se dyti nje shkrimtar sic mesa dime eshte z.Zejno nuk e ka fare, po hic fare per detyre (morale/etike/intelektuale) rolin e pedagogut (rol i cili s'eshte hic i admirueshem, sidomos per krijuesin, lere me per filozofin, apo per Filozofine).

Mesa e kam lexuar parathenien dhe librin vet, duket qarte se gjeja e fundit per te cilen shqetesohet shkrimtari i parathenies dhe perkthyesi ne shqip, te berit sherbim ne versionin qe propozohet ketu Beckett-it (i cili nga ana e tij pikerisht kunder ketij lloj "sherbimi" shkruajti ate lloj letersie qe njohim).

S'mund t'i flitet Beckett-it ne gjuhen e drunjte te akademise cilado qofte ajo. Becketit i flitet nga fjalori i tij.

Ne lidhje me leximin apo jo te Beckett-it ne shqip: mire ke bere qe e ke shtyre. Me dashamiresi do te te sugjeroja te mos ta lexoje fare.

"Dashuria e pare" S. Beckett perk. nga Idlir Azizi/ sht.bot. ZENIT i ka tashme lexuesit e saj. (edhe i ka pasur ne cdo gjuhe qe eshte perkthyer)

Beckett-it as do i behej vone nese e lexuan shqiparet brenda dhe jashte Shqiperise.

Dhe se fundi i vetmi "sherbim" qe mund t'i behet Beckett-it eshte: te jetohet te pakten nje dite nga jeta si personazh i TIJ.

Interesante, Sofi. Ja te shohme ç'na del pak ketu :

Kam degjuar, me te degjuar e kam se une vete nuk ia kam fare haberin, se Beckett e kishte shume te veshtire te shprehej. Tani, ç'eshte e verteta, mua me vjen keq per dike qe s'mund apo s'di te shprehet. Ma merr mendja, do kete vuajtur shume. Nejse, ka vdekur tani, me sa di une, s'kemi ç'i bejme.

Puna eshte ketu : nese Beckett s'dinte te shprehej, dhe nese s'di te shprehet edhe dikush qe flet per dike qe s'di te shprehet, a di gje ti, Sofi, ku vemi keshtu ?

Nje shembull tjeter, meqe kam bere ca klase matematike : nese teorema e Njuton-Laibnicit eshte goxha e veshtire, dhe nese edhe profesori i matematikes me broçkullit me fjale te veshtire, a di gje ti, Sofi, a merr vesh gje ai studenti aty ne rreshtin e pare ? (s'po flas per ate ne rresht te fundit se ai eshte duke u llastuar me Lauren, ate gjoksmadhen).

Se ç'do te mendonte Becketti per Shqipetaret, une me te degjuar e kam, sepse nuk di gje, por them se ai do te ishte kujdesur ca per ne, si te varfer qe kemi qene. Pastaj per punen e leximeve, ai nuk do te na snobonte vetem ne si Shqiptare, sepse nje shok i imi qe banon ne Irlande me ka thene se ai i snobonte te gjithe, edhe anglezet, edhe francezet, edhe irlandezet, madje edhe fqinjet e fshatit.

Tjater : paragrafin e dyte s'ta mora vesh bash hiç. Nese mundesh, te lutem, edhe ndonje te dhene tjeter.

Tjater : se tani po m'i hyp njeçike nervat (dhe veç ta dish sa i eger behem kur nevrikosem), vertet e ke ate historine e "te jetosh nje dite si personazhet e tij" ? Ma thuaj emrin e nje personazhi, te lutem, dhe te jap fjalen se do te jetoj e punoj, qofte dhe per nje dite, si ne rrethim !

Sofi, une bej ca shaka lart e poshte, fundja s'me kushton gje. Por ama, paratheniet e librave, nese ke lexuar shume te tilla nga njerez te laaaaarte shume, jane nje art me vete, dhe jo ashtu si mendon ti. Ne kete parathenie, lexuesi nuk lexon akademizma ne lidhje me "star wars", por lexon gjera qe kane te bejne me tekstin, me jeten e autorit, por pa ia shpuar tollumbacet e sekretit te ngjarjeve. Ne pergjithesi, paratheniet nuk jane per ligjerime filozofike, as per shashka tymuese, por per njefare parashije te asaj çka do te lexojme me pas. Per ligjerime e studime, jane pastheniet.

Megjithate, une e kisha me kete tekstin ketu me lart. Mendoj se libri ka nevoje per njefare pedagogjie, ky eshte mendimi im. Mbase ti nuk mendon keshtu, si thua, a nuk e ndajme diellin pergjysme dhe ngrohemi njelloj ?

PROFESORET E KANE PER DETYRE TE FLASIN VETEM FRAZA TE LARTA.

POETET S"MUND TE BEJNE GJE TJETER VECSE TE FLASIN SIPAS "POIESIS".

FILOZOFET ....   c'te them - ME GJUHEN E FILOZOFISE.

SHKRIMTARET - flake per flake - ME GJUHEN ARTIT.

 

O PAIDAGOGOS -Jashte qe ketej!!

 

Shume mire qe se ke kuptuar paragrafin e dyte, se pata frike mos binim dakord.

Ah dhe dicka: S'ishte per Ju kerkesa. Ju s'mund t'ju kerkohet t'i qaseni personazheve beckettiane. 

__________________________________________________________ 

Per ata qe e ndoqen diskutimin e mesiperm sugjerim:

Jacques Rancière, Le maître ignorant, Fayard, Paris, 1987

Gilles Deleuze et Felix Guattari, Qu'est -ce que la philosophie?, éditions Minuit, collection Critique, 1991

 

Pershendetje Sofi,

Pata pershtypjen se di te ndertosh nje bisede, qofte dhe nje debat, por eh, nganjehere kam pershtypje te kota, bej petulla me uje.

E di si eshte puna, Sofi ? Nuk e di pse por me ngjan me nje nga ata per te cilet Heidegger flet ne nje konference, kur thote se jane ca e ca qe dehen dhe ngazellehen ngaqe mesojne permendsh nje citat nga Nietzsche, dhe e perdorin neper darka e dreka. Sofi, te lutem, nese ke diçka per te thene per Samuel Beckett, je e lire ta thuash, hapur, ne gjuhen tone te bukur shqipe. E ke pyetur ndonjehere veten mbi domethenien e fjalise : "Fol shqip, o njeri !" ?

Shume bukur por pse nxehesh? Ti duhet te kesh durim, meqe je perkrahes dhe promovues i pedagogjise.

Po, une jam nje si ata per te cilet flet Heidegger-i. (cfare mrekullie sikur te dija dicka permendesh nga Nietzsche) 

Tani ne lidhje me Beckett-in:

que ferais-je sans ce monde

que ferais-je sans ce monde sans visage sans questions
où être ne dure qu'un instant où chaque instant
verse dans le vide dans l'oubli d'avoir été
sans cette onde où à la fin
corps et ombre ensemble s'engloutissent
que ferais-je sans ce silence gouffre des murmures
haletant furieux vers le secours vers l'amour
sans ce ciel qui s'élève
sur la poussieère de ses lests

que ferais-je je ferais comme hier comme aujourd'hui
regardant par mon hublot si je ne suis pas seul
à errer et à virer loin de toute vie
dans un espace pantin
sans voix parmi les voix
enfermées avec moi

 

Ka nje qendrim qe lidhet me cfare eshte e pedagogjizueshme ose jo. Qendrim i cili indentifikohet me nje lloj braktisje te narracionit te zakonshem analizues e historik dhe tenton kah krijimi i "gjendjes", ndjesise, duke besuar ne menyre te verber tek lartesia e inteligjences dhe aftesite poietike te cdo lexuesi te mundshem.

E meqe Beckett-i dhe te tjere jane kaq te njohur, do te ishte nje lloj fyerje paraprake e lexuesit ne shqip t'i recitohej (qofte dhe bukur) cfare perfaqeson letersia e Beckett-it dhe vepra konkrete e tij.

Per me teper une bej pjese tek ata njerez te cilet besojne se dija behet me e transmetueshme nepermjet ndjesise sesa nepermjet kuptueshmerise. Keshtu qe per te paren - duke qendruar besnik dhe stilit apo gjendjes qe krijon Beckett-i tek permbledhja Dashuria e pare - ia vlen t'ia shkruash parathenien si nje perbrendesim ne shqip, duke tentuar te rikrijosh gjendjen beckettiane tek lexuesi. Me shpresen se kjo do ta shpie ne menyre me autentike tek Beckett-i sesa cdo forme tjeter qe do te mund t'i krijonte kuptueshmerine por jo ndjesine.

Ne fakt, edhe pse per pedagogjizimin s'ka ndonje vleresim te vecante ne punet e transmetimit te dijes- meqenese pak a shume gjithshka qe mund te krijoje eshte "enciklopedia apo fjalori", - dhe se grada e gabimit tek ajo qe "paketohet" si analize eshte ne pjesen me te madhe te rasteve e konsiderueshme.

Autore si Beckett-i te cilet kelthasin mbi absurdin e ekzistences me mire te jetesohen e fytyrohen tek stili poetik i dikujt sesa tek ngurtesia e gjoja utilitetit per t'u bere te kuptueshem.

Ketu eshte rasti qe t'i bejme dhe elozhin qe i takon Heidegger-it mbi ontiken e artit te propozuar tek: Poetikisht Banon Njeriu (Dichterisch Wohnet der Mensch).

Po mire, Sofi, ç'pedagogji te bej une ketu kur ti me nxjerr jashte, madje me dhune ? Nuk eshte mire, them une. S'i kam zene vendin askujt. Por kam deshire qe kur te flasim per shkrimtare apo filozofe apo tjeter, te mundohemi te behemi sa me te kuptueshem.

Permende Deleuze me lart. Mbase e di, por po e them se Deleuze ishte nje pedagog i shkelqyer. Leksionet e tij jane shembull i thjeshtesise se percjelljes se dijes. Po Heideggerin qe permende ti "njeriu banon poetikisht mbi toke...", si mendon ti, ka qene ndonje kaposh ? Jo. Te gjithe ata qe e kane pasur profesor thone se ka qene nje pedagog i mrekullueshem. Kur fliste ai, thone ata, gjithe universi behej i kuptueshem. Pedagogjia nuk eshte aq e paperfillshme, mendoj une.

Poezia e Beckett (per jo-frankofonet) :

ç'do te beja une pa kete bote

ç'do te beja une pa kete bote pa fytyre pa pyetje
ku qenia zgjat veçse nje çast ku çdo çast
perfundon ne bosh ne harresen e te paturit qene
pa kete vale ku ne fund
trup dhe hije bashke perpihen
ç'do te beja une pa kete heshtje humnere mermerimash
duke dihatur i terbuar drejt shpetimit drejt dashurise
pa kete qiell qe ngrihet
mbi pluhurin e rerave* te tij

ç'do te beja une si dje si sot
duke veshtruar nga dritareza ime nese nuk jam vetem
duke u endur dhe ikur larg çdo jete
ne nje hapesire kukull
pa ze midis zerave
te mbyllur me mua

 

* rera - behet fjale per reren qe astronautet e marrin me vete, dhe qe e leshojne sa here duan te ngrihen me lart.

gjongulisch!!!

ps. po me ben ta lexoj edhe nje here ate gojen sa te kem kohe. nuk e kam dashur dhe nuk do e dua prape, e di, por sa per adet dhe dyshim dhe per pak respekt.

 

Parathenia e KZ-se te kujton paratheniet dhe tekset kritike te disa kosovareve te viteve 70 qe ishin te influencuar nga kultura franceze e atyre viteve, por me nje shqipe me te pasur e me te paster se ata. Duke lexuar kete parathenie kam pershtypjen se teksti i Becketti-it do te duket krejt "i lehte". Pra, do te rendoje me shume bishti se sa sqepari.

Kjo deshire per te treguar kulture e dije deri ne marramendje me nje lloj virtuoziteti te dukshem eshte nje faze gati e pashmangeshme ne jeten e nje njeriu. Picasso kur u plak thoshte : "me eshte dashur nje jete per te pikturuar si femije".

 

Ne sherbim te ketij diskutimi si dhe ne sherbim te botimit ne shqip po vendos nje pjese nga perkthimi ne shqip i "Dashuria e pare":

Me arsye ose jo, martesën, kohën e saj, unë e bashkëlidh me vdekjen e babait. Është po aq e mundur të ketë edhe lidhje të tjera, në të tjera nivele, mes të dyjave më sipër. E kam tashmë të vështirë të them se çfarë besoj vërtet.

Një ditë, s'ka shumë kohë, bëra një vizitë te varri i babait, këtë e di mirë, dhe mora shënim datën e vdekjes, vetëm të vdekjes, sepse datëlindja s'më interesonte atë ditë. U nisa në mëngjes dhe u ktheva në darkë, pasi e theva pak urinë në varreza. Por disa ditë më vonë, m'u desh të kthehesha sërish te varri i tij, të shihja datën e lindjes, meqë doja të dija në ç'moshë kish vdekur. Këto data kufij i shënova në një copë letër, që e ruaj me vete. Prandaj dhe jam në gjendje të pohoj se në kohën e martesës sime duhet të kem qenë rreth njëzet e pesë vjeç. Sepse datën time të lindjes, e përsëris, timen, atë s'e kam harruar kurrë, s'kam qënë kurrë i detyruar ta mbaja shënim, më rri si gravurë në kujtesë, viti të paktën, me shifra që jeta do ta ketë zor t'i fshijë. Edhe ditën, atë e gjej, nëse bëj përpjekjet e duhura dhe e festoj shpesh, sipas mënyrës sime doemos, nuk po them sa herë që arrij ta kujtoj, jo, sepse ia dal shpesh, ca si shpesh. 

Falemnderit, Sofi. Nuk di kush mund te m'i perktheje (ashtu siç duhet) keto dy vargje :

Hereunder lies the above who up below

So hourly died that he survived till now.

_________

Perkthimi i se njejtes pjese, nga une :

 

 

Me të drejtë ose jo, martesën time e lidh me vdekjen e tim eti, dikur. Që mund të ekzistojnë lidhje të tjera, mbi rrafshe të tjera, ndërmjet këtyre dy çështjeve, edhe kjo ka mundësi. E kam tashmë të vështirë të them çfarë besoj se di.>>

Jo para shumë kohësh, kam vajtur tek varri i tim eti, këtë e di mirë, dhe kam shënuar datën e vdekjes, të vetëm vdekjes, sepse ajo e lindjes nuk më duhej gjë, atë ditë. Kam vajtur në mëngjes dhe jam kthyer në darkë, ngaqë e kisha prishur një kaçore bukë atje, tek varrezat. Por ca ditë më pas, më është dashur të rikthehem tek varri, për të shënuar datën e lindjes. Këto dy data caqe, i kam shënuar në një copë letër, që e ruaj përpara meje. Dhe kështu jam në gjendje të pohoj se duhet të isha rreth njëzet e pesë vjeç në martesën time. Sepse datën e lindjes sime, po i mëshoj kësaj, të vetë lindjes sime, nuk e kam harruar kurrë, nuk kam qenë asnjëherë i detyruar ta marr me shkrim, ajo mbetet e gdhendur në kujtesën time, të paktën viti, gdhendur në shifra që jeta do ta ketë vështirë t’i fshijë. Gjithashtu dhe ditën, e gjej kur bëj një përpjekje, dhe e festoj shpesh, sipas mënyrës sime, nuk do të them çdo herë që ajo rikthehet, jo, sepse ajo rikthehet tepër shpesh, por shpesh.

____________

Ok, kam theksuar disa pika per te vene ne dukje dallimet mes ketyre dy perkthimeve dhe "kleçkat" qe fshihen pas tyre.

E bej kete jo per kundervenie ndaj perkthimit apo perkthyesit te nderuar te "Dashuria e pare", por per te vene ne dukje hollesite e tekstit te perkthyer qe nganjehere nuk i veme re ose i menjanojme me dije.

_________

1. Perkthimi i IC thote :

"E kam tashme te veshtire te them se çfare besoj vertet."

Perkthimi im thote :

"E kam tashme te veshtire te them se çfare besoj se di".

 

Dua te sqaroj se origjinali i ketij liberthi eshte FRENGJISHT (shkruar me 1946 : gjithçka e shkruar nga Beckett pas luftes eshte shkruar DREJTPERDREJT ne frengjisht. Perkthimin e veprave te tij nga frengjishtja ne anglisht, ne shumicen dermuese te rasteve, e bente vete.

Origjinali thote :

"Il m'est déjà difficile de dire ce que je crois savoir".

 

A kane dallim keto dy shprehje : "çfare besoj vertet" dhe "çfare besoj se di".

Ketu ka nje problem : nese IC e ka bere perkthimin nga anglishtja, kjo s'do te thote aspak qe IC ka interpretuar tekstin ndryshe, sepse mund te ndodhe fare mire qe vete perkthyesi i tekstit nga frengjishtja ne anglisht te kete nderhyre ne tekstin e vet duke ndryshuar kuptime tek-tuk. Dmth, do te kishim dy tekste te veçanta : "First love", dhe "Premier amour", dmth dy vepra dhe jo nje te shkruar ne dy gjuhe.

Te besosh ne diçka si te vertete nuk eshte e njejte me te besosh se e di kete diçka. Nuk e kuptoj nderhyrjen e vertetesise ne diçka qe une di. Beckett nuk thote : ce que je crois vraiment, por thote "ce que je crois savoir. "Kjo per mua ngelet pike e erret, ndonjeri mund t'i thote dy fjale nese sheh me qarte.

______

2. IC perkthen :

"...sepse datëlindja s'më interesonte atë ditë."

Ndersa perkthimi im eshte :

"... sepse ajo [data] e lindjes nuk me duhej gje, ate dite."

- E para e punes, nuk di pse eshte kaluar nga "data e lindjes" ne "datelindje", kur dihet fort mire se keto nuk jane njelloj. Data e lindjes eshte VETEM NJE : data e daljes ne kete bote. Kurse datelindja eshte sa here qe kjo date e lindjes perseritet nder vite.

- E dyta : vereni presjen pas "gje", qe paraprin "ate dite". Beckett vendos nje presje qe, per mua, eshte mjaft e rendesishme : lexoni tani : "data e lindjes nuk me duhej gje", tani pushoni pak, dhe pastaj vazhdoni "ate dite". Nuanca eshte : Beckett luan me ndjesine e lexuesit duke i lene ne fillim nenkuptimin qe data e lindjes nuk i duhet gje keshtu ne pergjithesi, por pastaj nderhyn, si me nje lloj leshimi apo perpjekje qe i kushton : "ate dite". 

____________

3. IC perkthen :

 "...duhet të kem qenë..."

Ndersa perkthimi im eshte :

"... duhet te isha..." (... je devais avoir... - shqipja shprehet dhe "jam njezet vjeç", por edhe "kam njezet vjet&quotsmiley

Ku eshte dallimi ketu ?

Verejeni ketu :

"Duhet te isha i sjellshem me ate vajzen sepse blablabla..."

dhe

"Duhet te kem qene i sjellshem me ate vajzen sepse blablabla..."

ose verejeni dhe ketu :

"Duhet te kisha nje vetepermbajtje te shkelqyer sepse perndryshe blablabla..."

dhe

"Duhet te kem pasur nje vetepermbajtje te shkelqyer sepse perndryshe blablabla..."

Atehere ?...

____________

4. IC perkthen :

"...nuk po them sa herë që arrij ta kujtoj, jo, sepse ia dal shpesh, ca si shpesh."

Dhe perkthimi im eshte :

"nuk do të them çdo herë që ajo rikthehet, jo, sepse ajo rikthehet tepër shpesh, por shpesh."

Ketu ka nje shtremberim kuptimi qe me duket problematik :

Beckett thote : "je ne dirai pas chaque fois qu'il revient, non, car il revient trop souvent, mais souvent."

Nese perkthyesi IC e ka perkthyer nga frengjishtja, ai ka harruar nje diçka te vogel por tejet te rendesishme : "il revient" nuk eshte aspak njelloj me "il me revient". Madje jane fjale krejt te ndryshme :

il revient : ai (ajo) rikthehet, rivjen.

il me revient : ai (ajo) me kujtohet, madje nese e pasojme kete "il me revient" me nje "à", atehere do te kemi krejt tjeter gje : "me perket mua, me takon mua kjo apo ajo gje, etj. etj.".

Beckett nuk thote se sa here qe me kujtohet, por thote sa here qe kjo date rikthehet, dhe ketu e ka fjalen sa here qe kjo date rikthehet ne kalendar. Mirepo, ai nuk e feston kete date gjithmone, sepse, nese une jam lindur me date 20, une nuk i festoj te gjitha datat 20, por vetem pervjetorin tim. Dhe kjo date, thote Beckett, rikthehet teper shpesh (dmth çdo muaj), por ama ai e feston jo kaq shpesh, por vetem shpesh (dmth kalimin e viteve qe fluturojne pa u ndjere).

_________________________

I bera keto shenime per te vene ne dukje se gjerat e perkthimeve jane vertet te koklavitura, aq me teper me nje autor si Beckett. Nga pervoja ime, Beckett eshte nje shenjtor. Ashtu siç nuk duhet te preket Bibla apo Kurani, ashtu dhe nuk duhet te preken veprat e tij. Sepse asnje fjale e tij nuk eshte zgjedhur me kot. Te gjitha kane nje funksion, edhe kur lexuesit i duken fjale llomotitese (sidomos kur hyn ne sterhollime logjike qe te luajne tepelekun e kokes).

Mirepo, eshte dhe problemi tjeter : vete Beckett ka futur duart ne veprat e veta. Psh, ai thote se perkthimi anglisht i "Fund i pjeses" (Fin de partie) eshte nje perkthim krejt kot, MADJE I BERE NGA AI VETE !!!

Sepse, thote Beckett, gjuha angleze e thyen ritmin e kesaj pjese, nuk ka fuqi ta sjelle si ne origjinal (frengjisht). Perkthimin e vet ai e ka quajtur KATASTROFE !

Por nga ana tjeter, ai eshte shprehur se "Duke pritur Godot", ne perkthimin anglisht te bere nga ai vete, eshte me i larte se origjinali frengjisht. Ketu ka shume mendime pro dhe kunder, por sidoqofte, gjendja e botimeve te tij eshte mjaft e nderlikuar, dhe shpresoj qe edhe ne shqip te vije permes mjaft debatesh, sepse vetem keshtu do te njihet vepra e tij.

_____________________

Kush te deshiroje, mund te diskutoje mbi keto gjera, mund t'i hedhe poshte ose dhe t'i thelloje keto qe kam thene.

Salut.

OK. Ja te korigjoj veten tani, per hir te nje diskutimi te ndershem :

Ne piken 4, duke iu rikthyer edhe njehere, kam frike se komenti im nuk qendron dhe aq (te pakten ne nje pjese te vogel).

Beckett thote :

"Gjithashtu dhe ditën, e gjej kur bëj një përpjekje, dhe e festoj shpesh, sipas mënyrës sime, nuk do të them çdo herë që ajo rikthehet, jo, sepse ajo rikthehet tepër shpesh, por shpesh."

_____

Ne lidhje me perkthimin qe kam bere, eshte krejt i sakte, sipas origjinalit, por zberthimi i tij duhet ndryshuar pak, sepse :

Beckett thote se DATEN e lindjes se tij, ai nuk e kishte shkruar asgjekundi ngaqe e mban mend mire, te gdhendur ne kujtese. Mirepo tani, Beckett kercen nga DATA ne DITEN e lindjes, çka kjo eshte krejt tjeter gje (dhe ku une jam gabuar me lart).

Cfare ka ndermend Beckett me kete DITEN E LINDJES ? Kjo mbetet per t'u diskutuar :

- nje koment mund te jete keshtu : i kujtohet vetem dita si dite, dmth eshte lindur nje te merkure dhe kjo e merkure rikthehet teper shpesh, por ai nuk e feston kaq shpesh kete te merkure, por thjesht shpesh.

- nje koment tjeter mund te jete dhe ky (qe me duket me i pranueshmi) : atij i rikthehet dita e lindjes si dita e perpikte ku ai eshte lindur. Psh, i kujtohet dita e daljes se tij ne kete bote. Sigurisht qe kjo nuk ka mundesi nga ana praktike (askush nuk e kujton diten e daljes se tij ne jete), por ama duhet pasur parasysh qe kemi te bejme me Beckettin i cili e vuante shume lindjen e tij, dmth nuk arrinte te kuptonte perse djallin ishte lindur ! Dhe kjo e ben te thote qe ate e mundonte kjo dite, i cila i rikthehet atij ne mendje teper shpesh, dhe qe ai e feston jo perhere por shpesh. Ketu mund te diskutohet : çfare ka ai ndermend me "festimin e dites se lindjes, kur ne e kujtojme kete dite si vertet ato çaste" ? Ketu nuk di shume ç'te them. Mund te futem ne hamendesime por s'do te jene te hajrit, besoj.

E para e punes, si i rikthehet kaq shpesh kjo dite e lindjes ? Ketu mund ta provoj nje pergjigje duke thene se kjo dite na kujtohet edhe ne, mbase gjithkujt, kur ne gjendemi ne veshtiresi, ne halle, te angeshtuar, nga ku vjen nganjehere dhe shperthimi : "mallkuar qofte dita qe linda !"

Por nga ketu, si ta kuptojme kete "festimin" ? Ironi ? Skermitje dhembesh ? Mbase dhe ca mazohizem ?

Ndonje mendim, dikush ?

Une per vete as i hedh poshte dhe as nuk i diskutoj keto qe ke thene ti,e di pse Hurbo?...............se nuk e marr vesht fare se ca ke desh me thone dhe ku ke desh me dale.Falemnerit qe ma bone kaptinen dhalle.

Nuk u gjet dikush qe t'i perktheje keto dy vargje ? Jane nga S. B.*

Here under lies the above who up below

So hourly died that he survived till now.

_______

* It is not Sali Berisha, et ce n'est pas Simone de Beauvoir.

ps : kjo "here under", diku e pashe dhe bashke : hereunder. Nuk e di nese eshte e rregullt, por nuk besoj. Gjithsesi, kerkoj ndihmen tuaj. Merci.

Ore po vertet nuk do t'i perktheni keta dy rreshta ?

Epo pastaj mos me çani kaptinen me anglishten tuaj, s'qenkeni per gje.

Blete, twintip, losttext - ndonje ndihme ndonjeri ? Ose fundja tre ndihma, dhe pastaj zgjedhim ndihmen me te mire.

me kusht që të mos gjuash gurat e tua virtualë:

"këtu poshtë fle i mësipërmi  i cili aty sipër

vdiste çdo orë aq pak, sa jetoi deri tani. "

Falemnderit te dyve. Une nuk gjuaj me gura, s'di nga me ka dale ky nami. E si do gjuakam une me gura kur s'e perdor anglishten si ju ?

Do ta shoh tani ç'me del me kete punen qe solle. Se ky Beckett nganjehere te ben t'ia... t'ia... t'ia... lere fare, eshte djale i mire ne fakt.

OK, edhe njehere falemnderit.

Po nuk e patet bezdi, keshtu thjesht me fjalet tuaja, çfare do te thote ky burri ?

E di perse ju pyes ? Sepse ky ka qene aq maskara sa ndryshe e shkruan ne origjinalin frengjisht dhe ndryshe e perkthen vete ne anglisht, madje gati ne kuptim krejt te kundert !

Merre vesh tani.

Me tingellojne si vargje shume kriptike. E ve gjithe poezine? Duhet kontekst, se fjale per fjale s`ka shqiptaroBeckett qe e merr vesh.

Hereunder, bashke duhet.

 

"Ketu perfund shtrihet i sipermi, qe lart

perposh vdiste me ore

gjersa mbijetoi."

 

 

 

rrofsh blete,

qenka dhe e gjithe poezia aty

 

I am sitting on a tomb,

and when the time comes to piss again, I have my pick.

Or I wander, hands clasped behind my back,

among the slabs, the flat, the leaning and the upright, culling the inscriptions.

Of these I never weary,

there are always three or four of such drollery that I have to hold on to the cross, or the stele, or the angel,

so as not to fall.Mine I composed long since and am still pleased with it, tolerably pleased.

My other writings are no sooner dry than they revolt me,

but my epitaph still meets with my approval.

There is little chance unfortunately

of its ever being reared above the skull that conceived it,

unless the State takes up the matter.

But to be unearthed I must first be found,

and I fear those gentlemen will have as much trouble finding me dead as alive.

So I hasten to record it here and now, while there is yet time:

Hereunder lies the above who up below
So hourly died that he survived till now

 

ps : nuk eshte poezi, losttext.

Tani postimi : Shikoni djema, shikoni si vjen nga frengjishtja (se ju thashe une, ky eshte pizeveng fare, do rrahur ne hithra). Losttext, ja dhe kontekstin. Por nuk e kam vrare teper trurin per ate "ilustrimin e pikes gramatikore". Ec e merre vesh ku e ka fjalen. "Point de grammaire" (?!)

________

Nuk më kanë zhgënjyer kurrë këto, mbishkrimet, ka gjithmonë nja tre a katër aq për të qeshur sa më duhet të kapem pas kryqit, apo përmendores, apo engjëllit, për të mos rënë. Timin, e kam thurur prej kohësh dhe jam ende i kënaqur, mjaft i kënaqur. Kurse shkrimet e mia të tjera, ende nuk janë tharë mirë dhe ato më pështirosen tashmë, por epitafi im më pëlqen ende. Ai ilustron një pikë gramatikore. Mjerisht, ka pak gjasa që ai të ngrihet përsipër kafkës që e sajoi, veç në mos e marrtë në dorë shteti. Por, që të mund të më varrosin, do të duhet fillimisht të më gjejnë, dhe kam frikë se shteti do ta ketë po aq të vështirë të më gjejë të vdekur sesa të gjallë. Kjo është arsyeja që po nxitoj ta shkruaj në këtë vend, para se të mos jetë tepër vonë :>>

> >>>

Këtu prehet ai që i shpëtoi aq>>

Sa nuk i shpëton ndryshe veç tani.>>

> >>>

Ka një rrokje më tepër në vargun e dytë dhe të fundit, por për mendimin tim, kjo ska fort rëndësi. Do të më falin më tepër se kaq, kur të mos jem më. Dhe pastaj me ndopak fat, biem mbi një varrim të vërtetë, me të gjallë në zi dhe nganjëherë një vejushë e cila do që të hidhet në gropë, dhe pothuaj gjithmonë ajo historia e bukur e pluhurit, megjithëse kam vënë re se nuk ka asgjë më pak të pluhurt se këto gropa, janë pothuaj gjithmonë prej dheu të lyrshëm, dhe as i ndjeri nuk ka ndonjë gjë veçanërisht të pluhurt, veç në mos qoftë shkrumbuar. Është e bukur sidoqoftë, kjo komedia e vogël me pluhurin. Por varrezën e tim eti, nuk e doja dhe aq shumë.

ne versionin anglisht, ky benka cicin neper mbishkrime varresh, dhe me ane te ketij pagezimi te allasojshem, i ben te vetat mbishkrimet (te cilat i peshtirosen akoma pa u thare "vepra.&quotsmiley

 

E sheh mistrecin qe e ka hequr nje fjali ? Shiko : aty pas "... por epitafi im me pelqen ende", ne origjinal ka nje fjali te tille, qe nuk gjendet ne perkthimin anglisht (nga ai vete !) :

Elle illustre un point de grammaire.

Ai (epitafi) ilustron nje pike gramatikore.

Ju qe e lexuat tani epitafin, ç'mendim keni, ku e ka fjalen me kete piken gramatikore dhe pse e ka hequr nga perkthimi ?

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).