DASEIN - shtjellime

... te pashtjelluara, e pamundur.

41 Komente

 nuk arrij te kuptoj nese dasein eshte subjekti apo objekti per te cilin flitet. nga ontologjike nuk kuptohet fare dhe besoj se as heidegger nuk e kishte idene cfare kishte prodhuar Nice, me kokefortesin e nje filologu zoroastrian. kisha mendin se paradokset flasin vete, por qe paradokset te ishin te pakapercyeshme eshte e papranueshme per intelektin...

Nja dy shpjegime te shkurtra termash, per ndonje kalimtar te interesuar :

ontik dhe ontologjik.

E para i pergjigjet rrafshit te qënies, te asaj qe eshte, te gjithçkaje qe shohim (mali, fusha, njeriu, miu, qeni dhe hurbineku)

E dyta i pergjigjet rrafshit te qenies, dmth te te qenurit te kesaj qënie, ose me gjate : te te qenurit te diçkaje qe eshte.

Njeriu, thote Heidegger, eshte e vetmja qenie e cila eshte ontiko-ontologjike. Sepse, njeriu ka nje vetedije edhe mbï qënien qe eshte, por edhe mbi qenien e tij. Per ta dalluar nga guri, psh : guri eshte thjesht ontike. Dmth prek vetem rrafshin e qënies. Por guri nuk mendon per veten e vet (perveç ne poezi, prandaj Heidegger vdiste pas poezise, kujto konferencat e famshme). Guri nuk ka permase ontologjike, nuk e ka vetedijen e qenies se tij.

Hurb, c'eshte gjithe kjo barre. Une s'jam kurrkund me Heidegger keto kohe, dmth, nuk e kam te pervetesuar, nuk e njoh pervecse nga anglishtja, dhe me pikatore nga shqipja frengjisht e jotja. Ka vende psh, qe nuk e kuptoj se c'po ben ndryshe nga qenia racionale e Kantit, ka vende qe nuk e kuptoj se c'po ben ndryshe nga logjika subjektive e Hegelit. Ka vende qe ndjej se perpiqet t'a mbush boshllekun e njerit dhe ndergjegjen e tjetrit me kujdes te vecante, por kaq, nuk mund te marr persiper shume me shume. 

Sa per qenien me kacurrela dhe qenien pa kacurrela, jo se eshte me e sakte, por me duket me e qarte qe njera te konsiderohet si qenie, dhe tjetra si atribut i kesaj qenieje, si te qenurit, sic e ke qartesuar edhe vete ne komentin me larte, me kusht qe qenia te jete atributi ontik tautologjik - eshte nje send; te qenurit atributi ontologjik - nje cope mishi me dy sy; reflektimi mbi te qenurit dhe qenien te jete atributi analitik - nje cope mishi me dy sy qe njeh veten dhe tjetrin; dhe kujdesi ndaj te qenurit dhe qenies te jete atributi kritik i Dasein - nje cope mishi me dy sy qe njeh veten, tjetrin dhe te teren.

Lulian,

Eshte e pamundur, mendoj une, dhe jo vetem e mendoj, por edhe kam bindjen e plote, qe te perkthesh Heideggerin duke perdorur termat "qenie" dhe "te qenurit". Nese ke sadopak besim ne fjalen time, duhet ta flesh mendjen per kete. Megjithate, per ty dhe per kedo tjeter, e ftoj qe ta provoje vete, qe te hyje te perktheje ne menyren qe shtron ti. Mos me thoni pastaj se nuk jeni njoftuar.

Kete punen e dallimit qenie - qënie, une e kam pase shpjeguar ne nje tekst te vockel te pergatitur vete, me pervojen time ne kete pune, me mire me thene, nga kokepelcitjet para kesaj veshtiresie, dhe kam arritur ne perfundimin qe permenda me lart.

Nese ti ia del me "qenie", "te qenurit", atehere nuk di ç'te them, Mesia ka mberritur mbi toke.

ps : tekstin e pergatitur, duhet ta kem diku, e mbase jua bej te ditur. Aty kam parashtruar arsyet e kesaj zgjedhje.

SHTESE (sepse harrova) :

Lulian,

Qenie dhe te qenurit, nga pikepamja kuptimore, nuk çalon kurrkund. Po, ashtu eshte, nese me qenie nenkuptojme çdo gje qe eshte, atehere ajo ka nje te qenur. Dmth te qenurit e qenies.

Por TERHEQ VEMENDJEN vetem ne kete pike : kjo forme, gjate perkthimit, do te zbulohet krejtesisht e pamanovrueshme.

Dmth, zgjedhja nga ana ime e qenie dhe qënie, eshte bere krejtesisht per arsye PRAKTIKE. Dhe kjo duhet ngulitur mire. Heidegger, pas shume e shume sprovash, mund te perkthehet PRAKTIKISHT vetem me dyshen qenie-qënie.

Tani udha eshte e hapur per te gjithe, me krahe te lehte dhe dalshi faqebardhe. Me lajmeroni kur t'ia dilni ne fund.

E di qe kjo nuk eshte Heidegger, por thjesht per te te vene ne dukje qe manovrimi praktik nuk bie ndesh me kuptimin:

Duke pyetur, ai që pyet, si i tillë, të paktën është. Çështja : një sjellje e mirëqenë. Të sqarosh çështjen e kuptimit të të qënurit, kjo është pikësëpari të sqarosh të qënurit e çështjes, ose më mirë, të pyetësit. I pyeturi është pyetësi. Çështja e kuptimit të të qënurit duket të përthyhet mbi vetveten, të merret fillimisht me sqarimin e të qënurit të qënies për të cilën (pra për qënien) çështja e të qënurit përbën çështje, për të cilën, edhe një herë, të qënurit është në çështje. Ne kërkonim : cila qënie, nga vetvetja, nxiton dhe del hapur për të qënë e pyetura e çështjes së kuptimit të të qënurit? Dukshëm, për këtë mund të përgjigjet vetëm ajo qënie që përgjigjet mbi të ! Mirëpo, ajo e cila përgjigjet mbi të tregohet si e tillë në këtë që, të paktën, ajo pyet. Kush është kjo qënie e cila do t’i përgjigjet çështjes së kuptimit të qënurit ngaqë, pikësëpari, duke qënë, ajo përgjigjet mbi të ? Vetë ne, thotë Heidegger. Domethënë ? « Këtë qënie që jemi vetë ne, dhe që ka ndër të tjera mundësinë thelbësore për të pyetur, ne e mbërthejmë, nga pikëpamja e termit, si Dasein » (007). Kjo është hyrja e Daseinit në Qenie dhe Kohë.

Nga ana praktike, qenia, te le ne ngerc, ndersa të qënurit, duke qene emer i ngritur mbi paskajoren e foljes, duhet t'a tregoje kete burim dhe duke u kthyer pa ngerc tek burimi, gje qe qenia, nuk t'a lejon.

Nga ana komike, m'u kujtua nje shprehje e nje profesori historie:

Shakespeare tha "to be or not to be," Descarte "to do is to be," Heidegger "to be is to do," ndersa Sinatra tha "doobeedoobeedoooooo."

Nuk je duke me kuptuar. Une jam duke thene shqip : Heidegger nuk eshte dy paragrafe. Pas shume e shume kokeshperthimesh, kam arritur ne kete bindje. Ti tani bej si te duash. Une madje dhe te urova suksese. Po qe se ia del mbane nja 60 000 - 70 000 faqe Heidegger ne kete menyre, atehere ti je Mesia, dhe mekataret, jemi ne.

ps : e kam sterperseritur : kur te lexoni Heidegger, harrojini keto historite e ngerçeve te shqipes. Heidegger nuk lexohet dot pa ngerçe. Kur ka qene aq i zoti sa t'i ngerçoje dhe gjermanet, racen e vet, dhe francezet, harroje qe ti Lulian do shetisesh si çift i lumtur ne bulevard. Per me gjere, mbase t'i sjell shpjegimet e duhura njehere tjeter.

O Hurb, ti po perkthen filozofine e Hajdarit, apo poezine e tij? Jo per gje, por t'a thashe nje here, poet jane Shakespeare dhe Sinatra, dubidubiduse si t'ja bejme t'a perkthejme, por Heidegger, dhe raportin e tij me gjermanishten, nuk kemi pse t'a percjellim ne shqip pervecse ne nje footnote. Raporti i tij me gjuhen vleresohet madje me mire fale paskajores. Shif cfare fjale e bukur: paskajore. Nuk te duket se gjithe filozofia e Heidegger eshte shkruar per te kuptuar se si arrijme tek paskajorja? Eshte hapje e bukur e fiozofise gjermane kjo nga deshirorja ne paskajore.

Hej zot i madh ! Te dalim nga Heidegger. T'i kthehemi gjerave te rendomta. Po mire, kur te them une qe keto lajle-lulet qe thua ti, nuk japin buke, s'me beson tani ? Ta shpjegova : te thashe qe ka kater gjera te ndryshme qe duhen dalluar, madje dhe nje te peste qe Heidegger e shkruan SEIN me nje vize per mesi, e qe une nuk di si ta shkruaj.

Paskajoren e di fort mire, madje fort fort mire. Por jam duke thene qe me te, ne do te vemi drejt e ne mur, dhe shume shpejt.

Sepse, e di si eshte puna ? Ja ta sjell ate sqarimin qe kam bere dikur, e ta lexosh, dhe une pastaj do ta heq pas dhjete minutash, sepse bejne pjese ne parathenien e nje libri dhe duhet njefare serioziteti.

Per poezine e Heideggerit, nuk di ku e ke fjalen, dhe ne fakt as qe dua ta di. E kam thene ne parathenien e tekstit me lart, hidhi nje sy : kam thene se duhet shtruar mire menderja, dhe pastaj pergatitu te shohesh by... e maces. Me qarte, s'behet. Dhe me e bukura eshte se po tregohem shume zemergjere duke thene kete, sepse une mund te mos llapja fare dhe te ecje nja 350 faqe dhe pastaj t'i fshije te gjitha ngaqe s'kane kuptim. C'ti besh drejtorit, tha Kadriu dikur.

Dakord mo vlla, dakord! Topi eshte i joti, penalltine e gju ti. Une thjesht te vura ne dukje lirshmerine praktike qe do i jepje vetes njekohesisht pa ia humbur kuptimin. Ato gjojnat teknike me vize, zgjidhen ndryshe pastaj. Ose duke kuptuar tekniken, ose arbitrarisht. Mire do ishe qe cdo zgjidhje arbitrare te ruante kuptimin e teknikes se perdorur.

Edhe nje here, ajo qe ti e quan qenie pa kacurrela, e ka prejardhjen nga ajo qe Dubois e ka vene ne shkronja korsive, nga folja jam. Qenia nuk e ruan kete kuptim. Ndersa te qenurit e ruan ne te gjitha format. 

SHTESE perseri (harraq i madh une)

Tek Heidegger, do te gjesh si me poshte :

qënie,

qenie e qënies

thelbi i qenies

qenie fare shkurt !

Se si do t'i dallosh ti me ate menyren tende, kjo eshte si puna e ekuacionit te grades se dyte me kater te panjohura :

x² + 2y² - xz = 8

x  + y² + a = 3z²

Gjeni zgjidhjet.

qenia

te qenurit e qenies

thelbi i te qenurit

te qenurit fare shkurt.

Asnje problem nuk ka, thjesht te eshte fiksuar se qenka (bujrum dhe habitoren tek te qenurit e qenies) e paaplikueshme.

Mire. Dalç faqebardhe. Vertet. Pa inate e merira. Jemi te rritur tashme. Salut. Ma mission se termine ici.

sa i ri po mu dukshka vetja mer plak smiley

Lulian,

Per ta mbyllur kapitullin e "debatit", dhe per te te thene qe mos beso asnjehere ne lustren e kapakut te nje libri, do te te them kete :

E ke menduar ndonjehere togfjaleshin shqip "qenia njerezore" ?

Te ka vajtur ndonjehere ndermend qe ky togfjalesh eshte nje keqkuptim dhe mashtrim i paster (dmth po te ndjekim terminologjine tende) ?

Nese ti mban "qenie" per gjithçka qe eshte, dhe "te qenurit" per veprimin qe po kryen kjo qenie, atehere togfjaleshi i famshem shqip na permbyset nga "qenia njerezore" ne "te qenurit njerezor" !

Sepse, ndersa anglishtja e famshme ka te njejten fjale "being", edhe per "qenien", edhe per "te qenurit" (po te pranojme terminologjine tende), frengjishtja ka être (te qenurit) dhe "étant" (qenie) - gjithmone duke pranuar terminologjine tende.

Nga ketu, shprehja "être humain" nuk eshte me "qenie njerezore" por eshte "te qenurit njerezor". Dhe qe ketu, marr te drejten te them, qe gjithçka qe ti ke lexuar ne shqip ne lidhje me "qenien njerezore" (sipas teminologjise tende) eshte nje mashtrim dhe nje shkallmim i kuptimeve te vendosura prej kohesh ne Perendim.

Dhe kjo me shtyn te te them se kjo terminologji e perdorur deri tani nuk do te na nxjerre asgjekundi.

Eshte e ngutshme, madje e detyrueshme qe ne te kalojme ne nje sistem dy-emertoresh, dmth, me lakimet e tyre te zakonshme te emrave ne shqip, dhe ku te jete sqaruar njehere e mire çfare perfaqeson njeri e çfare tjetri.

Ashtu siç eshte kaluar ne nje sistem dy-emertor dhe ne frengjisht, ku fjala "étant", perpara Heideggerit nuk do te thoshte aspak "diçka qe eshte", por thjesht percjelloren e foljes "te jesh", pra "duke qene".

Kur, pas Heideggerit, profesoret dhe filozofet franceze vrane trurin per t'i sjelle bindshem keto gjera, ata bene me marreveshje qe "étant" do te nenkuptonte gjithçka qe eshte. Dhe kur profesori shqiptonte "étant" (et&ocircsmiley, studentet shkruanin ne fletore (ndonjeri, jo te gjithe) "étang" (pellg), thjesht ngaqe nuk e njihnin kete fjale ne ate kuptim.

__________

Tani me ndiq mire :

Cfare ben pema, kur ajo lulezon ?

Pergjigje : Ajo eshte duke lulezuar (percjellore). Ajo eshte lulezuese (emertore).

Tani mundohu ta percjellesh kete ne rastin e njeriut qe eshte.

Pyetje : çfare ben nje njeri qe eshte ?

Pergjigje : Ai eshte duke qene (percjellore). Ai eshte qënie.

Dhe kjo eshte logjika e sakte e kalimit nga "étant" = "duke qene" (percjellore) ne "l'étant" = qënie (emertore).

___________

Nese nuk e ke te qarte dhe me kaq, dhe nese nuk te hyjne ne vesh fare paralajmerimet e mia mbi "thyerjen e hundeve" (sipas terminologjise qe deshiron te perdoresh), atehere do te mendoj seriozisht se ti je i pavdekshem dhe ke gjithe kohen e botes per te bere 802 000 prova te tjera para se te gjesh udhen.

___________

Dhe kjo na shpie tek dobia e perkthyesit : perkthyesi eshte, nder perkufizime te tjera qe kam dhene, nje njeri qe e njeh mire malin e vet, dhe qe mban ne dore nje kmese per çdo te papritur, dhe udheheq nje grup shokesh qe keta te mos hallakaten dhe humbasin. Kmesa i duhet perkthyesit se edhe ai, nganjehere hutohet dhe mund t'i duhet te çele udhe te reja. Por gjithsesi, mali eshte i tiji, ai i njeh druret, i njeh bollat dhe gjarperinjte, dhe e di mire çfare goditje do ky dru, nga duhet t'i rrish, dhe a duhet ngacmuar kjo bolle dhe ky gjarper, apo duhet lene i lire, sigurisht pas nje pickimi te lehte.

Pershendetje. Pune te mbare.

"Pyetje : çfare ben nje njeri qe eshte ?

Pergjigje : Ai eshte duke qene (percjellore). Ai eshte qënie."

E kuptoj shqetesimin tend, por shiko ku ke dy gabime, nje ne shtrim te pyetjes ne pergjithesi, dhe nje ne lidhje me Dasein. Kur pyet per pemen, pyet "cfare ben pema kur ajo lulezon?" dhe pergjigjesh me te drejte qe eshte duke lulezuar. Ne pergjithesi, nuk je i lejuar qe pyetjet per te njejten ceshtje t'i shtrosh ndryshe, nuk mund te pyesesh "cfare ben nje njeri qe eshte" dhe te pergjigjesh me percjellore. Pyetja jote qe te jepte percjelloren gjithsesi ne rrafshin ontologjik, duhet te ishte "cfare ben nje njeri kur ai eshte" dhe pergjigja pa asnje lloj ngerci, pa asnjelloj keqkuptimi, do ishte se nje njeri kur eshte, ai eshte duke qene. 

Ne lidhje me Dasein shtrimi jot me siper e ruan aktivitetin e njeriut vetem ne planin ontologjik. Gje qe eshte e nevojshme deri ne nje fare momenti, por qe eshte nje absurditet, ne dac per ne, ne dac per Heidegger, dhe si absurditet duhet shprehur. Nje njeri qe eshte, nuk ben "duke qene". Asgje qe eshte, nuk ben "duke qene." (Lexo me kujdes kapitullin mbi detyren per te shkaterruar historine e ontologjise, dhe ki parasysh gjithe kohen qe ceshtja e temprolaitetit kuptohet vetem duke e shtruar sakte pyetjen mbi temporalitetin). Cfare ben nje peme qe eshte? Ajo lulezon, dimeron, mbledh zogj, etj. Cfare ben nje njeri qe eshte? Ben dicka, cfaredoqofte, duke qene, por nuk eshte duke qene sepse ben. Kjo do te bente te ktheheshe tek cogito e Descartit, gje per te cilen Heidegger kembengul se eshte formulim i gabuar i ceshtjes.

Hurb, kujdes. Po vazhdove me kete linje argumenti, do me besh te mendoj se ke nevoje ti te thyesh hundet tek Heidegger, dhe jo Heidegger t'i thyej hundet shqipes. Heidegger vertete i thyen hundet formulimeve te gabuara te gjuhes, por levron gjithsesi ne formulime pergjithesisht te sakta gjuhesore, gje qe shqipja te lejon t'a percjellesh, pa u influencuar nga ndryshimet radikale qe mund te kene sjelle perkthyesit e Heidegger ne frengjisht.  

Togfjaleshi "qenia njerezore" nuk eshte gabim po te ndiqet terminologjia "te qenurit," "qenia," pikerisht sepse Qenia Njerezore, Dasein, nuk eshte thjesht ne fazen ontike te qenies, nuk eshte thjesht ne fazen ontologjike te te qenurit, nuk eshte thjesht ne fazen analitike te qenies racionale, por ne fazen e kujdesit te Qenies Njerezore, ku nuk arrin thjesht nepermjet dialektikes se veprimit qe te themi "Te Qenurit Njerezor," por nepermjet mendimit se qeniet e gurit, e pemes, e qenit, e njeriut, jane vetem fenomenologjikisht menyra te qenuri, deftore, deshirore, percjellore, paskajore, e kush i mban mend te gjitha menyrat qe te ofron shqipja, nderkohe qe ne thelb jane qenie.

Hurb, gjithcka qe po me ysht te flas mund t'i gjesh tek Heidegger dhe shqipja. Per mua eshte kenaqesi te flas, sidoqofte, dhe te uroj gjithashtu pune te mbare.

Hurb, me fal qe nuk mund te perqendrohem gjate ne ate koncepting e Dasein-it apo qe nuk mund t'i dedikohem me shume kohe se c'me merr nje lexim i shpejte i asaj qe ke sjelle ketu, por do te doja te me ndihmoje per ta sqaruar pak me shqiperisht Dasein ne se mundesh. Nga paragrafet e para po i mbushja mendjen vetes se Dasein-i ishte nje shkrirje e qenies dhe e se ndergjegjshmes derisa arrrita ketu:

kjo nxënie që ai ka të qenies së vet nuk është pikësëpari « teorike », dhe as nuk thotë çka quajmë « ndërgjegje ».

 

dhe gjithshka m'u duk sikur u thermua... Pyetja qe kam eshte: Si eshte ndryshe Dasein-i nga ndergjegja, pervec asaj qe Dasein-i eshte vete ne (une, dora vete smiley&nbspsmiley  

Ai argumenti qe Dasein-i eshte vete "njeriu" dhe nuk eshte vete "njeriu" me kujton ate paradoksin e berberit (nje berber rruante gjithe burrat e fshatit qe nuk rruheshin dot vete - veten e tij e rruante apo jo?)

Permetari,

Falemnderit per interesimin. Do te mundohem te ta shkoqis me fjale vertet te thjeshta.

Ne fillim, do te me ndjekesh ne terminologjine time, qenie - qënie. Perndryshe nuk mund te vazhdoj me tej, sepse eshte e pamundur.

Per kujtese :

Do te quajme qënie (ashtu siç ekziston nje shqiptim lab - flëmë, zëmë, fëmër, zëmër) çdo gje qe eshte : lumi, kali, pisha, lepuri, njeriu, gjithçka.

Do te quajme qenie : te qenurit e kesaj diçkaje qe eshte, dmth veprimin qe po kryen qënia. Psh, çfare je duke bere tani, i tille qe je, i tille si diçka qe eshte ? Je duke ushtruar nje veprim te qenuri, je duke ushtruar nje qenie.

______________

Tani te hyjme ne shpjegim :

Bota, natyra, universi, eshte i mbushur me qënie. Mali eshte. Fusha eshte. Njeriu eshte. Te gjithe keta jane qënie. Dmth, kane nje qenie. Dhe ketu fillon dallimi per Heidegger : ai pyet : kush eshte ajo qënie e cila pyet per qenien e saj ? Mos valle guri ? Mos valle mushka ? Jo. Nder te gjitha qëniet, vetem nje eshte ajo qe pyet mbi qenien. Dhe me e bukura eshte se kjo qënie (njeriu) jo vetem qe pyet per qenien e sendeve perreth (psh per qenien e çekiçit apo malit), por edhe per vete qenien e vet !

Si e tille, kjo qënie (njeriu) duhet kapur tani jo me si thjesht Da-Sein (realitet njerezor, si diçka qe eshte aty), por si Dasein qe pyet, dhe jo tjeterkend, por vete veten e vet mbi qenien e vet !

Ky eshte kuptimi i ri qe futi Heidegger ne filozofi. I dha fund kuptimit te Da-Seinit te Kantit (siç e shpjegon me lart Dubosi), dhe Daseinit te Hegelit, qe ky e perfshinte dhe madje e fshinte ne vorbullen e Historise.

Nuk di nese ishte i qarte, por me keta tregues, po t'i rikthehesh edhe njehere tekstit, besoj se do ta kapesh.

Mos u ngaterro me ndergjegjen, Heidegger flet rralle, shume rralle, per ndergjegje dhe mbi ndergjegjen.

Pershendetje.

Rrofsh, Hurb! Isha nje cike konfuz se me dukej si loje fjalesh ai dualizmi qenie - qënie, por tani them se e kapa domethenien e Heideggerit per Dasein-in, dhe ndryshimin midis tij dhe dy te tjereve, Hegelit dhe Kantit.

Me sa kam pare deri tani, kam pershtypjen se  Heidegger-i i trajton konceptet thelbesore te filozofise duke perdorur nje perqasje linguistike. Ndryshe nga filozofe te tjere qe ndoshta perdorin te njejten perqasje, ai eshte  i afte te shohe me thelle ne domethenien qe njerezit (ata te lashte ne vecanti) kane dashur t'u mveshin fjaleve te caktuara dhe se si qyteterimi perendimor i ka ndryshuar apo pershtatur ato ne drejtime te tjera. Kam parasysh ketu interpretime te perdorimit te fjales "techne" (teknologji) nga Aristoteli apo te tjera intepretime te filozofeve te lashte greke, qe ne shume menyra jane me komplekse dhe më appealing se sa interpretime te deriatehershme, apo edhe te mevonshme (Dewey), te filozofise antike greke.

Flm edhe njehere dhe respekte!

Hurb, pa dashur t'ia hyj me tej ketij diskutimit ketu siper mbi Heidegger-in (kam premtuar edhe une nje kontribut te vogel ne kete drejtim per Peshkun dhe do ta mbaj fjalen), me lejo te bej ca saktesime gjuhesore:

1. forma "te qenurit" nuk ekziston ne shqip: eshte gabimshkrimi i formes "te qenet". Te kujtoj qe forma e pashtjelluar e foljes "jam", qe me pas me Kongres u ekzekutua nga shqipja, ishte "me qene", "me kjene" dhe jo "me qenur", "me kjenur".

2. Perdorimi i fjaleve "qenie" dhe "qenie" me dy kacurrela, eshte nje problem i madh, sepse shume nga shqipshkruesit as qe e dine qe fjala "qenie" drejtshkruhet pa dy kaçurrelat, keshtu qe perdorimi i te dyjave brenda se njejtes fjali psh krijon konfuzion te madh.

Dhe e fundit fare: derikur perkthyesit shqiptare te filozofise nuk do te mblidhen se bashku per te kryer nje lloj homologimi ne perkthimin e termave, me vjen keq ta them i dashur mik, por une s'kam per t'u vene kurre te lexoj perkthime tekstesh filozofike ne shqip.

Te lutem ma fal tonin, pasoje e nje dhimbjeje koke nga ato qe mbahen mend gjate...

Jo, e ke shume gabim. Ja ç'mendoj une :

Ne keto çeshtje, NUK KA DHE NUK DO TE KETE KURRE HOMOLOGIME.

Une nuk pres as sot, dhe as mot, qe Pilua, Meçua apo Ibishi te me japin vizen per nje fjale. Fjalet ngelen vetem nga forca e tyre bindese. Ne çdo gjuhe te botes, per çdo vit ia mesyjne me qindra fjale te reja, por ajo i kthen mbrapsht. Depertojne vetem me te fortat.

Nese nje fjale nuk ka argumentin me vete, ajo nuk do te hyje kurre, as me homologim, as me mbledhje, as me vendim qeverie.

Perkthyesit jane si shoferet e partise se punes. E nderonin shume njeri-tjetrin, ne ate kohe. Dhe pershendeteshin ne rruge, madje ndaleshin dhe per nje cigare. Puna eshte ketu :

Kaçurrelat e qenit, ose do te vihen dhe do te mbahen, ose nuk do te vihen dhe nuk do te mbahen. Gjithçka eshte çeshtje fitimi, tregtie. A e kapercejme lumin po te mos i veme ? Nese po, nuk i veme. Nese jo, atehere i veme. Peshorja eshte gdhendja me e shpeshte ne sallat e gjykatave te botes.

As frengjishtja nuk ka pritur homologime, asnjehere. Por ka çare ai term qe ishte me bindesi. Heidegger ka me dhjetera perkthyes, dhe gjithkush ka vajtur per llogari te vet, por KOHA i ka fshire shumicen dhe ka lene ne fuqi pakicen, dhe termat jane IMPONUAR nga vetvetja.

"me qene", "me kjene", jane paskajoret gege. Mirepo, ne e kemi fjalen per emrat foljore, qe shqipja i formon keshtu :

te ecesh - te ecurit.

te hash - te ngrenit.

te bisedosh - te biseduarit.

te jesh - te qenurit.

Une e kuptoj qe kjo "te qenurit" shkakton alergji tek xy, yz, zx, mirepo "te qenet" dhe "te qenit", deri ne proven e se kundertes, jane po aq arbitrare sa te parat.

 duke kerkuar mendime te tjera hasa:

agron tufa

""Me shkrue a mos me shkrue", - ja pyetja që i bën sot vetes krijuesi i ri shqiptar, të cilit i ra për hise me lindë në viset e gegnisë. E nëse shkrimtari është kipc i Demiurgut, kjo varet kryekëput nga gjuha. Se cilat janë epërsitë e strukturës gramatikore e fonetike, të njërës apo të tjetrës – ky është një problem delikat e i diskutueshëm. Por nuk është aspak argument pozitiv "thjeshtësia". Gramatikisht, i bie që thjeshtësia qëndroka tek mungesa e paskajores?! Prandaj nuk mund të përkthejmë dot gjithë traditën e mendimit dhe filozofisë botërore, sepse nocionet abstrakte që ka infinitivi, pa hyrë në zgjedhim, nuk përkthehen në shqipen standarde! Si mund të përktheheshin në letrarishte, për shembull, foljet në infitiv që përbëjnë nocionet filozofike të Hajdegerit lidhur me Dasein? Të zgjedhuara në vetë të parë njëjës? Ku qëndron thjeshtësia fonetike, nëse dalim në ligjërimin e thukët të gjuhës së poezisë? ...{...}...

 

"Me shkrue a mos me shkrue", - ja pyetja që i bën sot vetes krijuesi i ri shqiptar, të cilit i ra për hise me lindë në viset e gegnisë. E nëse shkrimtari është kipc i Demiurgut, kjo varet kryekëput nga gjuha. Se cilat janë epërsitë e strukturës gramatikore e fonetike, të njërës apo të tjetrës – ky është një problem delikat e i diskutueshëm. Por nuk është aspak argument pozitiv "thjeshtësia". Gramatikisht, i bie që thjeshtësia qëndroka tek mungesa e paskajores?! Prandaj nuk mund të përkthejmë dot gjithë traditën e mendimit dhe filozofisë botërore, sepse nocionet abstrakte që ka infinitivi, pa hyrë në zgjedhim, nuk përkthehen në shqipen standarde! Si mund të përktheheshin në letrarishte, për shembull, foljet në infitiv që përbëjnë nocionet filozofike të Hajdegerit lidhur me Dasein? Të zgjedhuara në vetë të parë njëjës? Ku qëndron thjeshtësia fonetike, nëse dalim në ligjërimin e thukët të gjuhës së poezisë? 

 

dhe mendoj se ka njefare te drejte!

 

Une kam kohe qe pellas lart e poshte per masakrimin e bere ndaj logjikes ne rradhe te pare, e pastaj shqipes.

Kthehuni me mend tani ne klasen e 4-et. Degjoni zerin e mesueses :

"Dhe tani do te me zgjedhoni foljen jam"

Logjika kaput pertoke. E pushkatuar pa nje pa dy.

"Jam" nuk ka si zgjedhohet sepse ajo vete eshte nje zgjedhim. Jam eshte veta e pare e kohes se tashme njejes te menyres deftore. Cfare do t'i zgjedhosh kesaj ? Nje m... te madh.

Nuk zgjedhohet tjeterkush perveç paskajores.

Dhe paskajorja e ka logjiken brenda, ne vete emrin e saj : PA SKAJ.

Eshte zgjedhimi pastaj qe i behet kesaj PA-SKAJ dhe qe ia ve kufinjte e tre koheve : e shkuar, e tashme, e ardhme, dhe sipas menyrave (deftore, etj. etj).

Mesuesja ime e dashur duhet te me kishte thene atehere :

"Dhe tani do te me zgjedhoni foljen te jesh"

Dhe vetem keshtu ne do te ishim sot te afte te marrim vesh Heidegger e dreq e te bir. Dhe jo me pallavrat e Koçollareve.

Tufa, jo vetem qe ka te drejte, por ka JASHTEZAKONISHT te drejte. Po nuk e futem mire ne koke qe FORMA NATYRALE E NJE FOLJE ESHTE PASKAJORJA, atehere kot e kemi se nje m... te madh kemi per te marre vesh.

Te jesh, te hash, te levizesh, te pushosh, te rrish. - forme paskajoreje qe per mua eshte jashtezakonisht e sakte dhe e kendshme.

Varianti geg e formon keshtu : me qene, me ngrene, me levize, me pushue, me ndejt.

Por kam pershtypjen se ky variant nuk eshte aq i pershtatshem per perkthimet filozofike, madje dhe me gjere.

LULIAN,

Lexo ketu me poshte, dhe te lutem, te lutem shume, fillo te vesh ne levizje motorin e trurit. Se sinqerisht, pergjigja qe me ke dhene me lart, eshte krejt jashte çeshtjes. Ti nuk e ke idene per çfare po flitet. Dhe qe te fillosh te kesh nje ide, une nuk do te flas me por do ta le vete filozofin Jean Beaufret, mikun me te ngushte te Heidegger, dhe mbase kuptuesi me i mire i tij. Se kush eshte Jean Beaufret, bjeri gogolit dhe fute koken ne libra qe te shohesh dyshen Heidegger-Beaufret.

Nje tregues te vogel : Beaufret eshte ai qe e ka bere Heideggerin te shkruaje nje "Leter mbi humanizmin", leter e cila studiohet si veper me vete. Dhe qe komentohet ende sot e kesaj dite, psh nga Peter Sloterdijk, ne konferencen e tij te famshme "Rregulla per parkun njerezor".

Shqipja, ne kete stad zhvillimi qe eshte, nuk mundet ta sjelle Heideggerin e plote, pa kaluar nga nje shoshitje e mire e paskajoreve dhe percjelloreve. Te dyja keto, behen mjaft problematike ne rastin e foljes "te jesh". Dhe nese shqipja do te kete aq mend e tru sa te kaloje ne dyshen qe kam propozuar qenie-qënie, atehere Heidegger do te filloje te shndrise pak nga pak ne letrat shqipe. Perndryshe, eshte e kote. Ne nuk kemi revista te specializuara ku une te shkruaj dhe te propozoj kete terminologji, dhe prandaj rri ketu e merrem me ty. Por ska gje, mbase gjendet ndonje qe ua ve veshin fjaleve te mia.

___________

Tani lexo me poshte ç'thote Beaufret :

- Kur ju e keni takuar Heideggerin, pasi kishit lexuar njëfarë numri të librave të tij, ju kishit njëfarë ideje mbi hapin e tij. Takimi juaj me të, çfarë ka mundësuar ai për të kapur më mirë udhën e tij të mendimit ?>>

> >

Kur kam vajtur të takoj Heideggerin, unë shkoja për të parë njeriun që ishte autori i një libri të shfaqur më 1927 nën titullin Sein und Zeit (Qenie dhe Koh&eumlsmiley. Mirëpo, gjatë bisedës së parë që pata me të, dhe madje edhe në bisedat që do të pasonin, nuk bëhet fjalë aspak për « kohën » por për qënien, pjesore e tashme e foljes të jesh, çështja pra është ajo e « qenie » dhe « qënie », dhe jo ajo e « qenie » dhe « kohë ». Dhe kjo ishte, për mua, mjaft e çuditshme sepse « qënie »[1] është një term i cili, atëbotë, nuk bënte pjesë fare në gjuhën e mundshme në frëngjisht ; në atë pikë që fjala gjermane e cila përkon me këtë pjesore të tashme (das Seiende) ishte përkthyer në frëngjisht gjithmonë me « ekzistuese ». Dhe, në shënimet që merrja duke biseduar me Heidegger, unë kam vazhduar madje, deri më 1952, të shkruaj nganjëherë « ekzistuese » në vend të qënie, aq të vështirë e kishte fjala qënie (étant) për të hyrë në frëngjishten. Tani, unë jam i bindur që ajo ka hyrë aty dhe që, në një klasë filozofie, nëse profesori flet mbi Heideggerin dhe për qënien, numri i nxënësve që do të shkruajnë fjalën « étang »[2] është gjithnjë e më i rrallë, ndërsa në fillim ky numër ishte shumica. Për rrjedhojë, vështirësia e madhe, ajo çka fillon të sqarohet më tepër në këtë çast atëherë, është që mendimi i Heidegger gjendet në hapësirën ndërmjet një paskajoreje, të jesh, dhe një pjesoreje, duke qenë. Për rrjedhojë, në hapësirën ndërmjet qenies dhe qënies. Por, ku është « koha » në tërë këtë ?



[1] étant (fr) – shënimi i përkthyesit (un).

[2] pellg (étang), por shqiptimi në frëngjisht është i njëjtë me atë të qënie (étant) – shënim i përkthyesit (un).

Me verte nuk e kam shume te qarte se per cfare e ke llafin. Te thashe qe ne fillim qe nuk jam kurrkund. Por shiko thjesht me pyetjen tende.

Cfare ben pema, kur ajo lulezon apo dimeron ?

Pergjigje : Ajo eshte duke lulezuar apo dimeruar. Ajo eshte te lulezuarit apo te dimeruarit vete duke lulezuar, por ajo vete eshte ai lulezimi apo dimerimi aty. (lulezuese eshte mbiemer, as qe nuk te hyn ne pune fare. C'kusur ka shqipja vetem se frengjishtja nuk paska pasur gje tjeter pervecse ekzistuese).

Cfare ben nje njeri kur eshte?

Ai eshte duke qene. Ai eshte te qenurit vete duke qene, por ai vete eshte ajo qenia aty.

Une te thashe dhe me larte, qe qenia njerezore nuk eshte thjesht menyra apo veprimi ne kohe i te qenurit njerezor. Por nejse. Degjo tashti se une te paralajmerova. Une e njoh Hajdarin nga anglishtja dhe jo nga origjinali. Ti e njeh nga frengjishtja. Ky diskutim ketu eshte projektim jo i kontradiktave tona, por i gjuheve qe na flasin. Lere se cfare them une, Dubois e Beaufret, por interesohu me ndonje specialist te gjermanishtes ne rradhe te pare, dhe me ndonje specialist te shqipes ne rradhe te dyte, mundesisht te jete i njejti person. Sidoqofte, per aq sa e njoh une shqipen, "te qenurit" eshte emer foljor qe shqipes i del e i tepron per te shprehur hapesiren mes percjellores "duke qene," paskajores "me qene" dhe te gjitha hapesirat mes menyrave te foljes.

Lulezuese nuk eshte mbiemer. Por eshte emer qe perftohet nga percjellorja "duke lulezuar" (e cila vete perftohte nga pjesorja "lulezuar" + duke.)

Lulezuese eshte emer ne kete kuptim : Lulezuesja, kenduesja, vrapuesja.

Shkurt, duke lulezuar = lulezuese. (emerzimi i percjellores).

Ti me ke paralajmeruar, edhe une po te paralajmeroj : hiq dore nga leximi i Heideggerit ne anglisht. Me nje "being" te vockel e me nje "Being" te madh, do te behesh lemsh.

Sepse anglezi e fshin ate kercimin nga "être" ne "êtant". Nga qenie ne qënie, siç i them une.

Kurse :

qenie njerezore = l'être humain = humain being

Kjo eshte sipas terminologjise qe pretendon, keshtu ?

Atehere, être = qenie, keshtu ? Mirepo "l'être" eshte emri foljor (qe perftohet nga paskajorja être + nyjen shquese le). Atehere, nga e gjen shqipja kete "qenia njerezore" kur ne fakt behet fjale per "te qenurit njerezor" ?

Mister. Keshtu qe vazhdo lexo perralla. E vetmja zgjidhje qe "qenia njerezore" te rrije "être humain" eshte qe qenie = être, dhe qënie = étant.

E qe nga ketu, do te kemi ftillimin normal te gjerave. Nese ke kohe te tepert, merr dhe lexo ne anglisht "Koncepte themelore" te Heidegger. Nga ku do te ngopesh dhe enjtesh me being-Being (bing-bing-bung-bang !)

 

 

 

Qenia eshte e lidhur direkt me pjesoren me "qene" ndryshe nga frengjisthja qe nuk paska pasur term per qenien dhe ndryshe nga anglishtja ku eshte identike me te qenurit. Qenia nuk vjen nga emri foljor por direkt nga pjesorja. O Urim, une nuk njoh frengjishten. Fatkeqesisht nuk e njoh as gjermanishten qe te te mund te drejtoja me mire. Njoh modestisht Heidegger dhe shqipen. Ti me thua me Beaufret qe deri sa eshte perkthyer Heidegger ne frengjisht, keta nuk kane pasur fjale per qenie, por perdornin l'etre, te qenurit, edhe kur flisnin per qenien. Tashti une kam frike se ti po e fut si mish i huaj ne shqip si qenie pa kacurrela kete te qenurit francez, kur problemi i tyre eshte qe nuk kane term per qenie. Me thuaj nese te kam kutpuar qarte apo jo?

Une te them dy gjera para se t'a mbyll kete diskutim. E para, nuk me duket problem as i shqipes dhe as i Hajdarit shkretetira franceze. Qahesh se nga vjen qenia, dhe e dyfishon, duke ofruar edhe nje qenie pa kacurrela. Heidegger nuk di t'i kete rene me qafe Occam-it qe t'a besh ti ne perkthim. Me qene aty, ketu, ashtu, keshtu, andej, kendej, dje, sot, neser, i kuq, i zi, i lagur, i thate, francez, shqiptar, eshte te qenurit qe permbledh mjaftueshem si koncept te gjitha menyrat dhe format e pjesores, pa pasur nevoje te jete gjenerale. Qenia ne shqip eshte mjaftueshem konkrete dhe e vecante, eshte mjaftueshem e percaktuar nga te qenurit dhe te mosqenurit, dhe pikerisht me qene aty, aq sa mund te numerosh nje qenie, dy qenie, etj, qe jane nje aty e nje ketu, nje ne France e nje ne Amerike, nje perkthyes e nje filozof. Nuk te hyn ne pune qenia pa kacurrela per te perkthyer Hajdarin. Dil ne krye, tek nevoja, ne hyrje te hyrjes, qe mos i hyme shume thelle, dhe ke tre pika mbi te qenurit. Nuk eshte kategori, rrjedhimisht nuk mund te thuash te qenurit njerezor ashtu si nuk mund te thuash te qenurit qenor, nuk eshte entitet, rrjedhimisht te qenurit tone eshte ne kundershtim me njeri tjetrin ne kete pike, por kjo nuk na perkufizon, pasi te qenurit tone nuk eshte ne kundershtim me njeri tjetrin, qeniet tona si entitete qe kane atribut esencial te qenurit nuk jane ne kundershtim, dhe nuk eshte thjesht atribut i vecante (si te qenurit perkthyes dhe filozof, pasi ky eshte kuptim medioker i te qenurit) por esencial i qenies, eshte te qenurit sine qua non. Ne qofte se do perdoresh qenien pa kacurrela, si do e vesh ne dukje lidhjen mes koncepteve si Sein bei=te qenurit perkrah? Sein zu=te qenurit perkundrejt? Sein sum=te qenurit perkundrejt vdekjes, etj? Me qenie pa kacurrela perkrah, perkundrejt, perkundrejt vdekjes? Po mire, tashti, se kjo te hap telashe te tjera, kjo qenia pa kacurrela, si emer qe kerkon t'a perdoresh, cfare gjinie eshte? Neutrale jo. Po njeh dhe trajta, te shquar e te pashquar. Cilen do perdoresh? Pse jo te qenurit, e ke neutral, dhe vetem ne trajte te shquar, pa telashe, dhe pikerisht ajo qe te duhet. Ne momentin qe ti perdor nje term te ri per nje koncept per te cilin te qenurit eshte i nevojshem ne rradhe te pare dhe i mjaftueshem ne rradhe te dyte, mua me ke shkaterruar fare si lexues, me ke hutuar, nuk arrij  te kuptoj pikerisht atehere kur kuptimi kryesor eshte ai qe kerkohet te zbulohet e te zhvishet nga problemet gjuhesore dhe jo te mbulohet kuptimi kryesor e te vishet me term te ri, qe mund te jete i pashquar, e madje femerore. Mos do te thuash se te qenurit e Berishes eshte ne femerore smiley ? Si mund te shquhet pyetja mbi te qenurit pervecse duke u perpjekur te perdorim nje gjuhe qe eshte sa me e shquar? Si mund ta kesh quajtur kete ceshtje me dicka te pa-sh-quajtshme smiley

Dhe e dyta, te uroj pune te mbare, por qe kete pune t'a konsideroj te mbare kur te jete kryer, dhe qe neser pasneser t'i referohem Hajdarit sipas perkthimit tend, duhet qe nevojen e qenies pa kacurrela te ma arsyetosh nga gjermanishtja dhe jo nga frengjishtja, aq me teper qe gjithe c'po me arsyeton nga frengjishtja nuk jane vecse mangesi te kesaj gjuhe qe shqipja nuk i njeh. Francezet nuk kishin qenien dhe e shpiken, etant. Anglezet ndjehen mjaftueshem t'a shprehin te qenurit dhe qenien me te njejtin term, sepse being, si te qenurit ka kuptim, dhe Being si qenie i kane dhene historikisht theksin konkret edhe atehere kur i kane dhene theksin abstrakt te Deity, apo ate te perkufizueshem njerezor. Ndersa ne shqip ke edhe te qenurit, edhe qenien. Per cfare te hyn ne pune qenia pa kacurrela pervecse per te shprehur konceptin e te qenurit? Arsyetimin nga gjermanishtja kesaj rradhe.

Jo pra jo. Lexoje mire. Francezet nuk e thoshin me te njejten fjale "être", por perdornin "existant" (ekzistuesja). Mirepo siç doli me vone, kjo s'i pergjigjej mendimit te Heideggerit, sepse ekzistenca perzihej me gjera te tjera.

Dhe ata kaluan ne étant, e cila deri ne ate kohe ishte thjesht nje pjesore (qen&eumlsmiley.

Keto pune, Lulian, behen pasi te kesh bere vertet aq perpjekje sa te lexosh : "Koncepte themelore", i cili eshte nje libri i dallimit qenie - qënie.

Une u lodha duke thene qe : qenie njerezore eshte nje keqkuptim me terminologjine tende.

Sepse ti me qenie kupton ate diçka qe eshte. Mirepo fjala qenie njerezore nuk ka lidhje me "ate qe eshte njerezore", por "me te qenurit njerezor te diçkaje".

Nuk e di nese i kap keto dallime, por sipas terminologjise tende, shprehja QENIE NJEREZORE bie poshte automatikisht, dhe me kete bie poshte dhe e tere filozofia shqiptare e 20 viteve te fundit. Dhe kjo eshte arsyeja, besoj une, qe kjo filozofi ka ngelur vendnumero, ngaqe ende nuk ka dale nga lluca e ketyre dallimeve te holla.

Dhe eshte jashtezakonisht e lehte, nuk di pse ngaterrohesh :

do te quajme qënie gjithçka qe eshte : mushka, Hurbineku, libri, llampa.

do te quajme qenie te qenurit e kesaj diçkaje qe eshte : te qenurit e mushkes, te qenurit e Hurbinekut, te qenurit e librit, te qenurit e llampes.

Dhe do te themi :

l'être de l'étant eshte qenia e qënies, dmth te qenurit e asaj qe eshte, ose te qenurit e asaj qe eshte duke qene.

Kaq e thjeshte eshte.

Dhe qe ketu, nuk kemi me ngaterresen e "te qenurit" per "qenie", si ne rastin me lart te "qenie njerezore", por kemi dy emertore, me lakimet dhe mbaresat e tyre te natyrshme, pa asnje ngaterrese emri foljor (te qenurit) i cili, GJATE PERKTHIMIT, do te zbulohet krejt i pamanovrueshem.

Do te sjell mbase me poshte nje pjese nga "Koncepte themelore". 

"Sepse ti me qenie kupton ate diçka qe eshte. Mirepo fjala qenie njerezore nuk ka lidhje me "ate qe eshte njerezore", por "me te qenurit njerezor te diçkaje"."

Jo pra jo, ti. Sepse nje qen apo majmun i domstikuar mund te shfaqe trajta te te qenurit njerezor, por nuk eshte qenie njerezore, dhe po ashtu nje njeri si Tarzani mund te shfaqe trajta te te qenurit majmun, por eshte qenie njerezore. Nuk i ben Heidegger keto gabime qe thua ti. Qenia eshte e perkufizueshme, ne mbreterine e kafsheve, primat, njeri, eshte qenie njerezore. Ndersa te qenurit, eshte i paperkufizueshem, pervecse ne abstrakt, kusht themelor i qenies nese ka nje qenie konkrete per te cilen po flasim. 

"Do te sjell mbase me poshte nje pjese nga "Koncepte themelore"."

Provo dhe sille sipas terminologjise qe po te sugjeroj.

Lulian, po mire, ti mendon se shqiptaret e shpiken togfjaleshin "qenie njerezore" ?

"Qenie njerezore" eshte perkthimi fjale per fjale i togfjaleshit francez "être humain".

Kete duhet ta kesh te qarte. Dhe te mos i rikthehemi njeqind here.

Qe nga ketu, une kam menduar se kjo forme duhet ruajtur. Dmth qenia = l'être = te qenurit (trajta e shquar).

Mirepo, nga ketu, fjala shqip "qenie" nuk mund te sherbeje me per te pershkruar "diçka qe eshte", siç pretendon ti.

E kupton deri ketu ?

Per rrjedhoje, per te pershkruar "diçka qe eshte" (kali, mushka, guri dhe shkembi), ne duhet te gjejme nje fjale tjeter shqip, sepse "qenie" eshte e zene tashme me "te qenurit".

E keshtu, duke shfrytezuar mundesite e shqipes, nga pjesorja "qenë" (ose frengjisht "étant&quotsmiley, mua me eshte dashur te thellohem ne disa drejtime :

qenesore ?

e qenesishme ?

e mireqene ?

qenesi ?

Mirepo, te gjitha keto me lart, keto kater variante, nuk me kryejne pune sepse ato perputhen me terma te tjere te Heideggerit. Heidegger ka terma si Seiendheit (diçka e tille), ose frengjisht "étantité", e qe shqip mund te sillet me qenësi, por jo pa vene dhe nje shenim poshte, sepse siç mund ta dish ti, perkthimet e Heideggerit jane te shoqeruara me shenime te gjata qe nganjehere shkojne ne dy-tre faqe libri, vetem shenimi.

Meqenese une u gjenda para kesaj veshtiresie gjetjesh termash te pershtatshem, atehere me eshte dashur te gjej nje term te ri, qe te jete i paperlyer me asnje nenkuptim tjeter, dhe te bejme marreveshjen e pranimit te saj. Duke thene :

Qe qënie do te pershkruaje çdo gje qe eshte.

Dhe shqipja qënie nuk eshte aq barbare sepse fundja shqip eshte. Ne shenimin qe kam bere poshte, gjate perkthimit, une e kam sqaruar se kjo fjale eshte nje fjale e re e cila duhet pranuar keshtu, dhe qe shqiptimi i pergjigjet shqiptimit lab te qenies.

Dhe nuk e kuptoj perse duhet ngulmuar dhe sterngulmuar ne aftesine e shqipes per t'i sjelle keto gjera me fjalet ekzistuese. Ta solla rastin e frengjishtes, qe as keta nuk e kishin menduar kete pune. Dhe iu eshte dashur ca vite derisa te kolaudohen mire. E njejta gje ndodh dhe me vete gjermanishten, ku vete gjermanet nuk i marrin vesh mire kuptimet e reja te Heideggerit. Kjo eshte arsyeja qe kur te lexosh Heideggerin, duhet ta heqesh mendjen nga paprekshmeria e gjuhes tende. Te kam thene : Heidegger ska lene gjuhe pa perdhunuar : gjermanishten e vet, frengjishten e miqve, dhe tani i ka ardhur rradha shqipes se vockel.

Voilà.

"do te quajme qënie gjithçka qe eshte : mushka, Hurbineku, libri, llampa.

do te quajme qenie te qenurit e kesaj diçkaje qe eshte : te qenurit e mushkes, te qenurit e Hurbinekut, te qenurit e librit, te qenurit e llampes."

E paske kuptuar kryengulthi. Te qenurit, ose qenia jote pa kacurrela eshte kusht i gjithckaje qe eshte, dhe jo qenia. Qenia jote me kacurrela eshte shfaqja konkrete e dickaje si te qenurit e Hurbinekut, kokemushkes, apo qenies pa kacurrela.

"Qe qënie do te pershkruaje çdo gje qe eshte."

Po qenia pa kacurrela, cfare pershkruan? Nese flitet per qenie njerezore, pa kacurrela, flitet gjithashtu per qenie qenore, milingonore, alienore, planetare, nga ku del se qenia pa kacurrela gjithashtu pershkruan gjithcka qe eshte. Ku eshte dallimi? A e merr vesh se cfare po te pyes, apo jo? Nejse, o Hurb, vazhdo e bej si di vete. Shqetesimet e mia shpresoj t'i kesh kuptuar. Po qe se mendon se jane te kapercyeshme, vazhdo.

JO !

Kur thuhet "qenia njerezore" nenkuptohet gjithmone "te qenurit njerezor". Kur thuhet "qenia shtazore", nenkuptohet "te qenurit shtazor". Po njelloj "qenia sendore", eshte "te qenurit sendor".

Kjo ka te beje me menyren, me thelbin e diçkaje qe eshte, ne rastin tone, njeriut.

Njeriu eshte njeri. Dmth, ai eshte nje "te qenur njerezor". Por jo "qenie njerezore" siç e kupton ti kete "qenie".

Sepse ti thua : une jam njeri, dhe jam nje diçka qe eshte njeri. Kjo eshte tautologji.

Por thuhet : "une jam nje njeri" (nje qënie), dhe jam nje "te qenur njerezor" (nje qenie).

Me kupton tani ?

Qenia pa kaçurrela pershkruan te qenurit.

Qënia me kaçurrela pershkruan ate qe eshte.

Te qenurit (qenia) ka te beje me thelbin, ose me mire te themi me aktin qe ushtron nje qënie (sepse thelbi, per Heideggerin, duhet studiuar ndryshe). Dmth : qenia si akt dhe qenia si thelb (mire qe njeriu ka nje te qenur - qenie - por pse valle ?)

 Hurbinekut, une do ti beja nje pyetje, sa te vertete aq dhe te çuditeshme; 

si ka mundesi qe perendimoret (sidomos te europes veriore) na thone neve shqiptarve se ju flisni si filozof, duket sikur filozofoni . 

Pikerisht se ne e perkthejme gjuhen e tyre sipas menyres shqiptare/albanese. Dhe eshte e vertete se ata flasin si ne dikur para qindra e mijra vjeteve. Natyrisht qe nuk eshte faji i tyre qe ata kane nje gjuhe primitive, ku nuk kane me shume se tre menyra te shprehurish, nderkoh qe shqipja ka afro 20 menyra. 

Edhe frengjishtja, e cila eshte pakez me e avancuar se gjuhet primitive te europes veriore, fale etruskishtes (disa -gabimisht- thone fale latinishtes) ka avancuar ne nje shkalle pakez me te larte, por qe nuk i ka shpetuar huazimit nga gjuhe te ndryshme.  

Shqipja i ka shpetuar huazimit fale shumllojshmerise se mbrapashtesave te cilat i japin kuptim fjales dhe fjalise ne forma nga me te ndryshme, gje qe tek gjuhet e tjera, keto mrapashtesa ekzistojne deri ne 3-4 forma/ndryshime, per ti dhene kuptim tjeter deri ne filozofik, fjalise.

Ne shqip keto prapashtesa ekzistojne deri ne mbi 10 forma/ndryshime.  

Me fal, Pjer Thomas, por kam frike se nuk e kapa mire thelbin e postimit tend. A mund ta shkoqisesh pak me tej ?

Martin Heidegger, Koncepte themelore, f. 53-54, botimi Gallimard, 1985.

 

b)  Qenia (« është-ja &raquosmiley e kuptuar si >>

e përgjithshmja, universalja>>

> >

Pra ne nuk do të mund ta kalonim njëtrajtësinë e « është-s » për një dukje të thjeshtë ; ajo e karakterizon këtë fjalë, dhe tregon se edhe emri i rrjedhur nga paskajorja « të jesh » – « qenia » – nuk përshkruan tjetër përveçse një përfytyrim padyshim të domosdoshëm, por që megjithatë, mbetet përsëri, në thelb, krejtësisht e zbrazët. Ne e marrim këtë emër duke e mënjanuar qënien dhe përcaktueshmërinë e vet, dhe duke mos ruajtur tjetër veçse universalen e zbrazët. Ja përse qenia është emërtuar që prej shumë kohësh : më universalja, « e përgjithshmja », gjithçka që është më e përgjithshmja. Në këtë fjalë, si dhe në atë që ajo emërton, fortësia e çdo qënie fluturon në avullimin tejet të lehtë të asaj çka është më universale. Nga këtej, Nietzsche mundet ta emërtojë qenien « tymi i fundit i një realiteti që avullon ».>>

Por nëse qenia avullon dhe zhduket në këtë mënyrë, ç’ndodh me dallimin ndërmjet qenie dhe qënie ?>>

Në këtë dallim, ne « kemi » përpara syve tanë dy terma të ndarë : qënia dhe qenia. Por që nga çasti ku, në këtë dallim, njëri nga dy termat e ndarë, dmth qenia, nuk është asgjë tjetër përveçse universalizimi më i zbrazët i termit tjetër dhe që thelbin e saj ia detyron vetëm këtij termi të fundit ; për rrjedhojë, që nga çasti ku gjithçka që është e qëndrueshme dhe e vazhdueshme transferohet nga krahu i qënies, ku qenia në të vërtetë nuk është asgjë, e shumta një mbështjellje foljore e zbrazët, dallimi në fjalë nuk ka më të drejtë të përmendet si përsosshmërisht i vlefshëm. Që të ndodhte kështu, do të duhej që secili prej dy « krahëve » të mundet nga vetvetja të pohojë një të drejtë të vërtetë dhe të shquar për të qenë.>>

Nëse ne duhet ta meditojmë qënien në tërësi, ky është kulmi i universalitetit, por dhe i boshësisë së cilës mund t’i mveshim emrin « qenie ». Megjithatë, ne gabohemi sapo që, të mashtruar nga fakti që kemi emërtuar « qenien » dhe vendosur këtë emër, ne përndjekim një të pretenduar « qenie-vetë » në vend që të ndalemi të meditojmë qënien (është… të jesh – qenia – qenia vetë[1]). Madje ne as gabohemi, por përkundrazi biem në boshësinë e pastër dhe të thjeshtë të hiçit të mirëfilltë ku çdo kërkim pyetësues do të kërkonte më kot një pikë mbështetje, ku nuk ka madje më vend për të gabuar. Nëse synimi ynë është që të udhëhiqemi nga fjala μελέτα τὸ πᾶν, ne do të bënim pra mirë që ta shmangnim në kohë këtë flakërimë të vogël të « konceptit abstrakt » të emërtuar nga fjala « qenia ». >>



[1] Qenia-vetë (ipsum esse) është vetë akti kundrejt formës. Bëhet fjalë për qenien si qenie, si akt. (Shënim i përkthyesit)>>

Pra ne nuk do të mund ta kalonim njëtrajtësinë e « është-s » për një dukje të thjeshtë ; ajo e karakterizon këtë fjalë, dhe tregon se edhe emri i rrjedhur nga paskajorja « me qënë » – « të qënurit » – nuk përshkruan tjetër përveçse një përfytyrim padyshim të domosdoshëm, por që megjithatë, mbetet përsëri, në thelb, krejtësisht e zbrazët.(1) Ne e marrim këtë emër duke e mënjanuar qënien dhe përcaktueshmërinë e vet,(2) dhe duke mos ruajtur tjetër veçse universalen e zbrazët. Ja përse të qënurit është emërtuar që prej shumë kohësh : më universalja, « e përgjithshmja », gjithçka që është më e përgjithshmja. Në këtë fjalë, si dhe në atë që ajo emërton, fortësia e çdo qënie fluturon në avullimin tejet të lehtë të asaj çka është më universale. Nga këtej, Nietzsche mundet ta emërtojë të qënurit « tymi i fundit i një realiteti që avullon ».

Por nëse të qënurit avullon dhe zhduket në këtë mënyrë, ç’ndodh me dallimin ndërmjet të qënurit dhe qënies ?

Në këtë dallim, ne « kemi » përpara syve tanë dy terma të ndarë : qënia dhe të qënurit. Por që nga çasti ku, në këtë dallim, njëri nga dy termat e ndarë, dmth të qënurit, nuk është asgjë tjetër përveçse universalizimi më i zbrazët i termit tjetër dhe që thelbin e saj ia detyron vetëm këtij termi të fundit ; (3) për rrjedhojë, që nga çasti ku gjithçka që është e qëndrueshme dhe e vazhdueshme transferohet nga krahu i qënies, ku të qënurit në të vërtetë nuk është asgjë, e shumta një mbështjellje foljore e zbrazët, (4) dallimi në fjalë nuk ka më të drejtë të përmendet si përsosshmërisht i vlefshëm. Që të ndodhte kështu, do të duhej që secili prej dy « krahëve » të mundet nga vetvetja të pohojë një të drejtë të vërtetë dhe të shquar për të qënë. (5)

Nëse ne duhet ta meditojmë qënien në tërësi, ky është kulmi i universalitetit, por dhe i boshësisë së cilës mund t’i mveshim emrin « të qënurit ». Megjithatë, ne gabohemi sapo që, të mashtruar nga fakti që kemi emërtuar « të qënurit » dhe vendosur këtë emër, ne përndjekim një të pretenduar « të qënurit-vetë » në vend që të ndalemi të meditojmë qënien (është… me qënë – të qënurit – të qënurit vetë. Madje ne as gabohemi, por përkundrazi biem në boshësinë e pastër dhe të thjeshtë të hiçit të mirëfilltë ku çdo kërkim pyetësues do të kërkonte më kot një pikë mbështetje, ku nuk ka madje më vend për të gabuar. Nëse synimi ynë është që të udhëhiqemi nga fjala μελέτα τὸ πᾶν, ne do të bënim pra mirë që ta shmangnim në kohë këtë flakërimë të vogël të « konceptit abstrakt » të emërtuar nga fjala « të qënurit ». (6)

 

 

1. Qenia, ndryshe nga të qënurit nuk mbetet ne thelb krejtesisht e zbrazet, pasi nuk eshte emer abstrakt, por konkret, njesoj si tavolina, Hurbineku, une, apo cfaredo qënie.

2. Qënia nga krahu tjeter eshte e percaktueshme, dhe eshte njerezore, Hurbinekore, tavolinore, etj.

3. Dialektika Heideggeriane, na dilka ajo qe thashe une, se eshte individi i percaktuar konkret ai qe i jep kuptim të qënurit abstrakt, qënia njerezore ajo qe i jep kuptim të qënurit njerezor.

4. Kete kuptim qe merr të qënurit abstrakt nga qënia, ti e ke te pamundur t'a transmetosh me qenie, sepse kjo e ka kuptimin konkret vete, dhe eshte ajo qenia aty, nuk eshte pra e zbrazet, sic eshte nje term universal si të qënurit.

5. Qe te vihet ne dukje dialektika, duhet qe e drejta e të qënurit per te qene e shquar te vihet ne pyetje. Dhe nuk mund te vihet ne pyejte duke perdorur termin qenie, pasi kjo eshte edhe qenie, edhe qenia, edhe e pashquar, edhe e shquar, pra nuk mund t'ia vesh ne pyetje kete te drejte, pasi merr edhe trajten e pashquar, shpall perjashtimin qe shpreh te drejten, nderkohe qe të qënurit duke qënë vetem e shquar te detyron te vesh ne pyetje se ku e gjen kete te drejte absolute per te qene e tille. Pergjigja perftohet nga qënia, ajo qe eshte.

6. Kjo flakerime e vogel e konceptit abstrakt nuk mund te shprehet nga qenia, pasi qenia eshte shprehje e nje koncepti konkret ku kush qenie gjen pergjigje konkrete direkte prej atributeve gjuhesore qe ka, nga ku dhe dallimin e ke te justifikuar, ndryshe nga të qënurit, qe eshte shprehje e nje koncepti abstrakt ku kush te qenur nuk mund te kete pergjigje konkrete pervec atij të qënuri qe eshte, njesoj si qënia qe eshte, nga ku dhe dallimi eshte i pajustifikuar.

Nuk ke pse perdor nje term te ri per te shprehur nje koncept qe shqipja e njeh. Duhet te jete ne manual te perkthyesit kjo, besoj.

Te qenurit/qenia, dallim fiktiv dialektik Hajdarian qe shqipja e njeh me standard. Qenia/qënia, dallim real dialektikor qe as Hajdari dhe as shqipja nuk e njeh, pasi njesoj sic ke ne dialekt të qenurit/qenia, ke ne dialekt të qënurit/qënia.

Percaktimi i terminologjise nuk mund te jete kaq arbitrar. Bindu, dhe te premtoj qe do i zgjidhesh pune te medha vetes, e mbi te gjitha do sigurosh lexueshmerine.

Me lodhe pak, vertet. Po si nuk je duke e kuptuar se shqipja e sotme ngaterron termat ? Dhe pikerisht kesaj jam duke dashur t'i ik.

Sepse shqipja perdor keshtu :

qenia njerezore - dhe ne fakt kupton njeriun ne mish e kocke aty perpara, kur ne fakt behet fjale per te qenurit njerezor, sepse ndryshe njeriu nuk ka nevoje te quhet qenie njerezore, por njeri. Njeri eshte njeri, ske pse e zgjat me tej, nese mendon te ndalesh ne kuptimin e diçkaje qe eshte aty.

Uaaaaa çfare qenie e trashe !, tha Majlina per Shemsedinin. - Dhe Majlinda nenkupton Shemsedinin aty perballe, me turinjte si derr, kur ne fakt duhet te nenkuptonte te qenurit e Shemsedinit si prej derri apo derrkuci, sepse ndryshe do te kuptonim qe Shemsedini eshte 400 kg.

Cfare qeniesh te pjerdhura qe jane keta katunaret !, tha Xhensila per mitingashet e Partise se Tollumbaceve Ngjyre Vishnje. - Dhe Xhensila nenkupton ca katunare aty, kur ne fakt behet fjale per te qenurit e tyre, sepse ti e kupton vete qe nuk ka trup katunari te pjerdhur vertet (une nuk e di ende me se mund te ngjaj nje trup katunari i pjerdhur).

_______

A me kupton ku e kam fjalen ? Fjala QENIE ka ne shqip kuptimin e nje sendi, kafshe apo njeriu. Nderkohe qe me perdorimin qe i ben kesaj fjale, ajo e perdor aty ku s'duhet, duke e rrasur ne zonat e te qenurit.

Me vjen keq por me kete lloj keqkuptimi te pakten prej ca dekadash, eshte e kote te vazhdosh.

_______

Nejse, them se do te te beje mire te perkthesh vete. Dhe me thuaj pastaj deri ku shkuar. Mbase me ka ngelur ndonje cope kavo.

"Fjala QENIE ka ne shqip kuptimin e nje sendi, kafshe apo njeriu. Nderkohe qe me perdorimin qe i ben kesaj fjale, ajo e perdor aty ku s'duhet, duke e rrasur ne zonat e te qenurit."

Finally, you got it!!! Por shif se kjo eshte ne rregull me Hajdarin, pasi zonat e te qenurit jane fiktive, bosh, abstrakte, universalizem i kulluar: "të qënurit, nuk është asgjë tjetër përveçse universalizimi më i zbrazët i termit tjetër dhe që thelbin e saj ia detyron vetëm këtij termi të fundit," qënies.

Ooooooooooh !

Lere fare. E kam seriozisht. Une mendova se ti me ndjek nga pak. Te me falesh deri tani, kisha mendimin se vertet ishe futur ndopak ne keto pune.

Dhe tani me thua se shqiptaret i paskan rene ne te meqe e perdorin fjalen tjeter per tjeter. Ben shaka ti apo si eshte puna ?

C'kemi njehere, me shendetin, mire ? Se te them te verteten, me shendetin s'ka. Ne djall Hajdari me qente e vet, po nuk qeme mire me shendet, ska vlere asgje.

Degjo, s'te kam pyetur asnjehere : po ne letersi artistike, ke ke si shkrimtar model ? Qe do te kishe dashur t'i ngjaje ? Do te isha kureshtar te di ndopak.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).