Agresiviteti në Shoqëritë e Përparuara Industriale (pjesa e fundit)

Agresiviteti në Shoqëritë e Përparuara Industriale (pjesa e fundit)

Herbert Marcuse

Marrë nga “Mohime: Ese të Teorisë së Kritikës” (1968)

Çështja që ngrihet është: ekzistenca e shqetësimeve në shoqërinë bashkëkohore amerikane, pra në shoqërinë e bollëkut, mos vallë sugjeron mbizotërimin e kushteve thelbësisht negative për zhvillimin individual në kuptimin që sapo trajtuam? Apo, që ta ndërtojmë pyetjen me fjalë më domethënëse për përqasjen që unë propozoj: A e cënojnë këto shqetësime vetë mundësinë e zhvillimit “të shëndetshëm” individual – ku e shëndetshme përkufizohet zhvillimi optimal i mundësive intelektuale apo emocionale të individit? Pyetja përgjigjen e do pohuese, që do të thotë se kjo shoqëri e cënon zhvillimin individual, nëse shqetësimet mbizotëruese lidhen me vetë strukturën e kësaj shoqërie dhe nëse këto shqetësime shkaktojnë tek anëtarët e shoqërisë nevoja dhe kënaqësi instinktive që i vendosin individët kundrejt vetvetes në mënyrë që të riprodhohen e të intensifikojnë shtypjen që u bëhet.

Në shikim të parë, shqetësimet në shoqërinë tonë duket se janë karakteristike për çdo shoqëri që zhvillohet nën impaktin e ndryshimeve të mëdha teknologjike: këto sjellin mënyra të reja të të punuarit e të të zbaviturit, pra ndikojnë të gjitha marrëdhëniet shoqërore, dhe shkaktojnë transvlerësim të vlerave. Meqenëse puna fizike po bëhet gjithnjë e më e panevojshme, madje e kotë, meqenëse puna e rrogëtarëve bëhet gjithnjë e më shumë “automatike”, ndërsa ajo e politikanëve dhe e administratorëve gjithnjë e më shumë e dyshimtë, koncepti tradicional i luftës për mbijetesë shfaqet më i pakuptimtë e pa përmbajtje, sa më shumë që duket si një nevojë e panevojshme. Por e ardhmja alternative, përkatësisht mundësia e zhdukjes së punës (alienuese) duket po aq e pakuptimtë, madje e frikshme. Dhe vërtet, nëse dikush e përfytyron këtë alternativë si progres dhe zhvillim të sistemit ekzistent, atëherë zhvendosja e përmbajtjes së jetës prej punës drejt kohës së lirë përvijon konturet e një makthi: vetëpërmbushje masive, qejf, sport në një hapësirë që tkurret gjithnjë e më shpejt.

Por edhe kërcënimi i “përbindëshit automat” është në vetvete ideologji. Në një anë i shërben vijimit dhe shtimit të punësimit të panevojshëm, ose teknikisht të prapambetur (papunësia si konditë normale, edhe pse e rehatshme, duket më e keqe se sa puna rutinë që të mpin); nga ana tjetër justifikon dhe promovon edukimin dhe trajnimin e menaxherëve apo të njerëzve që merren me organizimin e kohës së lirë, pra i shërben zgjatjes dhe thellimit të kontrollit dhe manipulimit.

Rreziku i vërtetë për sistemin ekzistent nuk vjen prej zhdukjes së punës, por prej mundësimit të punës jo-alienuese si bazë për prodhimin e shoqërisë. Jo fakti që njerëzit nuk do të jenë më të nxitur të punojnë, por fakti që mund të nxiten të punojnë për një jetë krejt të ndryshme, në marrëdhënie krejt të tjera, fakti që mund t’u jepen synime e vlera krejt të ndryshme, fakti që ata mund të jetojnë me një moral krejt tjetër – ky është “mohimi përfundimtar” i sistemit ekzistent, alternativa çliruese. Për shembull, puna e nevojshme shoqërisht mund të organizohet për qëllime të tilla si ndërtimi i qyteteve e fshatrave, si zhvendosja e vendeve të punës (që njerëzit të mësojnë të ecin sërish), ndërtimi i industrive që prodhojnë të mira të cilave nuk u planifikohet dalja jashtë përdorimit, të cilat nuk janë plehra që sjellin përfitim nëpërmjet cilësisë së dobët, apo si ndryshimi i ambientit sipas nevojave vitale dhe estetike të organizmit. Sigurisht që transformimi i kësaj alternative në realitet do të thotë të eliminohet pushteti i interesave dominantë që për vetë funksionin që mbajnë në shoqëri i kundërvihen çdo ndryshimi që do ta katandiste sipërmarrjen private në një rol minimal, që do të mund ta tejkalonte ekonominë e tregut dhe politikat e gatishmërisë, ekspansionit apo ndërhyrjes ushtarake – me fjalë të tjera: do të qe një zhvillim që do ta përmbyste krejt trendin dominues. Pak evidencë ka për një zhvillim të tillë. Ndërkohë, me mjetet e reja dhe tmerrësisht efektive e totale që sjell progresi teknik, popullsia është mendërisht dhe fizikisht e mobilizuar kundër kësaj ngjarjeje: atyre u duhet të vazhdojnë me luftën për ekzistencë në forma të tejkaluara, të kushtueshme dhe të dhimbshme.

Kjo është kontradikta e vërtetë që trasferohet prej strukturës sociale në strukturën mendore të individëve. Aty aktivizon dhe thekson tendencat destruktive që kur materializohen bëhen të dobishme shoqërisht në sjelljen e individëve, në nivel privat si dhe në nivel politik – në sjelljet e kombit si tërësi. Energjia destruktive shndërrohet në energji agresive të dobishme shoqërisht, dhe sjellja agresive nxit rritjen – rritjen e pushtetit ekonomik, politik dhe teknik. Po njësoj me sipërmarrjen bashkëkohore shkencore, arritjet konstruktive dhe destruktive, puna për jetën dhe puna për vdekjen, krijimi dhe vrasja gërshetohen me njëra-tjetrën edhe në sipërmarrjen ekonomike, apo në atë të kombit si tërësi. Të kufizosh shfrytëzimin e energjisë bërthamore do të thotë t’ia kufizosh potencialin paqësor bashkë me atë ushtarak; përmirësimi dhe mbrojtja e jetës shfaqen si produkte anësore të punës shkencore për zhdukjen e jetës; të kufizosh lindjet do të thotë gjithashtu të kufizosh potencialin njerëzor dhe numrin e klientëve dhe konsumatorëve të mundshëm. Tani, transformimi (pak a shumë i materializuar) i energjisë destruktive në energji shoqërisht të dobishme agresive (pra konstruktive) është, sipas Freud (në teorinë e instinktit të të cilit unë po bazoj këtë interpretim), një proçes normal dhe i domosdoshëm. Është pjesë e së njëjtës dinamikë që e bën libidon, energjinë erotike, të materializohet e të bëhet e dobishme shoqërisht; dy impulset e kundërta detyrohen të takohen, dhe të bashkuara në këtë transformim të dyfishtë shndërrohen në bartësit mendorë dhe organikë të civilizimit. Por pavarësisht afërsisë dhe efektivitetit të bashkimit, cilësitë e tyre përkatëse mbeten të pandryshuara dhe të kundërta: agresiviteti aktivizon shkatërrimin që “synon” vdekjen, ndërkohë që libido kërkon ruajtjen, mbrojtjen dhe përmirësimin e jetës. Pra, shkatërrimi i shërben qytetërimit dhe individit vetëm për sa kohë punon në shërbim të Erosit; nëse agresiviteti bëhet më i fuqishëm se sa kundërshtia e tij erotike, trendi përmbyset. Më tej, në konceptin freudian, energjia destruktive nuk mund të forcohet po nuk u zvogëlua energjia erotike: balanca mes dy të impulseve primare është sasiore; dinamika instinktive është mekanike kur shpërndan sasinë e zotëruar të energjisë mes dy antagonistëve. 

E shtrova shkurt konceptin e Freud sepse do ta përdor për të diskutuar thellësinë dhe karakterin e shqetësimeve që mbizotërojnë në shoqërinë amerikane. Unë sugjeroj që këto shqetësime rrjedhin prej kontradiktës bazike mes aftësive të kësaj shoqërie, që mund të prodhojë thelbësisht forma të reja lirie, deri ne subversion të institucioneve ekzistente në njërën anë dhe përdorimit shtypës të këtyre aftësive nga ana tjetër. Kontradikta plas – dhe në të njëjtën kohë merr “zgjidhje”, apo përmblidhet” – në agresivitetin e kudondodhur që mbizotëron në këtë shoqëri. Në mënyrë më të spikatur (por aspak të izoluar) kjo manifestohet tek mobilizimi ushtarak dhe efekti i tij në sjelljen mendore të individëve, por brenda kontekstit të kontradiktave bazike, agresiviteti ushqehet nga shumë burime. Burimet kryesore po i rendis më poshtë: 

(1) Dehumanizimi i proçesit të prodhimit dhe konsumit. Progresi teknik është i barabartë me zhdukjen gjithnjë e më të madh të iniciativës, pritjeve, shijeve dhe nevojave personale duke ofruar të mira dhe shërbime. Kjo tendencë është çliruese nëse burimet dhe teknikat në dispozicion përdoren për të çliruar individin prej punës dhe zbavitjes që kërkohen për riprodhimin e institucioneve ekzistente, por që janë parazitike, të kota e çnjerëzore në krahasim me mundësitë ekzistuese intelektuale dhe teknike. E njëjta tendencë shpesh kënaq antagonizmin. 

(2) Kushtet e turmës, zhurma dhe manifestimi, karakteristika të shoqërisë masive. Siç ka thënë dhe René Dubos, nevoja për “qetësi, intimitet, pavarësi, iniciativë dhe ca hapësirë të lirë” nuk janë “teka apo lukse, por përbëjnë nevoja reale biologjike”. Mungesa e tyre dëmton vetë strukturën instinktuale. Freud ka theksuar karakterin “asocial” të Erosit – ndërsa shoqëria masive arrin një “tejsocializim” ndaj të cilit individi reagon “me të gjitha llojet e frustrimeve, shtypjeve, agresioneve dhe frikërave që shumë shpejt zhvillojnë neuroza të vërteta”.

Përmenda, si më të spikaturin mobilizim shoqëror të agresivitetit, militarizimin e shoqërisë së bollëkut. Ky mobilizim është shumë më shumë se sa vetë rekrutimi i krahut të punës, apo ndërtimi i industrisë së armatimit: aspektet vërtet totalitare të tij shfaqen në masmedian e përditshme që ushqen “opinionin publik”. Brutalizimi i gjuhës dhe i imazhit, paraqitja e vrasjeve, djegjeve, helmimeve dhe torturave që i shkaktohen viktimave të masakrës neokolonialiste bëhet me një stil ndjeshmërie të përbashkët, stilin e faktit, ndonjëherë me stil humoristik, duke i integruar këto tmerre me shakatë e rrugeçërve adoleshentë, me ndeshjet e futbollit, me raportet e tregut të bursës, apo me meteorologun. Nuk kemi të bëjmë më me heroicizimin “klasik” të vrasjes për interes kombëtar, por me thjeshtëzimin e saj në nivelin e ngjarjeve dhe situatave të jetës së përditshme.
Pasoja është një “përshtatje psikologjike me luftën” që u ndodh njerëzve të cilët në fakt nuk kanë lidhje me luftën e vërtetë, njerëz që thjesht pse janë përshtatur tashmë, e kanë të lehtë të familjarizohen me “shifrën e vrasjeve” siç familjarizohen me çdo “shifër” tjetër (si ato të biznesit, trafikut apo papunësisë). Njerëzit detyrohen të jetojnë “me rreziqet, brutalitetet dhe vrasjet që shtohen në luftën e Vietnamit, njësoj siç njeriu mund të mësohet dalëngadalë të jetojë me rreziqet e me vdekjet e përditshme prej duhanit, smogut apo trafikut”[1]. Fotot që shfaqen në gazetat e revistat me tirazh masiv shpeshherë me ngjyra të bukura e të ndritshme paraqesin rreshta të burgosurish të marrë në “pyetje”, fëmijë të vegjël që zvarriten mes pluhurit pas tankeve, apo gra të gjymtuara. S’ka asgjë të re (“i ka lufta këto gjëra”) por në fakt ndryshimin e bën vendosja e renditja e tyre: shfaqja e tyre në programin e përditshëm, bashkë me reklamat, sportet, politikën vendore dhe raportimet mbi ambientin shoqëror. Dhe brutaliteti i pushtetit vijon të normalizohet më tej duke u shtrirë tek automobili i preferuar: prodhuesit të shesin një Thunderbird, Fury, Tempest ndërsa industria e naftës sjell “a tiger in your tank”. 

Gjithsesi gjuha e përdorur është ngurtësisht diskriminuese: një fjalor specifik urrejtjesh, fyerjesh dhe shpifjesh përdoret për kundërshtarët e politikave agresive dhe për armikun. Modeli përsërit vazhdueshmërisht vetveten. Pra, kur studentët demonstrojnë kundër luftës janë thjesht një “bandë” e mbushur me “mbrojtës mjekroshë të lirisë seksuale”, me të rinj të palarë dhe me “huliganë e rrugeçër” që “enden” rrugëve, ndërsa kundërdemonstratat formohen nga qytetarë që tubohen. Në Vietnam “dhuna tipike kriminale e komunistëve” ushtrohet ndaj “operacioneve strategjike” amerikane. Të Kuqtë kanë pafytyrësinë që të bëjnë “sulme tinëzare” (a thua se duhet ta paralajmërojnë sulmin e ta nisin në mënyrë të hapur); ose “ia mbathin prej pritave vdekjeprurëse” (a thua se duhet të rrinin aty). Vietkongët i sulmojnë kazermat amerikane në “zemër të natës” dhe vrasin djem amerikanë (a thua se amerikanët sulmojnë vetëm në mes të ditës, nuk ia shqetësojnë gjumin armikut, dhe nuk vrasin djem vietnamezë). Masakra e qindramijëra komunistëve në Indonezi quhet “madhështore”, por një “numër vrasjesh” i tillë në kampin tjetër zor se do të nderohej me një mbiemër si ky. Kinezëve prania e trupave amerikanë në Azinë Lindore u vë në rrezik vetëm “ideologjinë”, ndërsa siç duket prania e trupave kineze në Amerikën Qendrore apo Jugore përbëka rrezik real, dhe jo vetëm ideologjik për Shtetet e Bashkuara. 

Gjuha e polarizuar proçedon sipas recetës orwelliane të njësimit të të kundërtave: në gojën e armikut paqja do të thotë luftë, mbrojtja do të thotë sulm, ndërsa në anën e të drejtës përshkallëzimi (i militarizimit) është përmbajtje dhe përmbytja me bombardime është përgatitje për paqe. E organizuar sipas kësaj mode diskriminuese gjuha e përshkruan armikun si të lig në tërësi dhe në të gjitha aksionet dhe qëllimet.
Një mobilizim i tillë i agresivitetit nuk mund të shpjegohet thjesht prej madhësisë së rrezikut komunist: imazhi i armikut të pretenduar është fryrë jashtë çdo proporcioni real. Ajo çfarë dikutohet në fakt është vazhdimësia e stabilitetit dhe rritjes së një sistemi që kërcënohet nga iracionaliteti i vet – nga themelet e cekëta ku mbështetet mbrothtësia e tij, nga dehumanizimi që i nevojitet bollëkut parazitar dhe plot me kotësi. Vetë lufta e pashpirt është pjesë e këtij iracionaliteti, pra qëndron në thelb të sistemit. Ajo që në fillim mund të ketë qenë thjesht një përfshirje minimale, pothuajse një aksident, një aksion rutinë i politikës së jashtme, sot është bërë një test për produktivitetin, aftësinë për të konkuruar dhe prestigjin e të tërës. Miliardat e dollarëve që shpenzohen në luftë janë stimulim (ose kurë) ekonomike si edhe politike: një mënyrë e mirë për të përthithur pjesë të mbivlerës ekonomike, dhe për ta vënë popullin në rresht. Mposhtja në Vietnam ka mundësi të jetë një sinjal për të tjera luftëra çlirimtare, më afër vendit tonë – e ndoshta edhe për rebelim në vendin tonë. 

Sigurisht që përdorimi shoqëror i agresivitetit i përket strukturës historike të civilizimit dhe ka qenë një mjet i fuqishëm zhvillimi. Megjithatë edhe këtu ka një fazë kur sasia mund të shndërrohet në cilësi dhe të përmbysë balancën normale mes dy instinkteve primare në favor të shkatërrimit. Përmenda më parë “përbindëshin automat”. Në fakt rreziku i vërtetë për shoqërinë e bollëkut është pakësimi i mundshëm i punës deri në nivelin kur organizmi njerëzor nuk do të ketë më nevojë të funksionojë si mjet pune. Për të luftuar kundër mënyrës kapitaliste të prodhimit (dhe kundër të gjitha mënyrave shfrytëzuese të prodhimit) mjafton zvogëlimi sasior i pushtetit të nevojës së punës njerëzore. Sistemi reagon duke zhvilluar prodhimin e të mirave e shërbimeve që ose nuk e zgjerojnë hiç konsumin individual, ose e zgjerojnë me mallra luksi – luks faqe varfërisë së vazhdueshme, por luks i nevojshëm për të mbajtur të zënë me punë forcën e mjaftueshme për të riprodhuar institucionet ekzistente ekonomike dhe politike. Në momentin që ky lloj punësimi duket sipërfaqësor, i pakuptimtë dhe i panevojshëm por në të njëjtën kohë i domosdoshëm për të fituar aq para sa të mbijetosh, lind frustracioni tek vetë produktiviteti i kësaj shoqërie, dhe agresiviteti aktivizohet.

Sipas sasisë në të cilën shoqëria, në vetë strukturën e saj, bëhet agresive, përshtatet  dhe struktura mendore e qytetarëve: individi bëhet në të njëjtën kohë më agresiv, më i shformueshëm dhe më i nënshtrueshëm sepse i dorëzohet një shoqërie që me cilësitë e saj të bollëkut e të pushtetit kënaq nevojat e tij më të thella instinktive (që janë përndryshe dhe më të shtypurat). Këto nevoja instinktive pasqyrimin libidinal e gjejnë tek përfaqësuesit e popullit. Kryetari i Komitetit të Shërbimeve të Armatosura të Senatit të SHBA, senatori Russell nga Xhorxhia për shembull e ka vënë re këtë fakt. Ai ka thënë sa citohet:

“Përgatitja për shkatërrim ka diçka që i bën njerëzit të jenë të shkujdesur në shpenzimin e parave, më shumë se sa po të ishin në fazë krijimi për qëllime konstruktive. Se përse ndodh kjo, unë nuk e di; por kam vënë re gjatë një periudhe prej rreth tridhjetë vjetësh në Senat që blerja e armëve për të vrarë, shkatërruar, shfarosur qytete, dhe për të fshirë nga faqja e dheut qytete ka diçka që i bën njerëzit të mos e çmojnë po aq saktë vlerën e dollarit sa e çmojnë kur mendojnë për një shtëpi më të mirë, apo për kujdesin shëndetësor të qenieve njerëzore. [2]  

Diku tjetër kam hedhur në diskutim çështjen se sa e mundur është të segmentosh e më pas të krahasosh historikisht agresionin mbizotërues në një shoqëri të dhënë; po këtu nuk po e rihap këtë çështje, sepse dua të fokusohem në aspekte të tjera, në format specifike në të cilat sot agresioni çlirohet, apo përmbushet.
Më shprehësja dhe ajo që dallon formën e re nga format e vjetra është ajo që unë quaj agresion dhe përmbushje teknologjike. Fenomeni mund të përshkruhet shkurtimisht kështu: akti i agresionit fizikisht ushtrohet nga një mekanizëm që ka një shkallë të lartë automatizmi, me fuqi shumë më të mëdha se sa individi njerëzor që e vë në punë, e mban në punë dhe i përcakton qëllimin apo shënjestrën. Rasti më ekstrem është raketat apo siluret; shembulli më ordiner është automobili. Kjo do të thotë që energjia, fuqia që aktivizohet e që konsumohet është ajo mekanike, elektrike apo bërthamore e “sendit” dhe jo energjia instinktive e qenies njerëzore. Agresioni pra do të transferohej nga subjekti tek objekti, ose të paktën do të “filtrohej” nga objekti, dhe shënjestra shkatërrohet nga sendi, e jo nga individi. Ky ndryshim në marrëdhëniet mes energjisë njerëzore dhe asaj materiale dhe mes pjesës fizike dhe asaj mendore të agresionit (njeriu bëhet subjekt dhe agjent i agresionit nëpërmjet aftësive mendore më tepër se sa nëpërmjet atyre fizike), duhet të prekë edhe dinamikat mendore. Unë shtroj një hipotezë që sugjerohet nga logjika e brendshme e proçesit: duke “deleguar” shkatërrimin tek një send, apo një bashkësi sendesh pak a shumë automatike, përmbushja instinktive e qenies njerëzore “ndërpritet”, zvogëlohet, frustrohet, “mbi-ngurtësohet”. Dhe të tilla frustracione sjellin përsëritje e përshkallëzim: rritje të dhunës, shpejtësisë, zgjerim të fokusit. Në të njëjtën kohë përgjegjësia personale, ndërgjegjja dhe ndjenja e fajit dobësohen, ose më mirë shpërhapen, shkëputen nga konteksti aktual ku u zhvillua agresioni (p.sh. gjatë bombardimeve) dhe vendoset në një kontekst pak a shumë të parrezikshëm (sjellja e paedukatë, papërshtatshmëria seksuale, etj.). Edhe ky reaksion si pasojë sjell dobësimin e konsiderueshëm të ndjenjës së fajit, madje dhe mbrojtja (urrejtja, mëria) zhvendoset nga subjekti i vërtetë përgjegjës (oficeri drejtues, qeveria) tek një person zëvendësues: pra nuk e bëra Unë si person (moral e fizik) aktiv, por sendi, makina. Makina: vetë fjala sugjeron që një aparat i përbërë nga qenie njerëzore mundet të zëvendësohet nga një aparat mekanik: burokracia, administrata, partia, apo organizata është agjenti përgjegjës; ndërsa Unë, personi individual, isha thjesht mjeti. Dhe një mjet nuk mundet, në asnjë kuptim moral, të mbajë përgjegjësi, apo të jetë në gjendje faji. Kështu, eleminohet një tjetër barrierë ndaj agresionit, që qytetërimi e ka ngritur në një proçes të gjatë e të disiplinuar. Dhe ekspansioni i kapitalizmit të përparuar përfshihet në një dialiektikë psiqike vendimtare që hyn dhe shtyn përpara dinamikat politike dhe ekonomike: sa më i fuqishëm dhe “teknologjik” të jetë agresioni, aq më pak i përshtatshëm është për të përmbushur e për të paqtuar impulsin primar, aq më tepër tënton të përsëritet e të përshkallëzohet.
Natyrisht që përdorimi i mjeteve për agresion është po aq i vjetër sa vetë qytetërimi, por ka një diferencë thelbësore mes agresionit teknologjik dhe formave më primitive. Këto të fundit jo vetëm që kanë qenë të ndryshme nga ana sasiore (më të dobëta): kërkonin më tepër aktivizim dhe angazhim të trupit se sa mjetet automatike apo gjysëm-automatike të agresionit. Thika, “mjeti primitiv”, madje dhe revolveri janë shumë më tepër “pjesë” e individit që i përdor, dhe e lidhin atë shumë më tepër me shënjestrën. Më e rëndësishmja është që përdorimi i tyre, përveçse kur janë ngurtësuara në mënyrë efektive dhe të vëna në shërbim të instinkteve jetësore (siç është rasti i kirurgut, apo i amvisës me thikën, etj.), është kriminal – krim individual – dhe si i tillë i nënshtrohet dënimeve të rënda. Në kontrast me këtë, agresioni teknologjik nuk përbën krim. Drejtuesi që shpejton në automobil apo në motorskaf nuk quhet vrasës, edhe kur është i tillë; dhe sigurisht që nuk quhen vrasës as inxhinierët që lëshojnë raketat.

Agresioni teknologjik çliron një dinamikë mendore që i mbingarkon tendencat antierotike destruktive të kompleksit puritan. Mënyrat e reja të agresionit lejojnë të shkatërrosh pa ndyrë duart, pa ndotur trupin, pa fajësuar mendjen. Vrasësi mbetet i dlirë fizikisht dhe mendërisht. Dlirësia e veprimit të tij vdekjeprurës sanksionohet edhe më shumë nëse drejtohet kundër armikut kombëtar në interes të kombit.

Artikulli kryesor (anonim) në Les Temps Modernes (janar 1966) e lidh luftën në Vietnam me traditën puritane të Shteteve të Bashkuara. Imazhi i armikut është ai i ndyrësisë në format më të pështira; xhungla e papastër është habitati i tij natyror, veprimet e tij të natyrshme janë prerjet e kokave dhe çarjet e barqeve. Si pasojë djegia e strofkës së tij, çrrënjosja e pemëve dhe helmimi i ushqimeve të tij janë veprime jo vetëm strategjike, por edhe morale: zhdukja e ndyrësisë ngjitëse, pastrimi i rrugës për rregullat e higjienës dhe drejtësisë politike. Eleminimi masiv i ndërgjegjjes pozitive nëpërmjet frenimeve racionale çon në paralizimin e rebelimit të fundit të spitalit kundrejt çmendinës: s’ka më satirë, s’ka më ridikulizim për moralistët që organizojnë dhe mbrojnë krimin. Pra ndonjëri prej tyre sot mundet, pa u bërë objekt talljesh, të lavdërojë publikisht si “performanca më madhështore në historinë e kombit tonë” se është vërtet arritje historike kur shteti më i pasur, më i fortë e më i avancuar i botës shfren gjithë fuqinë e tij shkatërrimtare ndaj njërit prej shteteve më të varfra, më të dobëta e më të pashpresa të botës.

Zvogëlimi i përgjegjësisë ndaj fajit, përthithja e tij prej aparatit të gjithëpushtetshëm teknik dhe politik gjithashtu tenton të zhvleftësojë të tjera vlera që do të duhet të pengonin e të ngurtësonin agresionin. Ndërsa militarizimi i shoqërisë mbetet manifestimi më i spikatur dhe më destruktiv i kësaj tendence, nuk duhen minimizuar efektet e saj më pak të dukshme në dimensionin kulturor. Një prej këtyre efekteve është shpërbërja e vlerës së të vërtetës. Media karakterizohet nga një devijim prej përkushtimit ndaj të vertëtës, dhe në një mënyrë shumë të veçantë. Çështja nuk është se media gënjen (“gënjeshtra” supozon përkushtim ndaj të vërtetës), në fakt ata e përziejnë të vërtetën me gjysmë-të vërtetën, raportimin faktik me komente e me vlerësime, informimin me reklamën e me propagandën – e gjithë kjo bëhet e mundur përmes proçesit të redaktimit. Të vërtetat e papëlqyeshme për redaksinë (e si mund të mos jenë të papëlqyeshme të gjitha të vërtetat e mëdha?) mbulohen mes rreshtash, ose fshihen, ose përziehen në mënyrë harmonike me budallallëqet, humorin dhe me të ashtuquajturat histori me interes njerëzor. Konsumatori është i prirur ta marrë gjithçka si të padiskutueshme – ai beson edhe kur di më shumë se kaq. Përkushtimi ndaj të vërtetës gjithnjë ka qenë i dyshimtë, i rrethuar nga cilësime të fuqishme, i pezulluar ose i shtypur – vetëm në kontekstin e aktivizimit të përgjithshëm dhe demokratik të agresivitetit zhvlerësimi i të vërtetës merr një rëndësi kaq të veçantë. Sepse e vërteta është një vlerë e mirëfilltë, për sa kohë i shërben mbrojtjes dhe përmirësimit të jetës si një udhëheqëse në betejën e njeriut me natyrën dhe me vetveten, me dobësitë e me destruktivitetin e tij. Në këtë funksion e vërteta është pikërisht ngurtësimi i instinkteve jetësore, Eros, inteligjencë që bëhet e përgjegjshme dhe e autonome, që rreket ta çlirojë jetën nga varësia prej forcave shtypëse të pakontrolluara. Dhe sa i përket këtij funksioni mbrojtës dhe çlirues, zhvlerësimi i tij i heq edhe një tjetër barrierë efektive shkatërrimit.

Shkelja e agresionit në mbretërinë e instinkteve jetësore zhvlerëson gjithashtu dimensionin estetik. Tek Erosi dhe Qytetërimi jam përpjekur të dëshmoj pjesën erotike të këtij dimensioni. Vlerat estetike, duke mos iu përkushtuar funksionimit të një shoqërie represive, kanë qenë mbrojtëse të Erosit në qytetërim. Natyra është pjesë e këtij dimensioni. Erosi kërkon në mënyrë polimorfe përmbushjen e tij në botën e ndjenjave, ambientin e tij “të natyrshëm”. Por vetëm në një botë të mbrojtur – të mbrojtur prej biznesit të përditshëm, prej zhurmës, turmave, kotësive, vetëm kështu mund të përmbushet nevoja biologjike për lumturi. Praktikat agresive të biznesit që gjithnjë e më shumë i shndërrojnë hapësirat e natyrës mbrojtëse në një medium të përmbushjes komerçiale apo të qejfit, dhe kështu nuk ofendojnë thjesht bukurinë – ato shtypin nevojat biologjike.
Nëse biem dakord të diskutojmë hipotezën që në shoqëritë e avancuara industriale tej-agresioni çlirohet në mënyrë të papritur e “normale”, atëherë mund ta vëzhgojmë këtë fenomen edhe në hapësira që janë kaq larg nga manifestimet familjare të agresionit, për shembull tek stili i publicitetit apo informacionit që praktikon masmedia. Përsëritja e vazhdueshme është karakteristike: e njëjta reklamë, me të njëjtin tekst apo figurë publikohet vazhdimisht; të njëjtat fraza dhe klishe burojnë nga krijuesit e furnizuesit e lajmeve vazhdimisht; të njëjtat programe e platforma premtohen nga politikanët vazhdimisht. Freud e formoi konceptin e instinktit të vdekjes pikërisht në kontekst të analizës së “shtrëngimit të përsëritjes”: me këtë ai lidhi përpjekjen për të arritur një gjendje të palëvizshmërisë totale, mungesës së tensionit, kthimit në mitër, zhdukjes. Hitleri e njihte mirë funksionin e përsëritjes: edhe gënjeshtra më e madhe, po u përsërit aq sa duhet fillon të veprojë e të pranohet si e vërtetë. Edhe në përdorimin më normal, përsëritja e vazhdueshme po iu imponua një publiku që arrin ta kuptojë pak a shumë, mund të jetë shkatërruese: duke shkatërruar autonominë mendore, lirinë e mendimit, përgjegjësine si dhe duke shpënë në palëvizshmëri, nënshtrim dhe kundërshtim të ndryshimit. Shoqëria ekzistente që është mjeshtrja e përsëritjes shndërrohet në një mitër të madhe për qytetarët. Sigurisht që rruga drejt palëvizshmërisë dhe ky zvogëlim i tensionit karakterizohet nga një ngurtësim i madh, jo përmbushës: nuk të shpje drejt një nirvane instinktuale të përmbushjes. Megjithatë mund të reduktojë stresin e inteligjencës, dhimbjen e tensionin që shoqëron aktivitetin autonom mendor – pra mund të jetë një agresion efektiv kundër mendjes në funksionet e saj kritike që shqetësojnë shoqërinë.  

Këto janë hipoteza tepër spekulative mbi karakterin fatal mendërisht e shoqërisht të agresionit në shoqërinë tonë. Agresioni është (shpeshherë) destruktivitet i dobishëm shoqërisht – e sërish fatal për shkak të karakterit dhe qëllimit të tij vetënxitës. Në këtë këndvështrim është shumë i ngurtësuar dhe jo përmbushës. Nëse teoria e Freud-it është korrekte, dhe impulsi shkatërrues rreket të asgjësojë jetën e vetë individit, pavarësisht “distancës” së gjatë që mund të përshkojë në të tjera jetë, atëherë mund të flasim vërtet për tendencë vetëvrasësë në shkallë shoqërore, dhe loja kombëtare e ndërkombëtare me shkatërrimin total ka mundësi ta ketë ndërtuar një themel të fortë në strukturën instinktuale të individëve.

[1] I. Ziferstein, tek UCLA Daily Bruin, Los Angeles, 24 Maj 1966. Shih dhe: M. Grotjahn, "Some Dynamics of Unconscious and Symbolic Communication in Present-Day Television," The Psychoanalytic Study of Society, III, pp. 356ff., dhe Psychiatric Aspects of the Prevention of Nuclear War, Group for the Advancement of Psychiatry (New York, 1964), passim.

[2] Cituar tek The Nation, 25 Gusht 1962, pp. 65-66, në një artikull të senatorit William Proxmire.

Perktheu A.Zaimi

15 Komente

Une e lexova te saktivista dhe komentin e postova te pjesa e pare... Nese doni ta diskutoni esene per shoqerine amerikane me fokus teknologjine, qytetin virtual, ridemensionimin e marredhenieve ne vendin e punes, pushteti i masmedias, referenca te mira plotesuese do te ishin Castells, Harvey & Zukin. Personalisht diskutimi teorik mbi teorite nuk me shijon me, unless it is applied. Do isha kurioze te degjoja nga peshqit nese do te mund te merrnim dicka nga Markuze per te zbutur frustrimin e sotem social ne Shqiperi me qellim shmangien e 'tendencave vetevrasese ne shkalle shoqerore'. Pikesepari, a mendoni se individi shqiptar semuret nga sistemi?

Oh, meqe me vajti mendja : a deshironi t'ju sjell ketu nje artikull te Jonathan Littell mbi tragjedine e Virgjinia Tech ? Per ate djalin qe vrau nja ca vete ?

Edhe aty ka ca shpjegime te mira mbi agresivitetin ne shoqerite tona post-erotike dhe (pa)pastertisht-seksuale.

Se po qe se po, po qe po. 

Hurb, po pse do patjeter te sjellesh dicka ketu? Markuze ka bere nje gershetim aq fin disiplinash sa material per te diskutuar ka plot, thjesht mungojne delegatetsmiley Ja sa te zgjohen keta te US-it e te Siberise se Amerikes se Veriut.... Une do thoja, do e lexonim me kenaqesi por na e sill me vone ne nje postim tjeter, se konfondohemi rehat ne, jemi peshq ne fund te fundit!

Sepse, e dashur, truri qenka gje e madhe. Vone e kam kuptuar. Truri, ndersa ne mplakemi papushim, shkoka gjithmone drejt lehtesise. Nuk ka deshire me te çirret dhe te shkoqet neper gerxhe, kerkon me teper hulli te qeruara. Keshtu ka ngjare dhe me mua. Xhoni i Vogel thote shume gjera me vetem pak fjale, madje nepermjet letersise. Me eshte mbushur mendja, e dashur, qe letersia eshte e afte te sjelle çfaredo lloj problemi shoqeror apo njerezor. Dhe se filozofia eshte thjesht nje ndihmese e letersise dhe jo e kunderta. Ndoshta e kam gabim, por keshtu mendoj.

Gjithsesi, Bert Markon mund ta lexoj me vone.

Ah, s'e ke lexuar! E mo, pune e madhe, Sol-it nuk i mbetet qejfi, zotohu qe do e lexosh, ama me mendje e zemer te hapur ndryshe nuk ndreq gje. Nese fillon te kuptosh te kunderten (se letersia bazohet ne filozofi) mos te te vije rende te ma thuash, nuk te them 'a te thashe' smiley

P.S. ika!

E megjithate, desha thjesht te terheq vemendjen tek rreshti i nxire nga une. Ne te shumten e rasteve, per ne njerezit e vegjel, shtjellimi i gjerave te kesaj bote kerkon pershtatjen e mjeteve te thjeshta, te kapshme nga te vobektet. Prandaj thashe se letersia artistike, meqenese eshte kryesisht per masat, eshte ajo qe mund te kete me shume ndikim ne kuptimin e dukurive. Me kete nuk thashe aspak se nuk na duhet filozofia, por thjesht qe duhet megjithate njefare shoqerimi letrar.

OK, kapa vetem dy paragrafe, sa per te mos shqetesuar dhe biseden ne vazhdim. Kur te jem me ne forme, do e shoh kete pune me thelle, dhe pastaj, ose flasim ose s'flasim.

_________

 

Përpara se të vriste gjakftohtësisht 32 vetë dhe t’ia kthente armën vetes, Cho Seung-hui, vrasësi i Virginia Tech, shkruante pjesë teatri ; falë dashamirësisë së njërit prej dy shokëve të tij të dikurshëm, dy prej këtyre pjesëve gjenden sot në Internet.>>

Nga leximi i tyre, asnjëri nuk do të mundet të thotë se Cho Seung-hui kishte talent ; megjithatë, këto pjesë të shkurtra, të papjekura dhe fëminore, na thonë troç, shumë më tepër sesa vepra të tëra të botuara, të vërtetën e një tërbimi pa shkak ; dhe nëse ne do të donim të përqafojmë përkufizimin e letërsisë që na propozon Georges Bataille, përkufizimin e teksteve në të cilat « ka qenë shtrënguar ndjeshmërisht autori i tyre », atëherë, në njëfarë mënyre, ne duhet të pranojmë se këtu ka letërsi, një formë letërsie : diçka që thuhet.

>>

(shkeputur nga nje artikull i Jonathan Littell)

Mund edhe te mos duash. Po do isha shume kurioz te dija c'mendohet rreth Bataille ne france. Mbahet ose jo ne konsiderate, eshte pjese neper diskutime, respektohet nga te respektuarit gjera te tilla me nje fjale. per vete, ky Littell vetem per faktin qe e permend me hapi pune se me duhet ta lexoj tashti. Vetem nese di ndonje gje kuptohet. Faleminderit.

Bataille ne France ? Fatkeqesisht, u bene ca kohe qe ka vdekur, gati 50 vjet te mira. Keshtu qe ti e di vete, te rinjte s'e njohin gje. Studiuesit, po e po. Letraret e medhenj, po e po. Universitaret, po e po. Eshte ca rrugaç ai djali, ç'nuk i shpik truri. Keshtu puna, eshte elitar ai. Jo per popullin. Populli do Marc Lévy, Ana Gavalda, e Bernard Werber. Populli do rreshta per te ngrene, or Tunxh ! thoshte dikur Dhaskal Todri.

Kurse Littell eshte gje e zgjuar. Thjesht ngaqe syte e tij kane pare ç'nuk kane pare. Bosnje, Ceçeni - besoj se dalin keto.

Por te mos hallakatemi : tekstin ne fjale mund ta sjell nje dite tjeter, ne nje vend tjeter, ose dhe mund te mos e sjell, ne asnje dite dhe ne asnje vend. 

Faleminderit. E mirja me mend po meqe nuk e njof francen me kapi dyshimi mos nuk ishte profet ne vend t'vet.

Pastaj per mua nuk ke pse e zgjat nese do te sjellesh dicka e sjell dhe kush do ta lexoj e lexon, kush nuk do kthen faqen. E thjeshte. S'ka pse te mendohesh. Faleminderit

Heteroglosia

Do isha kurioze te degjoja nga peshqit nese do te mund te merrnim dicka nga Markuze per te zbutur frustrimin e sotem social ne Shqiperi me qellim shmangien e 'tendencave vetevrasese ne shkalle shoqerore'. Pikesepari, a mendoni se individi shqiptar semuret nga sistemi?

 

shkalla e tendencave vetevrasese ne shoqerine shqiptare mundet per mendimin tim te adresohet duke tronditur ndergjegjen kolektive me ane te humorit te zi. psh mund te ndertohen 1 ose 2 karaktere letrare tip Tom Sawyer ose Huckelberry Finn ose Pipi Corapegjata.. te cilet jane nxenes te nje kulti te quajtur "Deshmoret e Post-Tranzicionit", edhe kta shkojne verdalle neper Shqiperi por edhe ne Kosove e Maqedoni te bindur ne vetvete duke kerkuar t'u mbushin mendjen njerzve se vijne nga e ardhmja, e se gjithe vutjatjet vijne per shkak te tranzicionit i cili varet mbi tokat shqiptare si nje re e zeze edhe do zgjas per 101 vjet.. mirepo duke u konvertuar, shqiptaret mund te vrasin veten tani edhe tele-transportohen direkt ne 101 vjet prej dites se vrasjes se vetes.. ne kete menyre ata e kalojne tranzicionin si njerezit qe i hypen balones edhe dalin mbi rene e zymte aty ku shkelqen dielli. E rendesishme eshte qe protagonistet te jene 10-12 vjec, ne kete menyre qe besimi i tyre te perceptohet si naiv prej njerezise por gjithesesi ata te vazjdojne duke u konvertuar sepse naiviteti i protagonsiteve, se bashku me nje argumentim naiv te tyre mbi benefitet e vete-vrasjes si psh shpetimi e clirimi prej forcash supersticioze te zeza qe per njerezine jane dokra por cuditerisht tingellojne aq te verteta ne dimensionin real.. se bashku me nje seri problemesh e konfliktesh teknike edhe njohjen me nje alternative iluzionare te menduari.... u ka dhene mundesine njerzve qe takohen me protagonistet, te arratisen prej realitetit te zymte, prospekti ne kthimin e te cilit i tmerron ata aq shume sa procedojne duke administruar hilac miu ose gurkal ose lloj lloj menyrash te tjera veteshkatruese me ndihmen e protagonisteve. Rrjedhimisht nuk kuptohet, disa e vrasin veten sepse besojne se do te tele-transportohen direkt ne te njejtin vend 101 vjet me pas, disa te tjere nuk e besojne por vazhdojne te vrasin veten, gjithsesi protagonistet jane te bindur se ata i kane shpetuar te gjithe ata qe kane vrare veten edhe sa here qe ja arrijne qellimit ata qajne nga gezimi dhe te lodhur e te rraskapitur sic jane, marrin cantat e shpines ku mbajne hilacin e miut edhe nisen per ne fshatin tjeter duke kenduar, me idene se dikush tjeter pret te shpetohet.

smiley

A te te nis nje kenge twin? smiley Per qejf, nuk ka ndonje kuptim specifik, mos e kerko smileyhttp://www.youtube.com/watch?v=bubtZO-wmEg

Jokes apart, e kuptoj qe tranzicioni te shqeteson vertete, por ajo qe duhet kuptuar eshte se politikanet ketu nuk bejne aq se aq dine, por 'zgjedhin' te veprojne sic veprojne. Se here pas here me duket se e merr lehteshem e hareshem kete komponent, nuk qarravitemi se 'sa gjynah ne ende ne tranzicion' por sepse vendim-marrjen e ka tjeter kush ne dore, te cilit sic thote Hajdari ne nje postim tjeter, s'i duhet hic fare morali e integriteti perpara surplus-it te kapitalit smiley

P.S. Pra indirekt je pergjigjur se qytetari shqiptar eshte semurur aq rende nga sistemi sa vetevrasja, jo si catharsis por si 'mbijetese', eshte zgjidhja e vetme... apo e kam krejtesisht gabim?

 

HTRG :nese do te mund te merrnim dicka nga Markuze per te zbutur frustrimin e sotem social ne Shqiperi me qellim shmangien e 'tendencave vetevrasese ne shkalle shoqerore'. Pikesepari, a mendoni se individi shqiptar semuret nga sistemi?

Pikesepari mos kerko te mbjellesh nje portokalle ne polin e veriut. Fillimisht lere ca kohe te pershtatet ne vendet nordike smiley

Pertej shakase ajo qe dua te them eshte se duke lexuar gjera te tilla te vjen pak mendja rrotull.Kjo eshte dehja nga kenaqsia e te lexuarit. Pastaj fillon renia e e uforise dhe ben ate pyetjen tende dhe dhjetra te tjera.

Nje teori eshte nje menyre shpjegimi dhe shikimi dhe nuk eshte vete e verteta e betonuar jet e mot. Dmth asnje teori nuk eshte tabu dhe kompleksi realiteteve nuk mund te futet kaq kollaj ne kallepe teorike.Jo gjithcka dhe ne cdo kohe sidomos kur eshte fjala per entitete specifike sociale mund te shpjegohen vetem permes nje teorie dhe vetem prej saj.

Ky zotnia flet per shoqerite postindutriale , te superteknolligjizuara, pra per shoqerine e bollekut . Se pari duhet sqaruar a jemi ne nje shoqeri e bollekut dhe postindustriale ?

Une them se jo. Jemi shoqeri hibride ku bashkejeton parmenda me PC, ku nje shumice  lufton per egzistence (qe shqip i thone per capen e bukes ) kurse nje pakice frustohet prej kotesise dhe vanitetit te hedonizmit pa cak.

 Shoqeria jone eshte shoqeri e bollekut te agresivitetit (verbal, mediatik, fizik ) dhe ky agresivitet ushqehet prej neurozave te cilat jo domosdoshmerisht vijne prej determinizmit ekonomik. Por qe bllokimi shanseve per pune, prosperitet dhe zhvillim perben nje nga burimet e frustacioneve te kesaj shoqerie kjo besoj nuk ka nevoje per koment.

Duke e mbyllur nuk mund te mos theksoj se nje pjese e thanatosit ne shoqerine shqiptare vjen prej konfliktit ndermjet situatave te reja/dinamikave te reja sociale dhe mentaliteteve te vjetra. Ketu hyjne simbolet, ghuha, konceptet, "tirania e fjaleve", maipulimi, iluzionet, utopite, zhgenjimet etj. etj. Kjo pjese e teorise markuziane eshte mjaft interesante dhe kam pershtypjen na hedhe ne sfera te tjera sikurse eshte  teoria e komunikimit.

Heteroglossia, flm per kengen. qytetari shqiptar nuk eshte se vret veten sepse eshte semurur ne kuptimin e qytetareve ne vendet perendimore sic thot Marcuse, por ata vrasin veten sepse jane lodhur prej fukarallekut edhe dicka u thot se drita ne fund te tunelit nuk eshte drite e dites por nje puro kubaneze e nje politikani-biznesmen.

e perdora fundin e tranzicionit si premtimi i karaktereve letrare, e perdora thjesht si nje premtim te radhes e jo me qellime te caktuara.. premtimi mund te jete psh hyrja ne BE, ose nanje mit tjeter si ky.

nuk mendoj se ne shqiperi nuk ka rene sida e komodifikimit, ose fetishizmi i komoditeteve, por ne shqiperi kane edhe nje problem tjeter te semuret se s'kane lek te mbushin barkun.

Kjo puna e bollekut dhe e avancimit teknologjik eshte e diskutueshme se kur arrihet, sepse sic thote dhe populli ine i urte, e mira s'ka fund smiley

Ajo qe thote Marcuse eshte qe ekziston mundesia e bollekut, dhe dyqanet jane plot, dhe ne pergjithesi njerezit nuk jane fukarenj/nuk vdesin per buke (jo se s'ka fare te tille, ka pak, por shoqerise nuk i intereson te kete te tille). Ne shqiperi situata eshte e ngjashme, dmth per buke vdesin ca me shume, dhe 18% jetojne me nje usd ne dite, por si shembull dhe si objektiv shihet arritja e stadit te shoqerise se bollekut. Por nuk mund te mos vihet re qe shperndarja e agresivitetit, e frikes, depersonalizimi i dhunes, perdorimi i medias per te vrare imagjinaten, dhe ndertimi i nje shablloni shoqeror per menyren se si duhet te sillet, reagoje, jetoje njeriu (shabllon qe eshte te q*fsha lej fenin), i aplikohen shume mire shoqerise tone. Dmth ne nuk jemi ne ate stad shoqeror si amerika ne vitet 60, por jemi qartesisht ne rrugen e duhur.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).