Kush e ka vënë re daljen në treg të tragjedisë së Goethe-s, „Faust“, shqipëruar nga Pashk Gjeçi?

Në prag të hapjes në Tiranë të Panairit të Librit shqip 2009, të më lejohet të sjell këtu pak vargje nga një shqipërim sipëror i tragjedisë „Faust“, botuar nga Çabej dhe nxjerrë në qarkullim gjatë Panairit të vjetshëm.>smiley>

Pashk Gjeçit mirënjohja ime prej lexuesi për shqipen e këtyre vargjeve, fryt i shkëlqyeshëm i një zanati kaq të mundimshëm dhe kaq pak të vlerësuar. Por siç thotë Goethe: diell' i ditës që shkimbet "jetë të re sjell tjetërkund". Faleminderit mjeshtër!

 

>smiley>

 

Fausti:

>smiley>

I lumi aj qi ende shpreson t’lundrojë,

n’këtë oqean gabimesh pa mbarim,

përdorim çka nuk kena aspak nevojë,

çka dimë s’e fusim fare n’përdorim.

Mos i trazojmë kto orë t’bukra qetije

mendime t’idhta nepër kohë tue blue;>smiley>

shiko gjithat blerim rreth çdo shtëpije>smiley>

si shndrit, rrezet e diellit tue prendue.>smiley>

Dita po shkimbet, lamtumirën thotë,

por dielli jetë të re sjell tjetërkund.

Ah, t’kishe krahë të ngrihem nga kjo botë,

mbas tij të hidhem n’dritën e pafund!

Do t’shifja, tue u hapë e muzgut lpeja,

nji botë të heshtun n’kambë të mija, t’shtrueme,

lugjet tue u errë, majet në flakë do t’vreja,

valët argjend t’lumenjve – të prarueme.

Mali me ato gryka dhe me ato shtigje

s’do mund të ndalte hovin tim të ndritun,

humnerë në flakë, ja, deti plot rreziqe,

zbulohet para syve t’mij mahnitun.

N’sa Zoti-diell po nis me prendue,

nji hov përtrihet n’mue qi nuk e pata,

po ngas të pi n’at dritë qi s’ka të shue,

dita âsht para meje, mbrapa nata;

mbi kokë kam Qiellin, e nen kambë zijnë valët;

sa zgjat, andërr e bukur sigurisht;

për fluturim të shpirtit, ah, mjerisht

ky trup i shkretë ka krahët të ngadalët.

Nuk ka njeri të kësaj bote

qi mos t’i çohen peshë ndjenjat shpirtnore

kur nalt në qiej të kaltërt ngazllim-plote,

lauresha ia thotë kangës mëngjezore,

kur mbi shkambinj e pisha

krah-hapë shqiponja siellet e mbi fusha

t’pamatuna dhe dete

n’vendlindje t’vet kur fluturon kanusha.

 >smiley>

* lpeja – mjegull e hollë>smiley>

* kanushë - lejlek

 >smiley>

Nga “Faust” Goethe, Pjesa e Parë, II (f.63)>smiley>

Përktheu: Pashk Gjeçi

Botime Çabej, 2008

134 Komente

Ky eshte nje perkthim i mire, ashtu si Dantja e Gjecit, por kam pershtypjen qe perkthimi i Shpetim Cuckes (qe ka fituar dhe cmim para 1 ose 2 vjetesh si perkthimi me i mire) eshte superior ndaj atij te Gjecit. Vete Shpetim Cucka ka deklaruar se eshte mbeshtetur mbi te gjithe perkthyesit e deritanishem te Faustit duke e permiresuar punen e tyre. Gjithsesi, kam pershtypjen qe libra te tille si Fausti, Iliada, Komedia Hyjnore apo veprat e Shekspirit mund te lexohen vetem ne origjinal. 

@Laert, perkthimi i Çukçës dhe ky i Gjeçit i jane dhene lexuesit ne te njejten kohe, dmth gjate Panairit te vjetshem te librit. Ky i P. Gjeçit, ne fakt eshte perkthim i 40 vjeteve te shkuara dhe eshte kryer ne gegnisht, ndersa ai i Çuçkës ne standart.

Nga njera ane ti ke te drejte: veprat e medha mire do t'ish t'i lexonim ne origjinal.

Veç duhet patur parasysh se vepra si ato qe permend ti kane nevoje per nje nivel te tille receptimi gjuhesor qe shpesh as ata qe jane lindur e rritur brenda atyre gjuheve s'e kane. Perfytyro pastaj nje i huaj qe duhet te dije anglisht aq mire sa te shijoje Shakespeare-in, italisht qe te kendoje Dante-n, frengjisht qe t'i jepet Proust-it dhe gjermanisht qe te leçise Goethe-n. Mua personalisht me duket e pamundur. Lexues te tille numerohen me gishta, ndersa librat jane bere per t'u lexuar nga sa me shume njerez.

Ky i Gjeçit eshte nje nder tri perkthimet qe sot qarkullojne ne Shqiperi. Eshte fat i madh ta kesh nje veper te perkthyer nga tri pena si ato te Luarasit, Gjeçit e Çuçkes. Anoj nga ky perkthim i Gjeçit per shume arsye, njera nga te cilat eshte bukuria e rralle e shkodranishtes.

Dialektet duhen shfrytezuar me sa mundet per ta rigjalleruar standartin e shqipes, per ta furnizuar me leng te ri nje gjuhe qe perndryshet rrezikon te thyhet nen peshen e nje te shkuare qe e perdori si arme per propagande politike e sheshim individualiteti.

Sigurisht qe duhet te kesh nje njohuri shume te mire te anglishtes, gjermanishtes apo italisht per t'i shijuar keto vepra. Por, kam pershtypjen, te pakten keshtu me eshte dukur kur kam lexuar perkthimin (mjeshteror) te Dantes nga Pashko Gjeci sikur nuk isha duke lexuar danten. Keshtu dhe me Geten. Kam nje botim gjermanisht te Faustit te cilit i rikthehem herepashere, por dhe ketu me duket sikur ne perkthimin e Gjecit nuk shoh Faustin. Ndoshta mendimi i Getes eshte aty po gjuha e Getes ka ikur. Prandaj them qe keto vepra duhen lexuar ne origjinal. Kujtoj Tomas Eliotin dhe Nabokovin qe thoshin se arritja me e madhe e Shekspirit ishte anglishtja, as strukturat e veprave, as zhvillimi psikologjik i personazheve, keshtu qe te lexosh Shekspirin shqip apo italisht mendoj se nuk ka shume vlere. Historite jane aty, po Shekspiri ka ikur.

Te faleminderit per komentin e kujdesshem. E kuptoj fare mire çfare thua. S'ka si te mos humbase autori kur "transferohet" nga nje gjuhe ne tjetren. Le te themi qe ky eshte "mekati i pare" i perkthimit: i pashmangshem. I kam zili botimet dygjuheshe, ku origjinali dhe perkthimi qendrojne perkrah dhe ndihmojne sho-shoqin. E megjithate shqipja e Gjeçit me emocionon :

"për fluturim të shpirtit, ah, mjerisht

ky trup i shkretë ka krahët të ngadalët"

Mendo nje nxenes shkolle a student qe e lexon per here te pare ne shqip, dhe e pelqen ne shqip. A s'ndodh shpesh te duash ta mesosh nje gjuhe te huaj thjesht per te shijuar autoret qe i ke dashur ne femijeri?

ps: Do te t'isha me te vertete mirenjohese nese i sjell vargjet e mesiperme ne gjermanisht... Aq me mire me ndonje shpjegim te vogel mbi fjalet.

Me kujton Borhesin qe kishte lexuar Don Kishotin per here te pare ne anglisht dhe pastaj kur e kishte lexuar ne origjinal nuk i kishte pelqyer. Ajo qe une them ndoshta na fut ne teorine e perkthimit dhe largohemi nga Fausti i Getes. Kam pershtypjen qe Pashko Gjeci e ka respektuar strukturen gjuhesore gjermane (aq sa mund te respektohet ne shqip). Shpetim Cucka tregonte nje ngjarje ne oren e mesimit te greqishtes se vjeter tek Gjuhet e Huaja ne Tirane ku mesues ishte pikerisht Pashko Gjeci.

 

Debati kishte te bente pikerisht me perkthimin e pikeperpikte nga njera gjuhe ne tjetren, ku sic e dime shume perkthyes e ndryshojne strukturen e fjalive. Pashko Gjeci mori shembullin e poezise se Pashko Vases 'O moj shqypni e mjera shqypni' dhe thoshte: merrni dy vargje: mos shikoni kisha e xhamija, feja e shqiptarit eshte shqiptarija. Tani ndryshoni vendet: mos shikoni kisha e xhamija, shqiptarija eshte feja e shqiptarit. Pashko Gjeci thoshte se kuptimi ishte aty po poezija kishte mbaruar. Keshtu dhe me perkthimin. Sado mire te perkthehet nje veper, perkthimi mbetet veper e perkthyesit. Kthehemi tek Borhesi i cili thoshte se nuk mbante asnje pergjegjesi per perkthimet e veprave te tij. "Ato nuk i kam shkruar une", thoshte Borhesi.

 

Per ta mbyllur se u zgjata pak. Une kam mesuar gjermanisht dhe rusisht pikerisht per te lexuar letersine e ketyre gjuheve te medha. Tolstoji, Pushkini, Gogoli dhe Cehovi (qe i kam rilexuar ne rusisht) jane shume ndryshe nga perkthimi shqip. As nuk mund t'i afrohesh ne shqip asaj melankolise, gjendjes se rende, si vjeshte me shi ne tregimet e Cehovit. Nje nga menyrat e Cehovit per ta krijuar kete gjendje eshte pikerisht gjuha ruse ne tregimet e tij qe Gorki e krahasonte me driten e henes mbi liqen.

P.S Mjerisht per momentin jam larg kopjes se dashur te Faustit ne gjermanisht per te sjelle ato dy vargje, dhe nuk marr guximin t'i perkthej vete, pasi do perktheja perkthimin.

Nuk di a te kujtohet vargu i Lasgushit:

"Fluturoj dhe shterg` i fundit, madheshtor, me shpirt te gjore"

Ne nje perkthim italisht "shtergun" e kishin perkthyer "la cicogna", duke masakruar thelbin e poezise dhe pikesynimin e poetit. Historia e perkthimeve eshte plot me shembuj te ketille. Me vjen ndermend Kundera ne perkthimet e tij te para ne frengjisht, por edhe Kadareja qe ne Itali perkthehet nga frengjishtja...

Shkurt e quaj perkthimin nje te keqe te domosdoshme...

ps. Ndoshta duhet marre parasysh fakti qe per gjuhe me origjine te perbashket si spanjishtja, italishtja, frengjishtja...., perkthimi nga njera ne tjetren paraqet me pak probleme...

Lasgushi eshte nje mekat te perkthehet. Ne anglisht apo gjermanisht do te ngjaje si cdo poet tjeter i zakonshem. Mjafton te lexosh perkthimet e Robert Elsie ne anglisht te Lasgushit dhe do e kuptosh per cfare e kam fjalen. Megjithese jane perkthime pergjithesisht te mira, ato poezi nuk jane Lasgush Poradeci. Nabokovi tallej me ata qe mundoheshin te perkthenin varguan e pare te poezise se Pushkinit kushtuar Ana Kernit: kujtoj me mall nje cast gezimi. Kthehemi dhe nje here te Borhesi qe tregonte se si lexoi Komedine Hyjnore. Rruga deri tek puna e tij ne nje librari te vogel ne Buenos Aires para se te behej i famshem dhe te shihte ende nga syte, ishte rreth 30 minuta me autobuz ose tramvaj. Borhesi kishte gjetur nje botim dygjuhesh te Dantes. Ne fillim lexonte perkthimin anglisht per te kapur thelbin, pastaj lexonte origjinalin ne italisht per te shijuar Danten. Personalisht, gjithmone i kam pare perkthimet si nje mundesi per te njohur paksa autorin, po letersia eshte me shume se nje ide, nje mendim, sado gjenial ai qofte. Ne rradhe te pare eshte fjale, fjali, metafora, hiperbolizma, etj., etj., gjera qe perkthimi nuk i ka. Ne kete aspekt cdo perkthim i Getes ne shqip eshte mjaft i mire, e ben punen e tij, por te gjithe ata qe duan te lexojne Geten apo Hajnen e vertete duhet t'i lexojne ne gjermanisht. E imagjinon dot si mund te ngjaje Xhon Kits ne italisht apo shqip? Gjithe ajo pasuri gjuhesore, gjithe ato metafora, nga me te bukurat dhe me te arrirat ne cdo gjuhe te botes, te perkthyera ne shqip do te dukeshin si cdo poezi qe mund te shkruaje ndonje 18 vjecar ne bankat e shkolles.

Po ia nis nga fundi, qe eshte edhe fillimi ne fakt, sepse, gjykoj, nje perkthim si ai i Gjeçit e shpeton autorin e madh nga makthi i ngjasimit me "poetet 18-vjeçare". Kjo eshte cudia e perkthimit te mire: zhben metaforen ne nje gjuhe dhe e rikrijon nga fillimi ne nje tjeter.

Te gjitha gjuhet, po t'i shohesh te krahasuara njera me tjetren, kane pikat e tyre te dobeta dhe ato te fortat. Vetem nje njohje e thelle psh e shqipes e shpeton autorin (gjerman, italian, rus...) nga thjeshtezimi. Nga ana tjeter, pa kuptuar koordinaten e nje autori brenda gjuhes se vet, s'ke si t'i japesh ketij nje koordinate ne gjuhen tende. Prandaj flas per ndjeshmeri ne njohjen e gjuheve.

Nje rast i cuditshem eshte ai i "Ushtrimeve te stilit" te Queneau-se, perkthyer nga Umberto Eco. S'eshte perkthim, eshte rikrijim i kushteve per nje jete te re te tekstit brenda italishtes.

Dhe ne fund fare: sa lexues shqiptare arrijne ta shijojne Poradecin megjitheqe ky eshte shqiptar, sa italiane e lexojne Montale-n, ia kuptojne fjalorin e pasur dhe pikesynimin e fshehte? Te pakte jane, te siguroj.

Dashuria ime per letersine ka lindur pikerisht nga ato perkthime-tradhti. Sikur perkthyesit nga rusishtja te mos e kishin kryer "krimin e madh", sikur Noli te mos ia kish hyre Shakespeare-it e Luarasi Goethe-s, pasditet e femijerise sime do te kishin qene me te vertete te trishtuara.

Une nuk jam aspak kunder perkthimit. Por, kam ndjesine se lexoj vepren e perkthyesit dhe jo origjinalin. Le te kthehemi tek ora e mesimit te greqishtes se vjeter me Pashko Gjecin. Shpetim Cucka thote se gjate nje ore te tille po perkthenin ne klase disa vargje nga Iliada, pikerisht momentin kur Akili dhe Hektori dyluftojne. Sic dihet Hektori i lutet Akilit qe te mos e percudnoje trupin e tij pas vdekjes. Pashko Gjeci ve ne dukje faktin qe autori (ne kete rast Homeri apo gjithe tradita orale greke para Homerit) perdorin shume fjale me 'h', fjale qe te krijojne pershtypjen e lutjes, e nenshtrimit. Ndersa ne gojen e Akilit vendos shume fjale me grupbashketingelloret 'ps', 'ks' te cilat greqishtja i ka me bollek. Sipas Gjecit, ato s-te e shumta tregojne ne nje fare menyre ate qe e pret trupin e Hektorit ne kampin kundershtar, nje 's' fershellyse, kercenosese. Tani, si mund ta japim ne shqip gjithe kete? Praktikisht, nuk ka asnje menyre. Jo vetem ne shqip, as ne italisht dhe ne asnje gjuhe te botes pervec greqishtes ne te cilen vepra eshte shkruar.

Nuk kam lexuar cfare keni shkruar me siper por pas ketij postimit tend Laert, gjeja e pare qe me erdhi ndermend ishte perkthimi i "The raven" nga Noli. Noli ka bere dhe perkthime te tjera brilante, por sic te thashe, "Korbi" ishte shkrepja e pare pas komentit tend.

Quoth the raven, "Nevermore."

Thote korbi "Kurrëmë"

Pra eshte ruajtur efekti i "rr" qe te sjell ndermend krrakerrimen e korbit, madje ne shqip "kurreme" tingellon me shume si krrakerrime se sa ne anglisht.

"The raven" eshte per mua po aq emocionuese ne shqip sa eshte edhe ne anglisht.  Mund te sjell edhe shembuj te tjere sigurisht duke iu referuar kryesisht Nolit, por edhe perkthyesve te tjere shqiptare.

Me fjale te tjera, po, veprat e autoreve te huaj mund te perkthehen ne Shqip duke i ruajtur madje dhe muzikalitetin dhe ritmin dhe rimen, por perkthyesi duhet te jete artist ( per sa kohe qe perkthimi eshte nje art me vete).

Noli vertet ka goditur ne shenje me ate 'Kurreme" por perkthimi i tij ka probleme, ashtu si pothuajse cdo perkthim i Nolit. Pergjithesisht Noli kishte zakon qe me shume i shqiperonte se sa i perkthente. Gjithsesi, per "Nevermore" ke shume te drejte, por jo ne cdo rast mund te perdoret.

Po,  edhe une te jap te drejte ty per sa i perket shqiperimit te Nolit.  Noli nuk ka perkthyer kurre fjale per fjale. Ai e ka bere autorin te tingelloje ne shqip sa me afer tingellimit ne gjuhen e tij. Dhe jam shume dakord me ty, qe me perkthim besnik, kjo gje eshte a paarriteshme. Por nga ana tjeter a nuk eshte pikerisht kjo qe kerkojme ne si lexues?

Gjithsesi nuk ka perkthim absolutisht te sakte, por sic thote Finesterre me siper perkthimi eshte nje "e keqe" e domosdoshme.

Noli eshte kritikuar shume per perkthimet e tij. Per kohen ne te cilen u bene ishin mjaft te domosdoshme per nje letersi shqipe pothuajse bosh me perkthime. Por Noli, Korbin e Po-se pothuajse e ka rishkruar. Ndoshta ajo mund te tingelloje shume mire ne shqip por kam pershtypjen qe nuk po lexon Po-ne aty. Po lexon Nolin. Ne fakt stili i tij i te perkthyerit eshte i ngjashem me stilin e tij te te shkruarit poezi.

Nuk bie dakord smiley

Pra po e marr nga fundi. Noli nuk perkthen ashtu sic shkruan poezi. Ja nje shembull per ilustrim: Kraheso Korbin, me Rubairat dhe me Marotonomak. Jane krejtesisht te ndryshme ( ritmi, rimat kadenca) sepse jane shkruar nga tre autore te ndryshem.

Sa per Korbin qe ti thua qe mund te tingelloje mire ne shqip por mund te kesh pershtypjen qe nuk po lexon Poen aty, as me kete nuk bie dakord, perderisa Noli ka ruajtur tingellimin e brendshem sa ka mundur ( shembulli i mesiperm i "rr", ka ruajtur ne maksimum gjatesine e vargut dhe cfare eshte me e rendesishme ka ruajtur kadencat. Thekset ne origjinal dhe ne perkthim bien pothuajse ne te njejtat fjale ne varg.

Pra per mua perkthimi i Nolit eshte shume mjeshteror. Nuk e ve ne dyshim aspak qe kritikuesit kane dhe ata argumentat e tyre smiley

Fakti qe nuk bie dakort me pelqen. Por nuk kemi pse merremi me teorira kur mund fare mire te shikojme perkthimet:

Nje mes-nate te bezdisur
Tek kendonja i zalisur
Disa pralla dhe magjira
Te nje shkence te harruar,
Tek dermitnja i kapitur
Befas vjen nje e trokitur,
Me ngadale e goditur
Permi dere t’ odes sime.
“Dikush eshte, thashe, jashte
Qe troket mi deren time –
Vetem kjo, dhe asgje me. (Ky ishte Noli)

 

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,
Over many a quaint and curious volume of forgotten lore,
While I nodded, nearly napping, suddenly there came a tapping,
As of some one gently rapping, rapping at my chamber door.
"'Tis some visitor", I muttered, "tapping at my chamber door —
            Only this, and nothing more." (dhe ky Poe)

 

Primus, ka probleme me ca fjale qe i ka keqperkthyer.

Secundus, shqipja e Nolit duket sikur e ka bere me te bute ngjarjen qe tregon Po-ja. Nderkohe qe zgjedhja e fjaleve ne anglisht nga Po-ja te krijon idene e dickaje te rende. Ato 'ing' te shumta duket sikur po godasin vertet ne dere nderkohe qe ne shqip kjo ndjesi mungon.

 

 

Laert,

Une e kam lexuar keshtu ne nje antologji te vjeter ( botim i paraclirimit)

Nje mes-nate te bezdisur, tek kendonja i zalisur
Disa pralla dhe magjira, te nje shkence te harruar,
Tek dermitnja i kapitur, befas vjen nje e trokitur,
Me ngadale e goditur permi dere t’ odes sime.
“Dikush eshte, thashe, jashte qe troket mi deren time –
Vetem kjo, dhe asgje me

 

Shikoje tani me Poe:

 

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,
Over many a quaint and curious volume of forgotten lore,
While I nodded, nearly napping, suddenly there came a tapping,
As of some one gently rapping, rapping at my chamber door.
"'Tis some visitor", I muttered, "tapping at my chamber door —
            Only this, and nothing more." (dhe ky Poe)

Kam bere bold fjalet ne te cilat bie theksi. Dua te theksoj qe kadenca eshte nje nga elementet kryesor qe i jep poezise autenticitetin dhe ai e ka ruajtur kete.

Noli nuk mund te kete keqperkthyer fjale, sepse ka qene njohes shume i mire i anglishtes dhe i shqipes po ashtu, por ai ka shqiperuar fjale dhe kete e ka bere me nje qellim te caktuar, per tia sjelle lexuesit ne shqip tingellimin dhe idene e Poes.

Sa per "ing" tek rapping tapping, Noli ka perkthyer- perdorur trok - trokitur ( sepse ne ne shqip kur i biem deres themi tak tak tak... ose tok tok tok)

Pra sa me shume detajeve qe i futem perkthimit te Nolit aq me shume mrekullohem me mjeshterine e tij.

Une e kam lexuar Korbin shume heret , atehere nuk dija anglisht akoma dhe mbaj mend mire qe e kam ndjere te plote misticizmin qe Poe percjell ne ate poeme. 

Siç e thua edhe ti vete, keto ishin persiatjet e Pashkos rreth origjinalit. Njohes te tjere te Homerit do te kene nenvizuar veçori te tjera ne tekst. Per fat te keq (ose te mire) asnje nga perkthyesit s'mund t'i shpetoje gjemes se interpretimit.

Nga ana tjeter jam pothuaj e sigurt qe P. Gj. duhet t'i kete shkuar ndermend edhe nje zgjidhje e mundshme e ketij problemi: gjetja ne shqip e nje bashkesie fjalesh qe fonetikisht, brenda muzikalitetit te shqipes, riprodhojne te njejtin efekt.

Jo, jo, s'dua ta keqinterpretoj fillin e bisedes tende. Thjesht po me kandet muhabeti. smiley  

Sa keq qe s'kam qene ne ato oret e analizes tekstuale te Homerit..... smiley

Me interpretimin qe i ben P. Gj. Iliades se Homerit doja te thoja qe ne letersi, ca gjera, mund te kuptohen dhe shijohen vetem ne origjinal. Marrim nje shembull nga gjermanishtja. Pak kohe me pare, Ardian Klosi, te gazeta Shekulli kishte nje shkrim per Kafken. Pak a shume fliste pikerisht per kete problem qe po diskutojme ketu: pamundesine e perkthimit. Sipas tij pas 90-tes ne Shqiperi ka pasur shume perkthime te Kafkes por asnje nuk ka dhene Kafken. Klosi thoshte se gjermanishtja e Kafkes eshte e veshtire, pothuajse e pamundur per t'u dhene ne shqip. Kjo per arsye se Kafka vete ishte jurist dhe kishte punuar ca kohe ne zyra noterie a avokatie. Ne kete menyre gjermanishtja e Kafkes eshte gjuha e administrates shteterore. Nje gjuhe teper e ftohte, pa zbukurime a dekorime, nje gjuhe joemocionale. Me dy fjale: shkurt e sakte.

 

Klosi ankohej se perkthyesit shqiptare duke perfshire dhe ate vete asnjehere nuk e kane sjelle ne shqip Kafken ashtu si duhet. Kjo jo per shkak te perkthyesve por per shkak te shqipes e cila nuk e ka ate ftohtesine administrative gjermane te fituar ne dhjetra e dhjetra vite zyrash juridike. Pra, une dhe ti mund ta lexojme Kafken ne shqip, po ai nuk eshte Kafka i gjermanishtes, eshte thjesht nje shkrimtar gjerman ne gjuhen shqipe. Kaq.

Me humbi nje koment i gjate qe po e permbledh kesisoj:

Jam duke lexuar vepren e plote te Thomas Bernard-it, ne italisht sepse gjermanishtes s'i njoh veçse ca fjale, nga filozofia edhe ato. Dhe pavaresisht se "zeri" eshte i perkthyesit, strategjite jane te autorit.

Bernard eshte nje shkrimtar i madh fatkeqesisht pothuajse i panjohur ne shqip. Mesa di nuk ka asnje liber te tij te perkthyer. Kam pershtypjen se une dhe ti, dhe jo vetem ne, po eshte nje filozofi e tere e perkthimit, ndahemi pikerisht tek ajo fjali e fundit qe t'i ke thene. Strategjite ose strukturat apo idete qe autori ka dashur te thote jane ne perkthim por zeri, ritmi, fjalet, jane te perkthyesit. Kthehemi tek shembujt. Mund ta lexosh fare mire Dostojevskin ne shqip, pa asnje problem. Dostojevski kishte nje stil te tmerrshem te shkruajturi. Rusishtja e tij eshte e nje personi qe duket sikur ja ka marre vrapit dhe ne nxitim e siper po flet per ca ngjarje. Mund ta lexosh ne shqip dhe nuk humbet asgje. Idete e tij te medha, ato per te cilat eshte i famshem jane aty. Por, Loliten e Nabokovit nuk e lexon dot ne shqip, as ne italisht, as ne gjermanisht. Po e lexove ne shqip do kuptosh ate historine me 12 vjecare etj. etj., se eshte histori e njohur, por do humbasesh gjithe novitetin (me gjej nje fjale shqip per kete fjale), gjithe pasurine gjuhesore te atij libri. Shembujt qe mund te marr jane pa fund. Ka shkrimtare qe lexohen fare mire ne perkthim, por ka dhe te tjere qe eshte mekat t'i lexosh.

"risinë"

Dakort per Nabokovin. Per fat letersia e tij, se paku keshtu nga larg, s'me terheq kush e di cfare. Do t'me pelqente shume te lexoja Mandelshtamin ne origjinal psh, por ja qe duhet te kete ndonje gje brenda meje qe i refuzon gjuhet sllave. Per gjermanishten jam seriozisht e interesuar ta mesoj. Nga dashuria per Bernard-in edhe kjo. Dhe e nenvizoj: nga dashuria per Bernard-in lexuar fillimisht ne italisht.

Po, "risia", nuk po me vinte. Une gjuhet sllave i njoh mjaft mire. Serbishten dhe kroatishten i njoh teper mire, po ashtu dhe rusishten. Mandelshtamin nuk e kam lexuar, qe do te thote se mund te kem lexuar ndonje poezi aty-ketu, po nuk e kam lexuar seriozisht, keshtu qe nuk kam cfare them per te. Po ta njihje rusishten mire dhe te lexoje shkrimtaret e saj te medhenj do e kuptoje per cfare eshte bere gjithe kjo bisede gjer tani. Natyrshmeria tolstojane, melankolia cehovjane dhe gjuha paksa foshnjarake (ne kuptimin e mire te fjales, domethene shume e sinqerte) e Eseninit nuk gjenden ne asnje perkthim, as ne shqip.

 

P.S As mua nuk me ka interesuar shume letersia e Nabokovit. Por duhet ta pranojme se ai eshte nje nga prozeshkruesit me te mire qe kane ecur mbi kete Planet.

 Ja ne gjermanisht dy vargjet qe kerkoja. E dija qe e kisha ne shtepi perkthimin dygjuhesh gjermanisht-italisht te F. Fortinit.

Ach, zu des Geistes Flügeln wird so leicht

Kein körperlicher Flügel sich gesellen!

 

Ja ne italisht:

 

Ah, ma è difficile che all'ali della mente

ali corporee s'accompagnino!

 

Sinqerisht ne shqip me duket ku e ku me sqimatare.

Perkthimi i Gjecit sado kendshem te ngjaje shqip ka ndryshuar strukturen e vargjeve te Getes. Ndersa ky perkthimi italisht me duket pak i cuditshem.

 

Kjo qe thua besoj eshte prova me e mire qe perkthimi eshte interpretim, por edhe thjesht leximi eshte interpretim. Ti qe e njeh gjermanishten thua Goethe "jep mendimin" sipas "te cilit sfera intelektuale eshte superiore ndaj asaj tokesore".

Perkthyesi italian qe eshte Franco Fortini, jo vetem njohes i shkelqyer i gjermanishtes dhe autoreve gjermane, por edhe i poezise, thote qe paragrafi tradhton nje deshire te vjeter e gjithnje te shprehur te Goethe-s per fluturimin. Dhe edhe mua me duket logjike po ta shohesh brenda te gjithe dialogut, por edhe duke e vendosur ne kontekstin e vepres.

 

Nuk e di se cfare deshirash fluturimi ka pasur Gete. Ne interpretimin tim u mbeshteta ne faktin qe Fausti eshte nje veper teper filozofike ashtu sic e tregon dhe ne shume pjese te tjera te saj. Nese interpretimi i Fortinit eshte i vertete, atehere Pashko Gjeci eshte gabim, pasi perkthimi i tij i fjales 'Geist' eshte shpirt, nderkohe qe kjo eshte nje fjale e njohur ne filozofine hegeliane ku zakonisht perkthimi eshte 'mendim', 'ide'. Nese do i beja nje interpretim paksa me te thelle se deshira e Getes per fluturim une do thoja se Gete ne dy vargje permbledh nje filozofi te tere. Ai thote qe krahet e mendjes jane te lehte dhe shkojne shume larg, por krahet tokesore nuk i ndjekin dot. Paskali thoshte qe mendja e njeriut mund te perfshije gjithe Universin nderkohe qe njeriu qendron fare qete ne shtepine e tij.

 

P.S Pashko Gjeci ka shtuar nje fjale: 'mjerisht', nuk po e gjej ne keto dy vargje ne gjermanisht apo italisht.

"Ah, t’kishe krahë të ngrihem nga kjo botë,

mbas tij të hidhem n’dritën e pafund!"

I gjithe pasazhi i Faust-it ketu e shpreh ne nje menyre a ne nje tjeter idene e fluturimit. Te mos harrojme qe Goethe, si te gjithe bashkekohesit e tij kishte ambicie shkencetari me shume se filozofi (i interesonte natyra, aq sa shkruan deri edhe nje "Teori te ngjyrave&quotsmiley.

Ketu pikellimi i Goethe-s eshte konkret: sa keq qe "lenda" eshte e rende, kur shpirti eshte fluturak. Me syte e mendjes poeti (Faust-i) ngrihet mbi gjithe globin, sheh sesi dielli qe perendon ketej, lind diku tjeter, sheh nderrimin e stineve me lejleket qe shtegtojne ...

Secilit nga ne veprat i flasin ne menyre te ndryshme...

Laert, vertete mendon se Lolita - me gjithe cka pretendohet rendom - eshte nje arritje (per te mos guxuar aq shume sa t'a quajme risi) poetike e tille qe mund te humbase ne perkthim? E shof te vlefshem kete argument ne lidhje me Joyce, dhe deri diku edhe me Faulkner per sa i perket anglishtes, te cilen them se e njoh mire, por pavaresisht djersitjes curg te Nabakovit neper aliteracione qe as i ngrene e as i ulin peshe permases poetike, Lolita me duket veper kryekeput prozaike.

 

Mendoj se vlera e vertete e Lolites eshte pikerisht tek gjuha, ashtu si e Xhojsit, te gjuha dhe stili i te shkruarit. Ne nje fare menyre Nabokovi dhe Xhojsi nuk ishin larg prej njeri-tjetrit. Anglishtja e Nabokovit eshte nje gjuhe shume e sakte, gati gati e kulluar. Nuk mendoj se ka ndonje dyshim me per risite stilistike te Nabokovit, jo vetem tek Lolita por dhe ne libra te tjere. Ai vete ishte shume i fiksuar pas stilit dhe permases estetike ne librat e tij.

Miredita,

Bisede e kendshme, mes shqiptaresh. Nja dy-tre fjale, me flamur te kuq.

Kam pershtypjen se Laerti eshte paksa ortodoks ne lidhje me perkthimin. E kam fjalen qe eshte disi i serte, i patrajtueshem. Laert, me dukesh goxha i rrepte kundrejt perkthyesve.

Ti thua qe perkthimi eshte i kote ngaqe autori na mbetet larg, shume larg. Mendoj se kjo ka ca pasaktesira. Ka dy lloj perkthimesh : perkthimi "proprement dit" dhe perkthimi "shqiperim".

Noli, siç e ke cilesuar me te drejte, bente shqiperime, dmth ne lexojme me teper Nolin se autorin. Personalisht, kjo shkolle me duket e shekullit te kaluar (trasheguar, me ç'duket, nga shkolla e vjeter franceze e perkthimit, ku nderhyhej pa te keq me interpretimet).

Por nga ana tjeter, ekzistojne perkthime te mirefillta ku perkthyesi rri ngjitur autorit, duke e detyruar lexuesin qe edhe ky te beje nje cope rruge.

Ne nje faqe letrare qe gjendet diku, kam thene pak a shume se perkthyesi eshte shkues, qe krijon dhe lidh miqesira. Perkthyesi merr autorin, e sjell deri tek mesi i ures, merr lexuesin, e sjell edhe ate nga krahu tjeter i ures, dhe iu thote te takohen. Pastaj perkthyesi terhiqet dhe i le vetem per vetem. Nese lexuesit i pelqen kjo mbleseri, atehere ai kerkon te njihet me teper me autorin, qofte drejtperdrejt duke mesuar origjinalin, qofte terthorazi duke kerkuar vepra te tjera te tij nga po ky perkthyes.

Gjithsesi, nuk duhet harruar se perkthyesi eshte nje njeri prej mishi, ka ndjenja dhe mendime dhe duam apo s'duam ne, ndjeshmeria e tij do te duket aty. Por ama, ne te gjitha ato raste kur gjuha shqipe nuk mund te sjelle lojerat e fjaleve te gjuhes se perkthyer, atehere, per t'i ndenjur besnik autorit dhe lexuesit, ai duhet ta shoqeroje perkthimin me shenime sqaruese.

Kur kam perkthyer Beckett, psh, ka nje çast ku dy pleqte ecin bri nje dige kanali. Ne nje çast, njeri prej pleqve permend fjalen "sas", dhe tjetri, ngaqe nuk degjon mire, thote : mos the "sos" ? Ju e dini kuptimin e "sos", gjendjen e dy pleqve, aluzionet e Beckett ne lidhje me pleqerine, rrenimin, vdekjen. Ndersa "sas" do te thote dige. Atehere, mos valle plaku e degjoi keshtu kot "sos" ne vend te "sas" ? Jo. Por si ta sjell une ne shqip kete loje fjalesh ? Nuk mundem.

Atehere jam i detyruar, siç dhe kam bere, qe te vendos nje shenim ne fund te faqes, per te vene ne dukje gjendjen e krijuar.

E plot raste te tjera.

Perfundimisht, mendoj, dhe eshte bindja ime kjo, se nje perkthyes duhet te nxjerr nga dora nje perkthim vetem atehere kur ai eshte i bindur se, po te ishte lexues, do t'i pelqente te lexonte nje perkthim te tille nga nje dore tjeter.

Perkthyesi eshte, ne rradhe te pare, nje LEXUES TEJET I VEMENDSHEM.

Ju pershendes. 

Mendoj se nje perkthyes edhe nese ben nje perkthim te fjaleperfjalshem prape vepra eshte e perkthyesit dhe jo e autorit. Ndoshta e kam cituar pak si shume Borhesin (nuk kam ndonje simpati ndaj tij) po ka folur shume per perkthimin, bashke me Nabokovin qe besoj se ishin dy autoritete ne letersine e shekullit XX. Borhesi thoshte se eshte e pamundur, krejt nje iluzion, ideja se mund te perkthesh nje veper letrare nga nje gjuhe ne tjetren. Dhe ai merrte si shembull perkthimet e Kitsit, Bajronit, Shekspirit, Shelit etj., nga anglishtja ne spanjisht. Sipas tij ato ishin perkthime shume te mira por nuk ishin as Kitsi as Bajroni as Shekspiri. Keshtu mendoj dhe une per perkthimet ne shqip te autoreve ruse, ku sic dihet ne kemi pasur shume perkthyes te mire nga rusishtja. Por ne cdo veper ruse shqiptaret kane lexuar perkthyesit, ndoshta e kane kuptuar se cfare idesh ka pasur autori pasi kam pershtypjen qe keto gjera ngelen ne perkthim, po letersia nuk eshte vetem ide.

 

Ne perkthim sipas meje humbet ajo qe e ben nje shkrimtar te madh: gjuha dhe stili. Sigurisht mesazhet e tij jane po aq te rendesishme po vjen nje moment qe ato interpretohen kaq shume sa nuk ke cfare te thuash me. Hamleti i Shekspirti eshte kaq shume i interpretuar sa nuk kam me vlere nese e lexon ne shqip apo italisht. Mesazhin e ke marre. Tani Hamletit dhe Shekspirit ne pergjithesi i ka ngelur vetem per te shijuar gjuhen e tij te pakrahasueshme, dicka qe ne perkthim nuk e ke.

E mire eshte poezia,por duhet pak me e perkthy!

Personalisht jam kunder "perkthimit te fjaleperfjalshem" dhe me thene te drejten me duket krejtesisht absurde edhe vete ideja qe perkthejme fjalet e nje gjuhe e jo nje sistem te tere lidhjesh e fenomenesh qe fshihen pas nje teksti. Jam dakort me Hurbin: perkthyesi eshte nje lloj shkruesi. Po perseritem duke thene qe gjuhet kane veçorite e tyre, secila ka strukturen e vet: nese ne nje gjuhe fjalia e ka foljen ne fund, kjo ne perkthimin shqip s'mund te lihet aty. Ne poezi ndoshta mund t'ia lejosh vetes kapriço te ketilla...

Natyrisht jam dakort ne parim qe lexojme perkthyesit, qe autoret na vijne me masken e perkthyesit.

Sa per autoret si Shakespeare-i me thene te drejten s'me duket se ua kane shterrur interpretimet. Luliani permendte Joyce-in. Tek "Uliksi", Joyce i kthehet shpesh universit te personazheve te Shakeaspeare-it, reinterpreton jo vetem keta por edhe mitin e ekzistences se autorit te tyre.

Sa per tingellimin e tragjedive te Shakespeare-it teatro ka plot, pervec qe kane incizuar me mijera interpretime te soneteve ne origjinal.

S'di ne e ke vene re leximin kolektiv te "Murtajes" ketu tek Peshku, apo qofte edhe perkthimin e "Vdekjes se artisteve" te Baudelaire-it. Them jane prova me e mire e asaj qe leximi i autoreve te medhenj leviz jo vetem brenda tekstit, por edhe brenda tekstit qe lexohet ne kohe te ndryshme dhe nga lexues me mentalitet te ndryshem. 

Une Murtajen e kam lexuar para 3 vjetesh, sigurisht ne perkthim pasi frengjishten nuk e njoh, keshtu qe nuk kam cfare te them per perkthimin e Bodlerit pasi nuk mund te gjykoj pa njohjen  e origjinalit.

 

Sa per perkthimin une jam plotesisht kunder perkthimit-interpretim, pasi kam pershtypjen qe qofte Pashko Gjeci, qofte perkthyesi italian i Getes nuk kane bere gje tjeter vecse kane interpretuar. Por nga ana tjeter perkthimi i fjaleperfjalshem me duket i pamundur. Keshtu qe jemi ne paradoks. Perkthimi i fjaleperfjalshem eshte i pamundur pasi nuk mund te respektohet rigorozisht struktura gjuhesore gjermane per shembull ne shqip, nderkohe qe perkthimin si i Pashko Gjecit nuk mund ta quaj perkthim. C'na mbetet?

 

Shkojme tek Shekspiri. Krahaso anglishten e Shekspirit me ate te bashkekohesve te tij. Eshte absolutisht superiore jo vetem ndaj tyre por ndaj gjithe anglishshkruesve te mevonshem. Merita e madhe e Shekspirit nuk jane tragjedite apo komedite ne vetvete, po gjuha qe ai ka perdorur.

 

Ose lexo Tomas Eliot ne shqip. Tmerr. Jo se nuk e kane perkthyer mire por nuk perkthehet Eliotin. Ka kuptim vetem ne anglisht.

Une per vete jam per variantin e shqiperimit. Omar Kajami me eshte duk se ka jetu anej ka jugu i shqiperise. Permes Nolit une u prezantova me nje poet te madh dhe kaq me mjafton mu dhe kaq duhet t'i interesoje dhe autorit qe e shkrun ne origjinal. Sikur te menojme per nje moment qe Noli thjesht ta kishte perkthy Kajamin, ma merr menja qe do kishte dal nje proze e dhime e une do kisa than per autorin, ca leshin asht ky

Laert, s'besoj se ti heq dore nga leximi i nje vepre ngaqe s'mund ta lexosh ne origjinal, apo jo?

S'mund te kete nje te vertete absolute mbi leximin e nje teksti. Kete celes s'e ka as vete autori. Perkthimi eshte medoemos ermeneutike e origjinalit, por edhe vete leximi eshte nje lloj ermeneutike. Sikur te marrim ketu bashkarisht nje tekst te mire te shkruar ne shqip e te nisim e te diskutojme mbi te, jam e sigurt qe s'do te mund te biem dakort mbi interpretimin e tij.

A mund te me sjellesh shembullin e nje perkthimi te mire, nga njera nga gjuhet qe njeh ne shqip?

Sigurisht qe une i lexoj perkthimet. Do ishte budallallek te mos i lexoja. Kam lexuar origjinalin vetem per ata shkrimtare qe me pelqejne.

 

Nuk mund te sjell shembullin e nje perkthimi te mire sepse nuk mendoj se ekziston nje i tille ne cfaredo gjuhe qofte. Perkthimet e Sotir Cacit, Jorgji Doksanit, Dalan Shapllos, Mitrush Kutelit e te tjereve nga rusishtja jane te pranueshem dhe mjaft te mire ne faktin qe japin nje ide te pergjithshme per keta shkrimtare. Por ne cdo gjuhe perkthimin do e besh brenda mundesive te asaj gjuhe. Keshtu qe Kajami duket si nga Tepelena sic tha personi me siper ndersa Gogoli ne shqip duket si nga Korca.

Kaq radikal sa te shoh s'besoj se do t'ua hysh ndonjehere perkthimeve, apo e kam gabim? smiley

Nuk guxoj. Origjinalet jane teper te mire per te guxuar une t'i perkthej.

Guxo te lutem! Shqipja ka kaq shume nevoje per perkthyes dhe njohes te mire gjuhesh te huaja, sic ka nevoje edhe per njohes shume te mire te shqipes. Nxitje plot simpati per pozicionin tend te patundur kjo e imja, asgje me teper! smiley

Qe Learti ka te drejte aty ku thote se eshte qesharake te lexosh nje Kajam nga Tepelena apo Gogol nga Korça, kjo qendron deri ne fund. Ne nuk kemi me lexuesin e 1970-es ku gjithçka duhej pertypur nga nofullat e perkthyesit. Sot lexuesi eshte me i ngritur, me i njohur me teknikat dhe rrymat e reja, dhe nese ngulmojme me Nolin apo Cacin, kam frike se gjuha shqipe do te vdese.

Nje gjuhe, e kam thene kete, duhet SHQYER ne lufte me te rene e gjuhes se huaj. Vetem nga kjo SHQYERJE kalojme pastaj tek SHQUARJA. Gjuha shqipe ka nevoje per gjithfare teknikash shprehjeje, dhe gjithfare kleçkash mendimi. Ndryshe, gjuha jone do te shnderrohet ne nje gjuhe "ho me, ç'kemi", dhe kaq.

Problemi eshte se Learti shkon deri aty sa te thote se nje autor nuk mund te njihet po nuk u lexua ne gjuhen origjinale. Nuk mendoj keshtu. Forca e mendimit te tij, lirshmeria e shprehjes mund te percillet fare mire dhe ne shqip, me kushtin qe perkthyesi te jete guximtar, te njohe mire gjuhen e vet dhe ta dashuroje autorin.

Holderlini, poet i madh gjerman, ka ndenjur per ca kohe ne Bordeaux (rrethina). Heidegger komenton Holderlinin duke thene pak a shume keshtu : Holderlini nuk mund ta kuptonte madheshtine e gjuhes se tij, nuk mund ta kuptonte mallin e vendlindjes, nese ai nuk do te ishte perplasur me gjuhen greke dhe me "zjarrin e jugut".

E njejta gje me perkthyesin : perkthyesi eshte i vetmi njeri qe ia njeh te mirat gjuhes se vet amtare, dhe qe e dashuron me shume kete gjuhe, thjesht per faktin se ai eshte ne lufte te vazhdueshme me gjuhen e huaj.

Kur Beckett sillet ne shqip, a mos ndoshta perkthyesi duhet te hallakatet me lajle-lule pa lidhje dhe te harroje dialogjet e "lajthitura" te Beckett ? Aspak. Perkthyesi, ne kete radhe, duhet te beckettoset vete dhe pastaj te perpiqet te beckettose te tjeret. Por jo e kunderta : te korçarizoje apo tropojanizoje Beckettin. Nuk eshte qellimi i perkthyesit ky.

Kur perkthen nga frengjishtja, ideja eshte qe lexuesit t'i sillet diçka e re nga bota franceze, dhe jo lexuesi te rrije po ne ate fshat ku banon prej shekujsh. Shkurt, perkthimi, po nuk e beri lexuesin t'i futet se panjohures, per mua kot eshte.

Nje pike tjeter e rendesishme, mendoj une, eshte qe perkthyesi duhet ta njohe mire autorin, te pakten keta te gjallet. Te ndjeke intervistat e tij, ta shohe si flet, mimiken apo gjestet e tij. Eshte e pamundur, mendoj une, te kapesh personazhin Houellebecq nese nuk e ke pare dhe degjuar neper intervistat e tij.

Hurbi, eshte mendimi qe çalon ne Shqiperi e si rrjedhim çalon edhe ajo e shkrete gjuhe. Kur Pjetri thote se i duket sikur Khajami ka jetuar andej nga jugu i Shqiperise, kam pershtypjen nenkupton qe ai e ndjen gjuhen e poetit si te ishte gjuha e vendit te vet.

Mendimi im modest eshte qe sot shqipja ka probleme te medha sepse nderpreu zhvillimin e natyrshem te mendimit gjate viteve te Xhaxhit. Si rrjedhim e vetmja rruge qe i mbeti ishte te riprodhonte modele te letersive te shekujve te kaluar. Fut ketu edhe perjashtimin e gegnishtes nga perdorimi ne letersi dhe burokratizimin e standartit.

Shqipja "duhet ajrosur me mendim" them une, duhen ripublikuar gjithe cka eshte shkruar perpara '45: eseistike, poezi, mendim ... e njekohesisht duhet organizuar i gjithe fluksi i leksikut te huaj qe i vjen sot shqipes nga gjuhet e tjera.

E keto mbeten ne dore te nismave te individeve... Absurde po ta mendosh...

Une them qe nuk mund te perkthesh sepse cdo gjuhe ka strukturat e veta dhe nese perkthen nga anglishtja per shembull ne shqip duhet t'i pershtatesh strukturat e anglishtes ne shqip. Ideja ndoshta eshte aty, ne perkthim, por bukuria e shprehjes, e metaforave, e fjaleve, nuk eshte.

 

Shkojme tek Pushkini. Marrim poezine e tij kushtuar Ana Kernes. Ky eshte nje shembull mjaft i mire i shqiperimit te nje poezije nga rusishtja. Kur lexon perkthimin te vjen te thuash: po nuk eshte keshtu Pushkini. Keshtu ndoshta shkruan poezi Kadareja apo perkthen Sotir Caci e Nasho Jorgaqi po nuk eshte Pushkini.

Я помню чудное мгновенье:
Передо мной явилась ты,
Как мимолетное виденье,
Как гений чистой красоты

Tani perkthimi shqip:

Kujtoj me mall nje cast gezimi:
perpara sysh mu shfaqe ti,
Si vezullim i nje vegimi,
Si engjell plot me bukuri.

Ky i mesipermi gjithashtu , eshte nje perkthim shume i mire i Pushkinit.

Laert, per mendimin tim poezia ka disa elemente si psh ritmi, rima, kadenca, imazhet dhe tingellimi ( melodioziteti) . Mund te kem harruar ndonje por ne pergjithesi keto jane. Nese nje perkthyes na sjell kater te parat dhe humbet te pesten, nuk mendoj qe ky eshte shkak te thuash qe nuk po lexon Pushkinin por po lexon Sotir Cacin. Ti ke aty te gjithe ato kater elementet e pare te poezise karakteristike per Pushkinin dhe nuk mund ti thuash Sotir Caci atij ne asnje menyre. Sa per muzikalitetin sigurisht qe gjuhe te ndryshme e kane te ndryshem te paperseritshem, te paarritshem ne perkthim.

Une nuk jam dakord me skepticizmin tend per sa i perket perkthimit. Pse? Gjermanet ( fjala vjen) kane te njejten mendje njerezore, te njejten game ndjeshmerish dhe te njejtin kapacitet intelektual njerezor po ashtu si shqiptaret dhe kombet e tjere. Perse qenka e pamundur qe te jepet ne shqip thellesia e mendimit apo emocioni i nje gjuhe te huaj? Shqipja ka fjale boll, mendoj qe eshte detyre e perkthyesit te beje perkthimin- percimin- e idese, emocionit, menyres individuale te te shprehurit te autorit.

Pra nuk bie dakord me ty kur thua qe nuk lexojme autorin por lexojme perkthyesin. Une do thosha qe lexojme autorin NE SHQIP. Nga ana tjeter bie dakord me ty ne faktin qe gjithsesi vepra humb dicka ne perkthim dhe eshte pikerisht tingellimi i asaj gjuhes tjeter i cili nuk mund te sillet ne shqip kurresesi. Por nuk eshte ky me i rendesishmi ne nje veper. Me e rendesishme eshte thellesia e mendimit dhe emocionet, te cilat une nuk shoh ndonje pengese gjuhesore qe te mos percohen midis njerezve te kesaj bote.

Pasi mbaron leximin e nje vepre, pas disa kohesh nuk besoj qe ngelet ne mendjet tona, nje loje fjalesh ne faqen x apo nje kombinim tingush ne faqen y. Ajo qe na ngelet ne kujtese eshte nje teresi nje kompleks ndjenjash emocionesh mendimesh. Ato te me sipermet sado perfekte apo jo perfekte te jene, harrohen.

Edhe njehere dua te sqarohem qe bie dakord per tingellimin e ndryshem, por nuk bie dakord ne pamundesine e perkthimit, per rrjedhoje te shijimit te nje vepre ne gjuhe te tjera.

Ja ta shohim me nga afer se sa i mire eshte ky perkthim. Marrim vargun e pare. Nuk e di nese ti e njeh rusishten por perkthimi i vargut te pare ne shqip pak lidhje ka me origjinalin. Я помню чудное мгновенье --- Kujtoj me mall nje cast gezimi. Une nuk shoh fjalet 'mall', 'cast' (keto te dyja nuk jane fare) apo dhe 'gezim' qe nuk eshte tamam ashtu si duhet.

Po, ke te drejte, pra ( nese nuk gabohem) vargu i pare eshte "kujtoj me habi ( cudi) nje moment" ose me sakte : " Une kujtoj nje moment te cuditshem" ( me fal, rusishtja ime eshte shume e cale) dhe nuk ka as mall as gezim. Keto jane futur per te ruajtur rimen dhe ritmin dhe nese e sheh ne kompleksin e poezise ato nuk ia heqin autotenticitetin Pushkinit dhe nuk shkojne kunder teresise se poezise. Pra ne parim nuk mund te thuash qe nuk po shijoj Pushkinin per shkak te dy fjaleve me shume apo dy fjaleve me pak, per sa kohe qe ne ate poezi ne mund te shijojme ne shqip ( le te themi 80%) ate qe nje mjeshter e ka shkruar ne rusisht.

Kujtoj at cast te mrekullueshem:

Perpara meje u shfaqe ti,

Si nje vegim i vetetimshem

E bukur fort si nje peri

- 0-

Kujtoj nje cast te paharruar

Perpara sysh m'u cfaqe ti,

Posi nje engjell krah-praruar

Plot dliresi e bukur.

Keto jane dy variante te Petraq Kolevices qe na tregojne perseri hapesirat e perkthimit. Te dyja strofat e Kolevices se bashku me ate te Bllacit, na krijojne te njejtin emocion dhe na pregatisin per te njejten situate te me pasme pavaresisht nga fjalet qe kane perdorur. Pas kesaj strofe hyrese ( ne shqip) lexuesi deshiron te perpije strofat e mepasme dhe jo per merite te Kolevices apo Bllacit por per merite te Pushkinit.

Per mendimin tim, ky eshte nje shembull qe nese arrin te kapesh dhe te perkthesh "thelbin" e asaj qe ka dashur te thote dhe te percoje krijuesi, me fjalet mund te tolerohet. Une nuk shoh diference midis tre strofave. Ajo qe me ngelet ne mendje eshte nje moment i vetetishem i autorit, kur i shfaqet nje e njohur qe e gezon ate.

Ndoshta ti ke te drejte qe Pushkini tingellon shume me mire ne rusisht, por fakti qe nder shqiptaret ka admirues te shumte, fakti qe ka qene idhull per shume shqiptare ashtu si edhe per shume ruse, fakti qe ka sjelle te njejtat emocione dhe ka prekur te njejtat qoshe te shpirtit si tek ruset ashtu dhe tek shqiptaret, a nuk tregon valle qe behet fjale per Pushkinin dhe jo per perkthyesit e tij?

 

 

Jam shume dakort me ty kur thua qe ne shqip Pushkini eshte emocionues. Mendoj se kjo vjen per shkak se shumica e atyre qe e kane perkthyer kane qene vete poete keshtu qe kane futur doren e tyre ne poezi. Te jemi te sinqerte kjo poezi ne shqip ngjan mjaft bukur. Problemi im eshte tek perkthimi ne pergjithesi, jo thjesht i kesaj poezi. Nje shqiptar kurre nuk mund ta shijoje Pushkinin apo Kitsin ashtu si ne origjinal. Ne e lexojme Pushkinin si shqiptare, keshtu qe e shohim si shqiptare. Kete perkthimi e ben mjaft mire. Por Pushkinin e vertete ne nuk e dime vetem nese ke nje njohuri teper te mire te rusishtes. Prandaj, une jam shume dakort me ty dhe me te gjithe te tjeret qe thone se Pushkini apo Po-ja ne shqip ngjajne shume bukur por nuk eshte Pushkini i rusishtes ai, eshte i shqipes.

Do e thelloj pak debatin, nese ti pranon sigurisht.

Ajo qe ka dashur Pushini ti tregoje te tjereve ( po e shpreh ne menyre vulgare) ne poezite e tij, kane qene ndjesi te tij te brendeshme, pra mall, dashuri, urrejtje, proteste, zhgenjim... etj.

Pse thua ti "Pushkini i shqipes" dhe "Pushkini i rusishtes" per sa kohe qe malli eshte mall per gjithe skoten njerezore dhe dashuria eshte dashuri po ashtu si per nje rus edhe per nje shqiptar.

Nga ana tjeter, asnje rus dhe asnje shqiptar nuk kane mundesi ti ndjejne keto njesoj si Pushkini, sepse cdo njeri ka individualitetin e tij,  dhe madje as nje rus dhe asnje shqiptar nuk do arrije ndoshta te kapi tamam nuancat e cfare ka dashur tamam tamam te shprehe Pushkini ( megjithese ai ka qene teper i drejtperdrejte).

Pra une nuk arrij ta kap mire tamam ate qe thua ti me siper per Pushkinin rus dhe Pushkinin shqiptar.

Pushkini ze nje vend te rendesishem ne letersine ruse, ndoshta me te rendesishmin. Kete vend ai nuk e ze nga fakti qe ne poezite e tij foli per dashurine, mallin etj., gjera qe pothuajse 90% e pozive te botes i kane. Tema keto qe ekzistonin ne letersine ruse edhe para Pushkinit. Pushkini eshte me i rendesishmi i letersise ruse sepse gjuha qe ai perdori ishte me e mire e perdorur gjer atehere dhe eshte nje nga me te vecantet stil te rusishtes. Po te shohesh Majakovskin apo Ahmatoven do e kuptosh qe rusishtja e tyre nuk eshte ajo e Pushkinit. E njejta gje dhe me Shekspirin. Duke e lexuar ne shqip apo ne italisht apo ne cdo gjuhe tjeter te botes, ne njohim idete e Pushkinit por nuk njohim ate qe Pushkini vertet beri, ate per te cilen eshte i madh. Prandaj them 'Pushkini i rusishtes' dhe 'Pushkini i shqipes'.

Laert, kjo eshte nderhyrja e fundit dhe do terhiqem pastaj smiley

Pyetja ime eshte kjo:

Ke spjeguar aty me siper aresyet perse Pushkini eshte i madh dhe i rendesishem per letersine ruse.

Pushkini mbahet i madh dhe i rendesishem per letersine edhe ne Shqiperi. Pse?

Ndoshta sepse poezite e tij tingellojne kendshem ne shqip. Megjithate une i qendroj mendimit tim qe ne Shqiperi jo vetem Pushkinin por dhe shume shkrimtare te tjere i mbajne per te medhenj per arsyet e gabuara.

Ja nje nga perkthimet ne italisht:

 

Ricordo il magico istante:
Davanti m'eri apparsa tu,
Come fuggevole visione,
Genio di limpida beltà.

Pushkinin s'e luan njeri, aty eshte, mund te riperkthehet ne shqipen e sotme. S'do t'ishte hic keq.

p.s. Laert, a mund ta transkriptosh tekstin ne rusisht, te pakten per te kuptuar shqiptimin?

Ja pomnju cudnoje mgnavenje

Pirida mnoj jivilas tij

Kak mimalotneje videnje

Kak geniji cistij krosatij

 

 

Shume e bukur po me duket! Rrofsh! Ndoshta gjej ketej ndonje recitim te poezive ne rusisht.

Nuk kam kerkuar ndonjehere ne web per recitime poezish ruse po me siguri do kete.

Nuk guxoj. Origjinalet jane teper te mire per te guxuar une t'i perkthej. ..

O FLORI ! Edhe sikur pak "me bute" e  "me elegante" te ishte shprehur asgje nuk i ndryshon thelbit te ceshtjes. Ke bere nje percaktim per perkthyes dinjitoz , per perkthyes e pershtates e shqiperues ne SHQIP .

Po ke qene ne Canak - Kala ti ??? """Holderlini, poet i madh gjerman,"""" smiley Po merret neper goje NOLI !!!!!! Nga kush ???? Nga perkthyes koopeerative !Eshte nje ndotje personale qe te merresh me NOLIN qofte edhe teknikisht , jo me politikisht sic e ka filosofia e perkthyesit me te madh te te gjitha kohrave alias MIXHA!!! Pisllik injorantesh!!

Me thene te drejten jam munduar me qindra here telexoj e rilexoj Danten te perkthyer nga GJECi dhe nuk kam mundur pervecse te kenaqeshim me fotografite qe kishte i njejti liber "i trashe" ne ITALISHT qe e lexonte baba here pas here. Dhe kete e them per te bindur kedo qe nuk eshte se ishte ne gjuhen e Mamurrsit, por ai nuk ishte i KUPTUSHEM per SHQIPEN . Dhe nuk mbaj mend asnjehere ne asnje rrethane prej 40 - 50 vjetesh ne cdo rreth shoqeror qe te jete komentuar ndonje rresht nga perkthimi , por as edhenje rresht te pakten ne botimet periodike si Nendori , Drita , Zeri i Rinise e tj... Ai perkthim flinte normalisht neper rafte biblotekash si pune e Vlere e nje njeriu te Vlere , pa Lexues! Flas per qytetarin normal jo kooperativiste paranoiak qe gjejne arsye te perkthimet e keqija tek NOLI ! Ketu nuk eshte ore mesimi Letersie!

 Keshtu ndyjne dhe te nderuarin Pashko Gjeci , per te cilin them se perkthimi i tij dialektikor i Faustit nuk ka qene pengese si "Komedia Hyjnore" per tu lexuar me endje !

Ndryshe del si cfaqja  e D. Agollit ne publik me perkthimin e Bernsit per 100 vjetorin e tij ,....ne raport me Penen e embel , mjaft te embel, dhe shume te embel te Lasgushit . Dhe ky kulm harrin tek Findlej !

Debat i zgjatur i pabuke ne raport me Perkthimet per Lexuesin dhe ndoshta me vlere per JU si teknike te presjeve e pikave ne fushen tuaj.Do na pelqenir me shume te nderuar Laert , Izabel e Fin...sikur te kishit menjanuar koncete Politike ne prurjet tuaja..... qofte dhe ato dialektikore e krahinore. Kete e bejne njerez te medhej pavaresishtse ku cfaqen , qofte dhe rasti i blogut te nderuar PPU .

Shekspiri shqip apo Kajam shqip i perkthyer nga Noli, nuk eshte Shekspiri apo Kajami por eshte Noli. Gjithashtu Dantja apo Getja i Pashko Gjecit ngjan si shkrodran ne origjine. Ti mund ta lexosh me endje por je duke lexuar nje shkodran qe ka perkthyer Danten e jo Danten.

 

Ku jane konceptet politike ne prurjet tona?

Laert i nerum ....shume shume deri tani. Dhe me fal ne se je i renduar.

Kuptome  shume  thjeshte .

Nuk ka KHAJAM apo SHEKSPIR pa NOL ne shqip . Teknikisht e KUSH TJETER ?

Ja perse politikisht ...ne oren e letersise kete fare te ndyre qe Noli eshte Nol edhe kur eshte Khajam e Shekspir e kane mbjelle Mixhistet , nga ata qe rrine para kafeve te PD dhe e transferojne "letersisht" ne TUFA kudo qe cfaqen debate te tilla. Une keshtu e vleresoj si te PA Buke , kuptohet ,duke shtuar qe vleresimi im nuk eshte i detyrushem per asnji !

"Noli e njof une mer Jahu . I ka bo leter azretit Lenin "

Une kam mendimin se ne keto kohe dhe nga keto personalitetete qe njihen e ndikojne pak a shume ne nivele cilesore mendimin Letrar ne Shqipri , Absolutisht por fare Absolutisht nuk duhet nderhyre tek NOLI , GJECI etj ose shkurt tek thenia Juaj qe e kam pelqyer si sinteze te te gjitha pergjigjeve per kete problem .

Duhet pune po jo pune e ca , por nje pune te MARRESH ne mundimin fizik dhe djerse deri ne luk te bythes ne kuptimin intelektual , per te arritur tek Rrobaqepsi i tyre , jo me te qepesh kostume si te tyre.

Po qe per nga keta englendisesit qe shpjegojne me njemije faqe nje germe sepse ne "nuk kuptojme qe ch dhe at bejne CHAT " nga keta ka ne cdo kthese rruge e ne cdo qoshe te botes qe eshte mbushur me dy apo tre gjuhesh Shqipo te emigruar !

Edhe njehere nuk di sa jam shpjeguar ne "akuze" por gjithsesi edhe nje me fal tjeter besoj se e zbusin zemerimin tend dhe te Fin ! smiley Me respekt!

 

Jo o Idriz, politiken ua kam lene te tjereve. As s'e kam gjykuar ndonjehere Nolin per marredheniet me hazretin Lenin e as per takimet qe thuhet ka patur me motrat e Zogut. Me keto meskinitete le te merren ata qe kane vendosur qe ne fillim te jene meskine.

Dhe jo, s'jam e zemeruar me ty smiley Diskutoj te Peshku per t'u kenaqur e jo per t'u zemeruar! smiley

Une nuk kam gje kunder Nolit. Kam shume respekt per te. Toskerishtja e tij eshte edhe e imja. Por nuk mund te qendrojme akoma me Nolin ne perkthimet shqiptare. Ndoshta gjuha e tij perkthyese duket bukur por pak lidhje ka me origjinalin. Kundershtimi im per perkthimet e Nolit nuk ka lidhje fare me pikepamjet politike te Nolit. Jam i mendimit qe jo vetem Noli por dhe perkthimet e tjera ne shqip duhen ripare.

Pavaresisht nga kritikat qe i behen Nolit, une personalisht qendroj tek Noli per sa i perket perkthimeve. Pse? Sepse mendoj qe krijimi nuk eshte fjale dhe tinguj, krijimi ka nje thelb, ka nje shpirt, ka nje ide, nje filozofi ( te krijuesit) e cila e veshur me fjale i percohet ( tjetrit) lexuesit. Pra fjalet jane veshja qe e ben mendimin te kaloje nga njeri tek tjetri. Per mua eshte shume me i rendesishem thelbi se sa veshja ( e cila ka dhe kjo sigurisht rendesi). Noli arrin ta sjelle thelbin "te pertypshem" per mendjet dhe psikologjine shqiptare, per spektrin e ngjyrave qe shqiptaret mund te kapin ne veshje. Noli sic kam thene dhe ne njepostim me siper me ka bere te shijoj Rubairat qe nuk do i kisha shijuar kurre pa perkthimin e tij dhe shume e shume te tjera duke ruajtur elementet thelbesore dhe duke "luajtur" vetem me fjalet ne menyre qe ideja, thelbi te vinte sa me i sakte.

Nuk jam dakord qe Noli shkruan vetveten. Mund te sjell plot fakte qe Noli tingellon ndryshe ne perkthimin e autoreve te ndryshem.

Duhet patjeter nje kompromis ne perkthim. Nese perkthen nje gjuhe fjale per fjale ideja percudnohet dhe do kishim ne shqip nje mish mash fjalesh pa asnje kuptim.

"Do na pelqenir me shume te nderuar Laert , Izabel e Fin...sikur te kishit menjanuar koncete Politike ne prurjet tuaja..... qofte dhe ato dialektikore e krahinore."

Ku jane konceptet politike o Idriz? Ndoshta mund te mos te te duket interesant diskutimi (megjithese ja qe edhe ti paske mendimin tend per perkthimin e Gjeçit), po politiken s'di ku e pe ketu?

Po, jam dakort me kete punen e mendimit. Kur kam marre ne dore vepren e madhe filozofike "Vdekja" te Vladimir Jankelevitch, kam qene habitur nga pamundesia ime per te sjelle te pacenuar mendimin e tij. E tere kjo sepse mendimi i tij futej ne ca hulli qe bota shqiptare nuk ua kishte as dyshimin. C'te beje perkthyesi ? Te dorezohet ? Apo te shqepe trurin dhe gjuhen e tij amtare per te sjelle gjera te reja ? Une jam per te dyten.

Ne lidhje me idene e Leartit mbi perkthimet qe s'ia "vlejne", dhe meqe ka cituar jo pak Borgesin, ja ca rreshta nga Borges, shkeputur nga nje vellime me biseda :

________

J.L.B. : Por jam i sigurtë se ai kishte lexuar më shumë se unë, ai më ka zbuluar… mjaft gjëra. Dhe pastaj ai kishte kultin e Homerit ; por unë, ndërsa lexoj dhe rilexoj Odisenë, e kam të vështirë ta admiroj Iliadën ; dhe meqë nuk e di greqishten, çka kjo është në njëfarë mënyrë një e mirë, unë mund të lexoj përkthimet e shumta ekzistuese të Odisesë. Ashtu siç mosnjohja ime e arabishtes më ka lejuar të lexoj gjashtë apo shtatë versionet e Njëmijë e Një Netë. Madje nganjëherë them me vete se është më mirë të mos dish asnjë gjuhë – siç ndodh me mua me greqishten, arabishten dhe pothuaj të gjitha gjuhët e botës – pasiqë kështu mund të lexojmë disa versione të të njëjtit libër.>>

_________

 

* Theksimi ne te zeza eshte bere nga une. (Hurbinek)

qofte dhe ato dialektikore e krahinore.

Dhe po shtoj ketu edhe Heidegger mavrine qe, thone, dinte vetem nga pak latinisht e greqisht.

Hajdegeri ne fakt ka qene nje njohes i shkelqyer i greqishtes se vjeter, aq i mire sa u mundua t'i rikthehet edhe nje here kuptimeve origjinale te fjaleve greke qe sipas tij ne perkthimin latinisht dhe me vone ne gjuhet evropiane kishin humbur.

Eh po, prandaj s'e ka care shume koken per problemet qe u ka sjelle perkthyesve me neologjizmat e veta!

Kur kam lexuar 15 faqet e pare te Sein und Zeit (Qenia dhe Koha) jam rikthyer dhe nje here se jo vetem qe nuk kuptohej por e kisha teper te veshtire te korrenspondoja neologjizmat gjermane te Hajdegerit me fjale shqip, sado qe mundohesha ne shqip dilnin te percudnuara. Madje per disa terma te caktuara kam pyetur dhe gjermanishtfoles te tjere ne Shqiperi qe e njohin Hajdegerin dhe ka qene e veshtire per ta perkthyer. Dhe nje botim anglisht qe kam pare (nuk me kujtohet perkthyesi) mundohej te bente nje anglishtim te fjaleve gjermane.

po futem dhe une si pyke per t'ju pershendetur per diskutimin, mgjs jam amatore e papergjegjshme e letersise.

une personalisht i kam shume bezdi perkthimet, dhe ne pergjithesi preferoj te lexoj paralelisht edhe ne gjuhen origjinale ne ato pak gjuhe qe njoh, qofte edhe nga pak. dhe do te me ngelet merak nese vdes pa mesuar rusishten, e pa e shumeshumeshumefishuar gjermanishten e vobekte qe njoh. sidoqofte, perkthimet i lexoj ne anglisht, ne shqip lexoj vetem ata xhaxhallaret (me ndonje perjashtim subjektiv apo rekomandim te forte).

pyka ishte ne fakt per te thene se ne nje klase ne shkolle ku kemi trajtuar shume gjate heideggerin, termat ia linim ne gjermanisht, megjithese ne librat e perkthyer kishte lloj lloj variantesh, jo Being vs. being, jo being-in-the-world, etj.

gjithashtu, shqyerja e gjuhes sone le te ndodhe, kurdoqofte, por brenda strukturave te shqipes, dhe ne nje mase te pranueshme. nese nje liber te bukur ti ma ben ushtrim ne shqyerje te shqipes, dhe e ben kete shqyerje pa pasur ndonje baze te forte mbi llojin e nderhyrjes (nga frengjishtja? nga anglishtja? cfare lloj transplanti i duhet trupit te shqipes?? sepse transfuzioni, serumi dhe transplanti jane gjera krejt te ndryshme), ky ushtrim thjesht e zhvlereson perkthimin, dhe mundimin.

se mos harroj, finisterre, jam instiktivisht dakort me vleresimin qe ben per ngurtesimin e shqipes gjate diktatures dhe sidomos dakort per diagnozen e mungeses se mendimit. ceshtja besoj une eshte jo pak institucionale: shkolla te renuara (profesore te deshperuar), fiber e demtuar shoqerore (mendo: tocqueville), propagande dhe argetim jo-cilesor qe na mbush ditet sepse gjen tek ne hapesiren e njeriut ne akth, qe do me cdo kusht t'i arratiset realitetit.

Leart, po e mbyll me kete dhe po terhiqem, te pakten per ca kohe. Dua te te them se "rreziku" eshte i dyanshem : perkthyesi, edhe mund ta shemtoje origjinalin, por edhe mund ta zbukuroje. Keshtu qe jo kaq i ashper ndaj tij. Ca rreshta perseri nga Borges :

______

J.L.B. : lace wsmileyt="on">Polace>, tani që e kam të pamundur t’i shoh vendet, por që ndihem i aftë t’i ndjej, udhëtoj. Dhe pastaj njerëzit janë aq të mirë, aq të sjellshëm me mua jashtë vendit. Jam përkthyer në mjaft gjuhë dhe kush i ka lexuar këto përkthime mund të mendojë : « Mirë, nuk është aq mirë, por origjinali është ndoshta i pranueshëm. » Në atë pikë sa jam i kënaqur që të më lexojnë në përkthime, pasiqë njerëzit janë më zemërgjerë me mua ; gabimet ia mveshin përkthyesit dhe arritjet autorit, atëherë kur arritjet janë ndoshta të përkthyesit dhe gabimet të autorit, por pak rëndësi ka, kjo lojë fjalësh italiane « traduttore, traditore » bën që të mendojmë gjithmonë keq për përkthyesit, dhe mirë për origjinalët (ata qeshin).

>________>

 

@ Finisterre : e vertete, Heidegger nuk zoteronte pothuaj asnje gjuhe perveç gjermanishtes. Latinishten dhe greqishten e kishte nga seminari katolik (jezuit, me duket) te bere ne femijeri, ne frengjisht ngaterronte ca fjale, dhe kaq. Por kjo nuk e pengonte te bente ate çka bere : E KA SHQYER GJERMANISHTEN, e ka bere gjermanishten qe te flase me vete, ose ndryshe, pothuaj te pakuptueshme per nje vesh lopçari gjerman. E megjithate, mendimi i tij ishte nder me te thellet e shekullit. Kjo sa per te thene se gjuha shkon bashke me mendimin, dhe po çaloi ky, atehere gjuha thahet.

Por, nga ana tjeter, Heidegger thoshte se eshte gjuha ajo qe i di te gjitha dhe jo njeriu, dhe se mendimi eshte ruajtur ne gjuhen. Gjate perkthimit te Heideggerit, kam hasur ne mjaft bukurira te fshehura te shqipes qe mund ta sillnin mendimin e Heideggerit per mrekulli. Puna eshte se ne nuk e degjojme aq sa duhet gjuhen. Sidoqofte, disa shembuj qe kesaj qe sapo fola, mund te recitoj nje here tjeter kur t'i vije rradha ketij "kodoshit" te Bavarise. 

I embel ky muhabeti i perkthimeve, por edhe une pas pak duhet te largohem. Shoqeria s'e ka shfuqizuar ende skllaverine e femres nga punet e shtepise. Ne Shqiperi jo e jo, por as ne Perendim me duket. smiley

Ja dhe nje thjesht se cfare thote padija ose komentimi i plagjiaturave ne perkthim kur interpetohet duke menduar se eshte i vetmi burim infoje :

"Por, nga ana tjeter, Heidegger thoshte se eshte gjuha ajo qe i di te gjitha dhe jo njeriu, dhe se mendimi eshte ruajtur ne gjuhen.""

  Ne se ka ndonjefare kuptimi kjo fraze si e thene apo "rrenja" e shpjegimit te vepres se  Hejdeggerit  eshte teza shume e vjeter e ENGELSIT se :

Gjuha eshte veshja materiale e mendimit ...smiley pra shume here me letrarisht e shprehur nga nje shpjegim filososfik . Kjo mosdije e shitje per te RE eshte shume infantile aq me teper kur merr guximin te XeBerthEsh edhe hajdegerrin.

Kjo e fundit qe per humor dhe ....pershendetje o HU! Perkthe dhe mos komento !

Gjuha eshte veshja materiale e mendimit shpreh mendimin materialist te Engelsit. Ndersa 'gjuha eshte shtepia e qenies' shpreh mendimin metafizik te Hajdegerit.

Idriz, ja si thote Goethe me gojen e Pashkut:

"Mos i trazojmë kto orë t’bukra qetije

mendime t’idhta nepër kohë tue blue"

Mos na i trazo me politike kto ore t'bukra qetije! smiley

Heidegger eshte i perkthyeshem ne shqip, dhe madje mire. Puna eshte qe perkthyesi duhet te lodhet shume. Dhe ta pergatise lexuesin per nje beteje te forte, sepse atij do t'i duhet t'i harroje njehere e mire çfare ka lexuar deri aty ne çeshtje filozofie (sidomos budalliqet e botuara ne Tirane nga Misha e kompani). Po nuk e hapi veshin mire ky lexuesi, kot e ka.

Dhe nuk besoj se ka tekst te paperkthyeshem por ka perkthyes frikacak, ose te ngurte. Perkthyesit i nevojitet guxim, dhe shkathtesi mendimi. Shpikja nuk duhet ta frikesoje perkthyesin. Perndryshe, eja dhe rrime nja 50 vjet te tjera me perrallat e treguara neper salla fakultetesh mbi jeten e filozofeve (lindi ketu e vdiq atje, e çfare tha e çfare mendoi, who cares.)

Dhe e fundit, Heidegger duhet perkthyer nga vete origjinali, ose nga frengjishtja. Arsyet jane teper te gjata per t'u shpjeguar, por ky mendim eshte i perhapur gjeresisht ne qarqet e interesuara. Sa per nga anglishtja, harroje. Teksti ne shqip do te dale nje katrahure.

Per Heidegger-France, ka me mijera faqe qe flasin per kete lidhje, unike ne historine e filozofise.

Edhe une ika t'ia rras nje gjume artilerie. Heidegger te me marre te keqen sepse nuk jam martuar ende me te. Salut.

... per ata qe na ngaterrojne me Engelsa dhe pallavra, lexoni konferencen "Holderlin dhe thelbi i poezise", dhe aty e gjeni pergjigjen e gjuhes e cila ka shtresezuar ne shekuj e mijeravjeçare, deri tek hindute e brigjeve te Gangut (nga ku e kane prejardhjen gjuhet indoeuropiane). Jo me kot, Heideggeri ka çare kaptinen me etimologjite e fjales "te banosh, te ndertosh, te jesh".

Tungatjeta.

Er hat sein Element gefunden,
Das Götterglük, sich eig'ner Kraft zu freu'n;
Den Räubern ist das Vaterland entwunden,
Ist ewig nun, wie seine Seele, sein!
Kein eitel Ziel entstellt die Göttertriebe,
Ihm winkt umsonst der Wollust Zauberhand;
Sein höchster Stolz und seine wärmste Liebe,
Sein Tod, sein Himmel ist das Vaterland.

Hoelderlin

Ky me siper qe ve ne te njejten fjali "Engels" dhe "pallavra" tregon nje tutkunllek te pakufi! Gjynah!

 isabel komentet e tua jane ndriçues dhe me te bukurit ketu. sikur te mundja do ti kisha vleresuar me pese yje secilin prej tyre.

Faleminderit tremeshan.

Ne fakt nuk kisha per qellim te ndricoja, por ishte diskutimi me shume nivel dhe etike midis Finisterres dhe Laertit  ( dhe te tjereve) qe me beri te marr pjese ne kete teme teper interesante.

Per Laert,

Edhe njehere per Heidegger. Perse eshte i paperkthyeshem ai ? Sepse ai eshte nje shkallmues gjuhesh. Ka "perdhunuar" gjermanishten, frengjishten, dhe nuk dihet kur do t'i vije rradha shqipes. Kush pret te lexoje fjali te bukura dhe t'i dale per tre jave ne fund, do te zhgenjehet. Puna eshte se leximi i tij eshte goxha i ngadalte, per shkak te ngarkeses se madhe dhe kuptimeve te reja qe iu jep fjaleve. Ai luan me etimologjite si askush tjeter dhe kjo ka krijuar çoroditje gjithandej, edhe nder gjermane.

Rreshtat e pare te SEIN UND ZEIT, jane :

________

…δῆλον γὰρ ὡς ὑμεῖς μὲν ταῦτα (τί ποτε βούλεσθε σημαίνειν ὁπόταν ὄν ϕθέγγεσθ&epsilonsmiley πάλαι γιγνώσκετε, ἡμεῖς δέ πρὸ τοῦ μὲν ᾠόμεθα, νῦν δ᾽ἠπορήκαμεν… « Sepse dukshëm, ju jeni prej kohësh familjarë me atë çka keni ndërmend mirëfilli kur përdorni shprehjen "qënie" ; por për ne, sigurisht, po qe se do të besonim më parë për ta kuptuar këtë fjalë, ja ku jemi në pikë të hallit »[1]. A kemi ne sot një përgjigje ndaj çështjes së të diturit se çfarë kuptojmë ne mirëfilli me fjalën « qënie » ? Aspak. Kështu, çështja e kuptimit të qenies na del përpara për t’u shtruar sërish. Dhe, a jemi pra vetëm ne sot në vështirësinë e kuptimit të qartë të shprehjes « qenie » ? Aspak. Kështu, përpara nesh shtrohet, paraprakisht, që të rizgjojmë fillimisht një nxënie për kuptimin e kësaj çështjeje. Hartimi konkret i çështjes së kuptimit të « qenies » përbën synimin e esesë së pranishme. Interpretimi i kohës si horizonti i mundshëm i çdo nxënie të qenies në përgjithësi, i tillë është qëllimi ynë i përkohshëm.>>

Vetë synimi i një qëllimi të tillë, kërkimet e nevojshme të mpleksura nga një synim i tillë, si dhe udha e cila çon në këtë qëllim kanë nevojë për një sqarim hyrës.>>



[1] PLATON, Sofisti, 244 a.>>

 

________

Tani, siç e sheh Laert, qysh ne rreshtat e pare, perkthyesit i eshte dashur te rrase nje kuptim te ri, pa te cilin ecja me tej eshte e kote. Eshte perkthyer qënie dhe qenie.

Nese perkthimi do te rrinte duke ndjekur Mishen apo tjeter, jua them me siguri se ju, dhe une bashke me ju, nuk do te mund ta shtyjme asnje rresht me tej.

Per kete dallim qënie-qenie, mire eshte qe me perpara te botohet dhe lexohet vepra tjeter "Koncepte themelore". Nuk mendoj se eshte e dobishme qe Heidegger te lexohet drejt e ne "Qenie dhe Kohe".

ps : ne lidhje me Engels dhe pallavra, u shpreha keshtu sepse Engelsi nuk me rezulton ne asnje antologji mendimtaresh qe kane ndonje dobi ne punet e botes. Megjithate, e pranoj dhe "tutkun", dhe as nuk e çaj koken.

Faktin pse Hajdegeri eshte i paperkthyeshem po e ilustroj me nje ngjarje nga vete jeta e Hajdegerit. Ne nje interviste Hajdegerin e pyeten nese anglishtja ishte nje gjuhe filozofie, nje gjuhe qe mund ta mbante gjuhen filozofike te Hajdegerit dhe Hajdegeri ju pergjigj: Ka pushuar se qeni e tille ne 1066. Mendoj (ndoshta jam dhe gabim se per keto ceshtje duhen studime te gjera) se shqipes i mungon ai elasticiteti per krijimin e fjaleve te reja te kuptimta qe e ka gjermanishtja dhe greqishtja, dy gjuhe filozofie. Jam i sigurt qe nese Hajdegeri do kishte lindur francez nuk do e kishte shkruar Qenia dhe Koha. Kam lexuar dikur se kur Hajdegerin e pyeten per ekzistencializmin ai e mohoi te ishte i tille, madje tha qe Sartri dhe francezet (qe u dashuruan me te) e kane keqkuptuar vepren e tij.

Laert,

Shume e sakte nderhyrja ne lidhje me anglishten. Por me frengjishten, ndryshon kryekeput. Heidegger nuk i ka kushtuar ASNJEHERE ndonje fare rendesie perkthimit te tij ne anglisht, ama ne frengjisht iu rrinte mbi koke. Shoket e tij me te ngushte ishin franceze, nder te cilet "mitiku" Jean Beaufret. (Ca te tjere : François Fédier, qe merret ende sot ; Michel Deguy, i ndjeri Gerard Granel).

Edhe keqkuptimi me Sartre, krejt i sakte. Sartre nuk e kishte idene e asaj per çfare fliste Heidegger. Takimet e tyre (me duket vetem dy) kane qene takime te shurdherish. Heidegger pyeste : more po ç'dreqin eshte ky ekzistencializmi ? Edhe vete Sartre e ka pohuar me vone se ne lidhje me Heideggerin kishte dale huq.

Shqipja nuk eshte aq e dobet sa thua ti. Vertete qe nuk ka ca koncepte, por ajo i ka te gjitha mundesite t'i kete. Mjafton, po e perseris, guximi i perkthyesit dhe nje prirje e lexuesit per t'u "hapur" ndaj se rese.

Shqipja mundet te flase heideggerisht (nga ana filozofike, kuptohet) dhe nje dite, heret apo vone, ajo do te flase. Dhe nga kjo, shqipja do te kete vetem te mira.

Tani une nuk po them qe eshte e pamundur te perkthesh Hajdegerin ne shqip, se nuk po flasim per poezi. Disa koncepte jane, dhe mendoj se eshte me e veshtire ta kuptosh sa ta perkthesh. Une personalisht Hajdegerin e kam lexuar ne gjermanisht, per shembull ne esete e tij per teknologjine apo per mendimin qe e lidh me Nicen e te tjera nuk eshte dhe aq e veshtire te kuptosh gjuhen e tij se sa mendimin qe jep. Por, kam vene re qe shqipja eshte pak e dobet ose me mire e ngushte per te bere filozofi (aq me teper metafizike). Eshte nje fjalor shume i vogel. Eshte nje gjuhe pak e levruar, dhe fjalori i perditshem eshte shume i vogel. Me ka bere pershtypje nje perkthim i Platonit ne shqip nga Shpetim Doda. Me eshte dukur pak i dyshimte sepse kishte nje shqipe pak te cuditshme, dukej sikur perpiqej te krijonte me zor fjale te reja. Kam frike se dhe Hajdegeri ne shqip ne kete menyre ka per te perfunduar.

ps : ne lidhje me Engels dhe pallavra, u shpreha keshtu sepse Engelsi nuk me rezulton ne asnje antologji mendimtaresh qe kane ndonje dobi ne punet e botes. Megjithate, e pranoj dhe "tutkun", dhe as nuk e çaj koken.

Por te rezulton Marksi. Dhe nuk mund te kishte Marks pa Engels. Nqse paradigma Y c'est moi eshte diku e zbatueshme, kjo eshte qe Engelsi te thote Marksi eshte une. Pertej kesaj, per natyren tejet te metabolizueshme te tekstit, une do isha qe Dialektika e Natyres dhe Permbysja qe sjell ne shkence zoti Eugen Dyring te ishin ne listat paresore te literatures se kerkuar ne programet shkollore shqiptare, ndersa Ideologjia gjermane dhe Origjina e familjes, prones private dhe e shtetit te ishin ne listen fakultative (per tipat qe duan te permiresojne noten ne fund te vitit). Dhe kjo jo per te prodhuar/klonuar marksiste, por per te prodhuar 1. njerez me aftesi te pavarur gjykuese; dhe 2. njerez qe te kuptojne se marksiszmi dhe zbatimet praktike qe u bene ne emer te tij, duke filluar qe ngha leninizmat e tehu (qe i kemi ende ne lekure), jane dy gjera qe s'kane lidhje fare me njera tjetren.

Zbatimi te ne i "marksizmit prej gjasme" nga njerez qe nuk kishin lexuar "gjalle ne bote jo" Marksin, dhe qe linconin te vetmit qe e kishin lexuar (Sejfulla Maleshoven psh) eshte mberthimi me shpatulla pas murit me i mire qe mund te mendohet i "zbatuesve", duke ua vene emrin sic e kane: genjeshtare dhe mashtrues. Pas asaj, u themi edhe naj llaf per kafet teper qe kane pire.

ps. "tutkun" dhe "tutkunllek" jane te ndryshme. mos i perkthe njelloj!

Jo, Leart, e kisha tjeterkund fjalen :

Heideggeri mund te sillet ne shqip sepse fjalori i tij mbetet nje fjalor krejt i zakonshem per nje vesh shqiptar. Heideggeri nuk perdorte terma te nderlikuar alla Kant, filozofia e Heideggerit sillet rreth malit, pemes, gurit, çekiçit, bishtit te sepates, etj. Problemi eshte se ai, ne filozofine e tij, iu jep ketyre fjaleve (dmth çekiçit apo malit apo diçkaje tjeter) kuptime te reja. Ti ndoshta e di qe Heidegger ishte nje fshatar tipik, dhe qe ka banuar tere jeten e tij ne nje shtepi te ndertuar vete ne nje koder te Pylit te Zi. Fjalori i tij eshte nje fjalor krejt i kuptueshem per nje fshatar shqiptar, aq me teper qe persa iu perket kuptimeve te tokes, qiellit, te vdekshmeve dhe hyjnoreve, bota shqiptare ka goxha te perbashketa me boten gjermanike. 

Kjo eshte arsyeja qe me shtyn te them se Heideggeri eshte i perkthyeshem, mjafton qe kuptimeve te zakonshme te fjaleve t'iu japim nje degjim tjeter, dmth te hyjme tek zemra e fjales. Te mos habitemi nese Heidegger shtjellon nje filozofi te tere nepermjet historise se prodhimit te nje poçi vere. (Shih konferencen "Sendi&quotsmiley.

E perseris, Heidegger do kohe. Do perkushtim, do ca kushte mireqenieje, shkurt fjala. Nese dikush gdhihet ne pese te mengjesit per te vajtur ne galeri dhe pasdite te merret me Heidegger, kjo nuk behet. Heideggeri eshte nje "gllaberues" kohe. Por e di se nje dite do te behet diçka. Fillimet do te jene te veshtira, do te permiresohen gjate rruges, do te kete perkthyes qe do te rimarrin punen e tjetrit ne dore, dhe do te njejesojne terminologjine. Nese njeri thumbit, tjetrit patkoit, atehere pese me hiç. Megjithate, perkthimet "ngaterrestare" do te zhduken shume shpejt nga qarkullimi si pengesa. Ama nuk duhet mohuar qe me e mira do te dale pas shume e shume deshtimesh. Roma nuk u ndertua ne nje dite

Po e lebetis edhe me shume muhabetin duke shtuar se Heidegger-i qe njihet sot ne perendim eshte fryt i nje serie interpretimesh nga franceze post-Kojèvejane. Thone se kultura franceze s'e ka marre ende veten nga nje seminar i Aleksandre Kojéve-s mbi "Fenomenologjine e shpirtit" te Hegel-it. Dhe thone edhe qe fantazma qe sillet neper Europe s'eshte ajo e Marx-it, por e Hegel-it. Pa njohur Hegel-in dhe Kant-in (ndoshta edhe Husserl-in, per nje lloj linje te filozofise transcendentale), pa i perkthyer e pa i integruar keta ne shqip me ane studimesh shoqeruese, personalisht me duket i pamundur cfaredolloj hapi per te kuptuar Heidegger-in ne shqip.

@Laert, pozicioni yt me duket aq radikal sa e vetmja gje qe mund te te beje ta zbutesh pak rreptesine ndaj aktit te perkthimit eshte vete perkthimi. smiley

@ Isabel, te falenderoj per kontributin interesant dhe komentet konkrete. 

Po shkoj te darkosem. smiley  

Nuk jam aq i sigurte, Finisterre, mbi lidhjen e Heideggerit me Kojève. Heidegger eshte zbuluar qe heret nga perkthyesi i tij i pare Henri Corbin, pastaj nga vete Emmanuel Levinas, dhe pastaj nga Jean Beaufret qe ka qene me i aferti dhe ndoshta me i sakti ne interpretimin e Heideggerit. Tjeter gje, qe dua te ve ne dukje : Heidegger nuk perkthehet pa pasur mbi tavolinen e punes shumicen e veprave te tij, shumicen e veprave mbi te (te Beaufret, te Janicaud, etj). Sepse veprat e tij dergojne tek njera-tjetra vazhdimisht. Si dhe, shpjegimet e termave "kocke" duhen kerkuar ne shume e shume shfletime. Nuk them kot qe Heidegger kerkon nja ca vite shabatike.

Po, Kojève ka dhene nje konference te rendesishme mbi Hegelin, fill pas luftes, e qe ndoshta duhet kapur ne dore.

Dhe per Husserlin, Heidegger, megjithese e nderonte jashtezakonisht, dhe madje Sein und Zeit i perkushtohet atij, ai nuk ishte dakort me te, nga pikepamja filozofike. Pavaresisht se Heideggeri e shfrytezoi me se miri fenomenologjine e Husserlit (t'iu japim goje vete gjerave qe te zbulohen nga vetvetja).

Ceshtje goxha te koklavitura qe duan perkushtim. Mirepo, me ç'kam pare une, botimi i veprave filozofike ne Shqiperi eshte jo aq i thelluar. Madje, sa per kureshtje, kam marre me vete nje veper mjaft te bukur mbi Hannah Arendt, nje studim i shkelqyer i gjithe vepres se saj, nga nje studiuese franceze. Kushedi, ngaqe Arendt fliste goxha mbi politiken, mund t'iu hyje ne pune studenteve shqiptare. Te mos permend pastaj ca konferenca nga Isaiah Berlin, Peter Sloterdijk, Merleau-Ponty, Althusser (i fandaksuri), etj.

Shkurt, shqipja ka aftesi thithese, por duhet perkushtim dhe mbase dhe ca vetemohim. Kjo e fundit, sikur s'na pelqen aq shume. Kushedi...

Botimi i veprave filozofike ne Shqiperi eshte tragjik. Gjithsesi, mendoj se mbi te gjitha per te kuptuar sadopak Hajdegerin duhet ne fillim te merresh me greket e vjeter, vecanerisht parasokratiket, pastaj gjithe filozofia perendimore dhe lindore. Jo vetem me Hegelin dhe Kant. Per ty Finisterre qe besoj se je ne Itali para ca vitesh me ka rene ne dore nje liber mjaft interesant i Umberto Galimbertit me titull "heidegger, jaspers e il tramonto dell Occidente".

 

Vete Hajdeger eshte i pazakonte per filozofine, aq me teper per ate te shekullit te XX te dashuruar me pozitivizmin logjik dhe filozofine analitike. I meshoj faktit qe per te kuptuar filozofe kaq te medhenj (mbaj mend nje here Artan Fugen qe tha se kam 4 vjet qe studioj Kantit dhe besoj se kam arritur te kap ndonje gje) duhet nje njohuri e thelle e filozofise. Ne shqiperi sidomos filozofet parasokratike shihen si kuriozitet qe mund te shpjegohet ne 2-3 faqe dhe vazhdojme me tutje, ndersa Hajdegeri shpenzoi gjithe jeten e tij per te deshifruar fjalite e erreta te Heraklitit, Parmenidit etj.

 

 

Gjithsesi, mendoj se mbi te gjitha per te kuptuar sadopak Hajdegerin duhet ne fillim te merresh me greket e vjeter, vecanerisht parasokratiket, pastaj gjithe filozofia perendimore dhe lindore.

Po kur jeni te vetedijshem per kete, si ka mundesi te thurni carcafe fjalesh per filozofine e Hajdegerit ? Duke lexuar nje liber aq me teper filozofik me qindra referenca robi psheretin: Une di nje gje qe s di asgje!

 

Une nuk thashe qe po lexove parasokratiket menjehere do ndricohesh per filozofine e Hajdegerit. Hajdegeri nuk ka qene komentues i parasokratike por frymezues prej tyre. Per ceshtje te tilla nuk mjaftojne as carcafet e fjaleve.

E "ngjis" ndikimin e Heidegger-it qe nga Kojève sepse interpretimi qe ky i fundit i bente Hegel-it ishte interpretimi i Heidegger-it (se paku i peridhes se tij te pare).

Do t'isha shume kureshtare te lexoja Dominique Janicaud dhe versionin e tij mbi perhapjen e Heidegger-it ne France.

Heidegger-i ka patur interpretuesit e tij ne cdo gjuhe. Ne italisht jane Severino, Cacciari dhe Vattimo. Galimberti ka teorite e veta mbi Heidegger-in, por kam pershtypjen qe kerkon te shkoje pertej interpretimit.

Natyrisht absolutisht dakort per parasokratiket.

@Trop, nje pjese te mire te koncepteve filozofike gjuhet e tjera i kane nga greqishtja e latinishtja. S'kemi pse te mos e ndjekim nje praktike te tille edhe ne.

Me late ketu, por u kenaqa pa mase smiley

mire do te ish (sic do te ish mire te zhvillohej gjeresisht lenda e historise intelektuale tek ne qe te mos ishim postmoderne nga halli), finisterre, problemi eshte tek bishti qe kemi ne shqiptaret kur ulemi ne karrige, se ky bishti na dhemb shume, e s'i futemi dot latinishtes e greqishtes se lashte pervecse nepermjet emigranteve tane ne greqi dhe itali ... seriozisht, gjuhet e vjetra evropiane s'levrohen fare ketej prandaj sugjerimi yt me transporton drejt frengjishtes dhe italishtes, te cilat zaten jane te sheshuara mire ne shqipen e sotme.

te hedh nje molle per diskutim: a mund te na vije nje rilindje letrare nepermjet grupeve te te rinjve fetare (myyyyslimane?)? se feja premton te zere boshllekun frymezues qe s'mbush dot shoqeria. e perfytyroj kadarene qe rrotullohet ne divan.

Nese me te rinjte fetare e ke fjalen per te arsimuarit ne shkollat islamike ne vendet islamike qe kthehen pastaj ne Shqiperi, atehere e ardhmja letrare e ketij eshte e zymte. Ata nuk mund te sjellin gje tjeter vecse ekstremizem, sic eshte pare disa here ne shtypin e perditshem gjuha e tyre aspak e kendshme.

te hedh nje molle per diskutim: a mund te na vije nje rilindje letrare nepermjet grupeve te te rinjve fetare ...

hem, po cfare kupton ti me Rilindje dhe ne raport me ke(kohe/periudhe/letersi/lulezim shpirteror??)

Jemi ne kohet moderne, madje postmoderne, dhe letersia, si pjese apo tregues i perlindjes shpirterore, nuk eshte me ekskluzivitet i murgjve apo freterve ne manastiret e vetmuar.Kjo per faktin e thjeshte se njerzit e perendise sot nuk jane te vetmit njerez te ndricuar nga dituria.Sigurisht duhet njohur zelli prej murgu ne punen me letrat, aq me teper kur behet fjale per udhetime ne gjuhe dhe kohra te vdekura. Megjithate ckoqite pak me holle idene dmth kafshoje vete e para   mollen e ndalume smiley 

Feja premton te zere boshllekun frymezues qe s mbush dot shoqeria.                                                                                                                      

Feja meton ta beje kete por eshte mision i pamundur.Shoqeria laike ne ekskursionet e saj hedonistike tashme ka mbritur ne brigjet  e shoqerise se konsumit. Dogma i ka lene vendin relativizmit.Zoti vdiq .Homocentrizmi ka triumfuar.

Dy gjera: se pari, nuk e ckoqis dot edhe shume sepse ai frymezim per te cilin spekulloj nuk ka hedhur rrenje ne kopshtin tim; se dyti, kjo puna e drites se diturise dhe postmodernizmit shqiptar eshte ajo qe me shtyn mua drejt spekullimit tim, me pak fjale, nuk e shoh driten dhe nuk e shoh modernizmin dhe nuk e shoh postmodernizmin nder shqiptare te Shqiperise - maksimumi, shoh deshire, autodidaktizem, apo receta metodologjike katedrash te huaja qe studentet e tyre shqiptare s'i shnderrojne dot ne debat brenda vendit. Postmodernizem nga halli = zere se hic.

nuk e shoh driten dhe nuk e shoh modernizmin dhe nuk e shoh postmodernizmin nder shqiptare te Shqiperise

Postmodernizmin nuk e shikon? Po me zhgenjen. Kaosi, diversiteti ekstrem,destrukturimi total i shoqerise,kriza morale dhe shpirterore, disharmonia, renia e kulteve etj.etj  a nuk jane shenja te nje shoqerie postmoderne? 

Qe shoqeria shqiptare ende nuk eshte postmaterialiste , po kjo qendron.

Trop, molle nje-milion-dollareshe kjo e jotja! Do doja te shihja kahun e diskutimit nese nuk do te kishe vene myslimanet ne kllapa. Une personalisht besoj se instikti per te mbyllur cdo diskutim mbi fene duke iu referuar modelit klishe te bashkejeteses perfekte fetare qe ofron Shqiperia tregon frike te madhe nen vetedijen kolektive.  Frike nga hapja e nje diskutimi mbi fene, frike nga potenciali i konfliktit fetar apo ekstremizmi fetar, frike nga simbolet fetare ne hapesirat tona urbane, frike se mos dikush ngrihet nje dite dhe thekson perkatesine fetare ne diskutime politike, frike se mos Europa na quan vend mysliman e na diskriminon...

Megjithate nuk mendoj se e kam te qarte nese  pyet per mundesine e rilindjes letrare permes fese apo rilindjes se fese ne letersi?  

p.s. Kjo teme me duket tejet interesante ne fakt por potenciali per debat e konflikt eshte gjithmone prezent.

 

Përpara se të paragjykosh mbi paragjykimin, kot për kuriozitet, ke parë ndonjëherë tituj librash në biblioteka apo librari fetare?

"Populli gjerman duhet te zgjedh te ardhmen e tij,dhe kjo e ardhme eshte e lidhur me Fyrerin," (Adolf Hitler).

Heidgger, e me se nje nazist ka qene!  

Finisterre, e di sa faqe ka vellimi i Janicaud (ç'eshte e verteta, ky vellim eshte nje reference ne fushen e filozofise) ? Plot 1500 faqe. Shto ketu dhe nja 300 faqe me biseda me nja 15 filozofe te tjere qe flasin vetem per Heidegger. (Kete vellimin e dyte zura ta perkthej por pastaj e pashe qe botuesit interesoheshin aq sa per boren e parvjetme.)

Per Heideggerin dhe Francen, kam dhe nja dy ese (ne shqip), mjaft te kendshme te nja dy filozofeve te tjere, nder te cilet te Emmanuel Martineau, "piratit" te Parisit...

Tropizma, nuk besoj fare, ama fare, ne ndonje ringjallje me baze te paster fetare. As myslimanet e rinj, as katoliket e rinj, nuk kane ç'mbushin ne kete fushe. Nese morali yne ka pesuar goditje te forta, kjo nuk ka ardhur, besoj une, ngaqe ne s'shkojme ne kishe apo xhami, por thjesht nga shoqeria civile, ajo laike flas, nuk funksionon siç duhet.

Megjithate, nuk pretendoj ta njoh mire kete debat, dhe nuk jam i sigurte se kam kuptuar diçka me kete "myslimanet e rinj" (nuk di kush ben pjese ketu...)

Kurse Heideggeri nazist, kjo eshte histori tjeter, dhe s'besoj se duhet nxjerre ketu.

@ Finisterre :

_________

Nga vjen ky projekt pothuaj historiko-filozofik mbi "kapshmërinë franceze" të Martin Heidegger ? Si ka lindur ky projekt ?>>

> >

Dominique Janicaud – Nuk jam unë ai që e ka hedhur këtë ide. Është Richard Figuier, që punonte asokohe në shtëpinë botuese Albin Michel, i cili më ka kontaktuar për të ma propozuar këtë punë. Në fillim kam nguruar. Ju mund ta gjeni përse : një punë e stërmadhe, karakter tejet delikat i "arbitrazheve" në shqyrtim për të arritur një studim të ekuilibruar, njëkohësisht historik dhe filozofik. Shtoj se, në fillim, unë nuk isha shumë dakort me idenë për ta thjeshtuar një mendim rrënjësor dhe themelor në "pasojat" e tij pjesërisht politike apo mediatike. Por kam kuptuar se unë mund të përballoja një sfidë origjinale : për t’iu lejuar brezave të rinj të rindërtojnë një histori të ndërlikuar, dhe për të ofruar, në të njëjtën kohë, një dëshmi vetjake. Kam pasur idenë që këto tekste vetjake t’i fusja si "epilogje", në shkronja italike, në mënyrë që të mos kishte ngatërresa ndërmjet punës së historianit dhe përshtypjeve subjektive.>>

> >

Me Nietzsche, dhe në një masë më të vogël Wittgenstein, Heidegger është filozofi gjerman më i lexuar në shekullin e XX-të : a ka një shpjegim, sipas jush, për këtë dukuri bipolariteti intelektual dhe për pjellorinë e tij të veçantë ?>>

> >

Dominique Janicaud - Ndër tre emrat e cituar, Nietzsche është sigurisht më i lexuari në Francë. Tirazhet e dëshmojnë këtë. Dhe nuk është për t’u çuditur. Le të marrim Gjenealogjia e moralit : ju do të gjeni aty një stil të shkëlqyer, një shqyrtim të egër të asketizmit të krishterë. Në krah të kësaj, "suksesi" i Heidegger është paradoksal dhe shtron probleme të veçanta : qysh ka mundur një mendimtar i vështirë për të ngjallur kaq pasione ? Kjo është një enigmë që nuk ndriçohet menjëherë : duhet rindërtuar tërë historia e trazuar e një pranimi të tij shpesh dramatik. Në këtë çështje, ka njëfarë ngjashmërie me një roman policor. Për Wittgenstein, kjo nuk ndodh aspak kështu : i zbuluar tepër vonë në Francë, ai nuk ka njohur kurrë një tërheqje të tillë apo flakje tej kaq të dhunshme.>>

> >

Qysh kur, saktësisht, lexohet Heideggeri në Francë ?>>

> >

Dominique Janicaud – E kemi lexuar mjaft herët, sepse emri i tij është dëgjuar në Sorbonne, falë Gurvitch, më 1928. Një revistë e guximshme, Bifur, ka botuar një përkthim të parë të Ç’është metafizika ? qysh më 1931. Dhe, në vitet tridhjetë, pionierë të tillë siç Wahl, Levinas, Koyré, kanë filluar të përhapin temat ekzistenciele (angështi, "qenie-për-vdekjen", angazhim, etj.), që nuk quhen ende ekzistencialiste, por që joshin një rini intelektuale të lodhur nga racionalizmi i thatë që mbretëron në Sorbonne. Një "filozofi shkatërrimtare", kështu shihet atëherë mendimi i Heidegger, me një përzierje tërheqjeje dhe neverie. Kur më 1938 del vëllimi i parë i teksteve të Heidegger, përkthyer nga Henry Corbin, publiku është i përgatitur tashmë dhe suksesi i kureshtjes është i plotë. [...]

____________

Shkeputur nga nje bisede e zhvilluar me 2002, pak muaj para vdekjes.

Kurse Heideggeri nazist, kjo eshte histori tjeter, dhe s'besoj se duhet nxjerre ketu.

Selektiv si qendrim smiley , por qendrim i mire.

PS: Megjithese teper interesant si diskutim perkthimesh, ka disa kohe qe (edhe ne temat tjera) diskutimi vertitet rreth filozofise.  Do ishte me te vertete interesante qe nje here ne x kohe te zgjidhej nje rryme apo nje filozof, edhe te diskutohej. 

Food for thought smiley.

@ trop, moll sherri ne dukje, gjithesesi feja, filozofia, letersia s'eshte se jane dhe aq te ndara.  Megjithate, konkretisht ne Shqiperi nuk besoj se jane kushtet.

Nuk e kam fjalen per te arsimuarit ne shkollat islamike, vecanerisht, dhe te them te drejten nuk e njoh mire perberjen e komunitetit te ri musliman ne Shqiperi per nga orientimi i huaj. Ideja ime, qe nuk perjashtonte as te rinjte e feve te tjera, kishte te bente pikerisht me mungesen e organizimit, dedikimit, dhe qellimit te larte ne shoqerine civile, civike, apo si te doni ta quani, shqiptare, nderkohe qe keto cilesi s'mungojne ne disa grupe fetare.

Ku gelojne sot shkrimtaret shqiptare: ne diaspore, ne internet, te izoluar ne shtepite e tyre ose ne rastin me te mire ne kafenete 'me klas' ... rrotull ndonje instituti shteteror per rroge, rrotull mira meksit? Pak a shume po them qe mungon nje komunitet i mirefillte sepse ndoshta mungon arsyeja e forte. Enter feja.

Po feja ne Shqiperi nuk ka pasur asnjehere aq rendesi. Si mund te beje ringjallje letrare feja kur nuk ka bere gje per 2000 vjet?

Ketu Laert do te na ndihte nje antologji e letersise shqiptare dhe nje ese e shkurter mbi frymezimet fetare te saj. Do te sugjeroja nje antologji te koheve te fundit, ose nje imagjinare.

Ti ndoshta do te thuash se disa nga shkrimtaret e medhenj shqiptare kane pasur lidhje me fene. Por pergjithesisht shkrimet e tyre me shume kane qene atdhetaro-patriotike se fetare. Pergjithesisht feja, ne kuptimin e Islamit dhe Krishterimit pak ndikim ka pasur ne jeten e ketij populli. Kjo eshte dicka e njohur.

...kjo puna e drites se diturise dhe postmodernizmit shqiptar eshte ajo qe me shtyn mua drejt spekullimit tim, me pak fjale, nuk e shoh driten dhe nuk e shoh modernizmin dhe nuk e shoh postmodernizmin nder shqiptare te Shqiperise - maksimumi, shoh deshire, autodidaktizem, apo receta metodologjike katedrash te huaja qe studentet e tyre shqiptare s'i shnderrojne dot ne debat brenda vendit. Postmodernizem nga halli = zere se hic.

Feja ringjallje letrare? lol Një fakt i thjeshtë: Figurat më të spikatura nga vendet me taban të fortë fetar, janë dënuar nga këto fe. Bibliotekat fetare janë godinat më të zymta në botë.

Nga ana tjetër është shumë ironike të mendohet kjo gjë kur dhe gjërat më të thjeshta fetare, si shërbesat, te ne bëhen akoma në gjuhë të huaj!!!

Feja ringjallje letrare? lol Një fakt i thjeshtë: Figurat më të spikatura nga vendet me taban të fortë fetar, janë dënuar nga këto fe. Bibliotekat fetare janë godinat më të zymta në botë

Me verte???!!!

E nga kane dale keto figura te spikatura???!!!

Galileo Galilei ishte pagan???!!!

Ai u perpoq qe t'i provonte botes se, bota, pikerisht, rrotullohej rreth diellit, si nje njeri i jashtem nga kisha, apo perkundrazi, si nje njeri qe perpiqej qe te ndihmonte vellezerit e tij te te njejtit besim qe te kuptonin TE VERTETEN???!!!

 

PS: Me fal, se mora nje si shembull nje shkencetar per ta bere me te qarte idene. Por ne ato kohe, shkenca, filozofia dhe letersia ishin nje!

Me llogjikën tënde more djalë, edhe ti nga feja ke dalë. Se papa është kundër përdorimit të prezervativëve.

 

Mos e banalizo biseden. Te me falesh per vrullin, por sinqerisht kjo puna e kishes qe na denoka mendimin (ne ate pergjithesimin tend, me intereson Kisha), me duket pakez qesharake dhe sigurisht qe vjen nga njerez qe as qe e kane idene se cfare eshte kisha!

Kisha eshte nje popull i dashur! Dhe cdo diskutim qe ndodh brenda saj duhet konsideruar si nje diskutim brenda familjes. Mund te ndodh qe diskutimi te kete rezulatate tragjike. Mund te ndodh qe ky diskutim te evoluoje dogmen. Mund te ndodhe qe njera nga palet ta kete gabim. Mund te ndodhe qe dikush te kerkoj falje. Mund te ndodhe...

Po gjithcka qe ndodh apo ka ndodhur, ka ndodhur brenda saj. Nuk do te kishim pikerisht keta mendimtare, nqs. nuk do te kishim patur nje Kishe (me te mirat e te keqijat e saj) ne kontekstin e te ciles ata do te rriteshin e do te formoheshin si individe.

Mjafton konsiderojme jeten dhe vepren e Diterot, Denis Diterot, filozof e letrar i shquar francez, autor i "Encyclopédie"...

Per te mos folur per te tjeret.

Kije parasysh pra! Se kur flet per Kishen Katolike (te pakten) flet per nje familje dhe si e tille duhet gjykuar me shume kujdes dhe mbi te gjitha duhet njohur paraprakisht, ne te kundert vecse spekullohet dhe paragjykohet.

 

Konservatorizmi i Kishes nuk eshte nje pengese, por nje prove qe shkenca dhe letersia duhet te kaloje perpara se te afirmohen.

 

Sepse kjo jete e shtrenjte e perbere nga nje pafundesi ekuacionesh jo te drejte nuk mund te cenohet nga mendimet prej ekuacionesh te drejta te ndonje mendimtari apo te shume mendimtareve sado prodigj keta te jene.

Tropizma, po lexon Kierkegaard, gje? Fatmiresisht per shqiptaret, bota i ka kaluar keto fazat fetare. Ne thjesht eshte mire t'i ripertypim dhe t'i perdorim, por jo t'i riafirmojme si qellim ne vetvete. Nese ka ndonje projekt qe mendimi shqiptar (na falni qe po dalim pak nga tema e perkthimit) mund te marre persiper, eshte ai i drejtesise. (Dhe kjo nuk eshte e thene te arrihet vetem nepermjet modelit fetar, por edhe nepermjet modelit artistik, qe me vjen keq qe nuk e paske gjetur ne shqiperi por vetem neper emigrante interneti). Fare mire drejtesia mund te loze rolin e zotit per sa i perket nevojes per nje autoritet te jashtem ne marredheniet njerezore, dhe shteti ligjor fare mire mund te loze rolin e kishes dhe te xhamise. Enter feja, fair enough, por jo si qellim ne vetvete, dhe ben mire t'a theksosh kete, por si model i tejkaluar i jetes komunitare. Feja e shqiptarit eshte kanonike ne kete respekt, dhe luan rol aq te nevojshem sa "feja e njeriut eshte njerezia", qe Europa kristiane po perpiqet te afirmoje nepermjet Human Rights. Gjithsesi as njera as tjetra nuk jane te mjaftueshme pa nje koncept sa universal aq edhe mistik (ku me mistik kam parasysh gjithcka qe eshte pertej cdo feje te vecante) te drejtesise. Nderkohe qe eshte po aq me vlere, ne mos shume me teper, modeli shkencor i komunitetit, sidomos ai i zhvilluar nga pragmatizmi amerikan. Dhe me e bukura, sidomos e ketij modelit te fundit, eshte se nuk mbeshtetet mbi traditen aq sa mbeshtetet modeli estetik apo ai fetar, por mbi te rene.

Nuk e di, po kam pershtypjen se Tropizma kerkon te fuse ne valle metafiziken? Ose edhe fene si faktor etik brenda shoqerise Gabohem? 

Besimi te Zoti ne histori ka patur pasoja me te gjera nga ky pikesynim i kulluar (dmth besimi te Zoti). Nje pjese e mendimit liberal rrjedh qe ketej fundja.

Nga ana tjeter, ashtu si Trop, jam partizane e idese qe latinishtja dhe greqishtja e vjeter duhet te bejne pjese ne programet mesimore edhe ne Shqiperi. Te pakten ne disa shkolla te mesme te profilizuara.

Hurbi rrofsh per pjesen e perkthyer nga Janicaud. Kur te vij ne Paris premtoj ta blej "Heidegger en France". Mesa duket dilka nje version i ri ekonomik i librit, ose ndoshta edhe ka dale (e pashe ne Internet).

Greqishtja e vjetër për shkolla të mesme është barrë e rëndë shumë. Nuk besoj se shkollat e mesme kanë kapacitet për ta mbajtur në nivele të kënaqshme.

Në Greqi, mësohet që prej klasës së 7-të deri vitin e katërt gjimnaz. Dhe prapë çka merr prej lëndës nuk është në nivel të lartë. Dhe kjo bëhet paralelisht me greqishten e re.

Më mirë do të ishte të hapej një katedër universiteti për të nxjerrë 4-5 specialista në vit (në mos ka diçka të till&eumlsmiley. Mendo dhe që gjuha shqipe në gjimnaze nuk ka shumë vjet që është vendos. Deri para 7-8 vjetësh mësohej vetëm në nivel 8-vjeçareje.

 

Fin ...u lashe me teper se c'duhet smiley ( sikur nga une varet ne se hajdegeeri eshte filososf apo jo) smiley dy koka per nje fraze e zberthejne me shume ate cfare dua te them dhe perse u ktheva .

E pelqyeshme eshte nje debat per hir te debatit , megjithse shume i kendshem dhe ne nivel por ......duke shmangur nje nga konkluzionet me te thella te te gjithe kohrave .... qe edhe sot eshte ne moto dhe klasifikon filosofet ....dhe prape nga Engels .

Filosofet  deri me sot kane vezhguar e shpjeguar boten . Puna eshte ta ndryshosh ate .

I lutem kujtedo qe ka ndonje informacion per hajdegger se ku ka qene ndikimi i tij ne shoqerine njerezore ? Nga cila teori eshte perfaqesuar dhe kush grupim politik me pushtet  e ka per "yll polar" ?

Kete pyetje kisha deshire ta kuptoje si replike per nje budalla qe permendi Sartrin te barabarte me Hajdegerin .???? ( le me me Engelsin e Marksin)  

Si punetore te fushes se mendimit dmth mendimtare , ndoshta kane pas respekt per punen e njeri tjetrit.

Por Sartri ( i cili thonte.."Marksi pa mua eshte jo i plote &quotsmiley levizi EUROPEN dhe po te mos qe De GOLI sot do te flisnim kushedi nga cfare pikpamjesh. Por te jesh te sigurt qe gjuhen e Sartristeve smiley  ne pushtet .

Por gjithsesi Revolucioni i tij jo vetem teorik por per me teper i perqafuar nga e gjith Rinia e Botes solli ate rezatim sa qe Amerikanet sot botojne tituj te tille"1968 viti qe pruri USA - n sot" !!!

Mos me ngacmo me teori per hir te teorise sepse ashtu sic e ka prure ai qe po perpelitet ta interpetoje duket sikur  (Hajdeg ) eshte nxenes i Lev Strosit ne fushen e gjuhesise dhe etimiologjise .

Ka nje konkluzion gjerman per Marksin . Pasuroi gjuhen gjermane ne nje shkalle te tille sa qe asnje gjuhtar nuk e kish bere para tij . Dhe vet ai ( Marksi qe "belbezonte ne 8 gjuhe midis te cilave Latinishtja dhe Greqishtja e vjeter  ose miu i biblotekave &nbspsmiley flet me shume respekt per Hegelin etj etj .Po ky cfare paska "tronditur " ne leksikun gjerman e ate te qyltyres fronge ?

Ne se te dukem jashte teme ose i shperndare kujto shprehjen e ... smiley "nga libri del libri " .

Dhe mendimi im personal . Nqs nje perkthim CILESOR me shume paravoli ( aspak si te Shmidit si lloj propogande "Gich &quotsmiley do te arrije tek lexuesi shqiptar i interesuar ....ai do te sherbeje per te rritur shkallen e njohjes per Emra filosofesh dhe origjinalitete te tyre ...por """kurren e kures si inspirim per te shtyre dicka perpara "....sepse nuk e ka ate brume e ate mision. Eshte interpetues dhe per me teper shume HUAZUES qe nuk eshte vendi ketu . Lexo "panelin" e Hurit . 

O Hu . Mos komento , mos interpeto per askend , jep info smiley dhe perkthe . Kur u ndane keto te rane ( dhe nuk te kane rene keq e pak ), mos e genje veten kot smiley

O Idrizo, shif te jap une nje pergjigje te shpejte per Heidegger, qe s'diskutohet ben vaki t'i bej me shume dem kuptimit te tij se sa nder. Heidegger, duke filluar qe nga Shopehauer, Kierkegaard, Nietzche, ai vete, e me vone Derida, te deziluzionuar me projektin e progresit racional te njeriut, shquhen nga nje shpirt shkaterrimtar prej femije, kush me shume nga ana e shkaterrimit, e kush nga ana e femijes. Nga te gjithe keta femije shkaterrimtare, me femija eshte ky, Heidegger, me shkaterrimtari mund te konsiderohet Nietzche, nderkohe qe femija me shkaterrimtar mund te konsiderohet Derida. Ky, Heideger, psh, e shihte boten ashtu sic sheh nje femije nje radio iliria, i  degjon sinjalin i cili e terheq, i afrohet, e merr ne duar, i nderron sinjalin, pastaj e hap, e zberthen, ia shef te gjitha rondelet e kandilat e te gjitha ycklat e brimat e qoshet nje nga nje, dhe ne fund del ne konkluzionin se eshte radio. Nese dikush jashte zhargonit pretendon se e vetmja gje qe bejne filozofet eshte te rishpikin rroten, ky eshte ai qe i shkon me ne thelb rrotes, pikerisht ne ate moment kur rishpikja e saj behet e domosdoshme. Do thuash ti te gjithe filozofet pervec atij Engelsit tat keshtu jane. Po, keshtu jane, por ca jane me shume se te tjeret, e me shume nga te gjithe, eshte Heidegger. Kjo ka pasoja jo vetem estetike per te, por edhe etiko-politike, qe jane ne lidhje me njeriun, kujdesi, sidomos kujdesi per ambjentin. Per Heidegger ne nuk jemi subjekte as shteteror, as fetar, as artistik, por thjesht subjekte te sistemit te gjalle qe eshte toka mbi te cilen, dhe qielli nen te cilin jetojme. Heidegger sot eshte shume i vlefshem ne lidhje me raportin qe ka njeriu me teknologjine dhe pasojat e kesaj teknologjie per ambjentin dhe njeriun vete.

Idriz, nuk besoj se perkatesia politike vlen ne pyetje te tilla, pasi te gjithe keta alidemsat ne fjale gjate aktivitetit te tyre me te vlefshem, perfshi edhe Engelsin qe e do aq shume, nuk kane pasur kurre parasysh njerin apo tjetrin krah politik, por gjithmone nje ekonomi totale te ekzistences.

Lulian, komenti yt i mesiperm eshte mjaft i sakte.

Heidegger, siç i pelqente atij te thoshte, ishte dikush qe ecte neper "Holzwege" (udhe qe nuk te çojne askund, udhe drush qe mberrijne ne nje qorrsokak, ne nje lirishte ku druvari ka prere ca dru dhe eshte larguar). Ai thote pastaj qe mendimi i tij ka mundur te shkoje deri aty, por jo me tej. Atehere, ç'duhet bere ? Dhe e jep pergjigjen se i duhet te zmbrapset per t'u versulur me me vrull. Heideggeri thoshte per vete se nuk ishte filozof por mendimtar. Lenda e tij e punes ishte mendimi, dhe as filozofia as metafizika (madje kete te fundit e kishte ca "inat" sepse mendonte se ajo e kishte shmangur filozofine nga udha e vet e natyrshme e cila eshte shqyrtimi i çeshtjes se vetme qe ia vlen te mendohet : çeshtja e qenies.)

Finisterre, dy vellimet i kam blere qekur kane dale, mos gabofsha diku nga 2006, eshte vertete nje veper reference sepse aty ke nje pasqyre te plote te Heideggerit ne France. Vellimi i dyte me biseda te nja 15 filozofeve qe kane pase te bejne me Heidegger, edhe ky eshte mjaft me vlere. Por materiali eshte goxha i ngjeshur. E ke tek botimet PUF, me kapak te kuq. Shkurt, ia vlen. Nje veper tjeter qe ia vlen eshte dhe biografia e gjermanit Rudiger Safranski. Si dhe ca vellime te vogla te Jean Beaufret ku ka mjaft sqarime te vlefshme te teorise heideggeriane. Plus asaj, nje veper vertete shume e vlefshme eshte dhe vepra e nje filozofi te ri francez, 33 vjeç (sot), Adrien France Lanord, ku flet per dialogun e "erret" Heidegger-Celan.

Po them dicka lidhur me nje perkthim te mundshem te hajdegerit ne shqip, duke thene qarte qe ne fillim qe nuk e njof fare punen e tij. E kam me perkthyeshmerine e "Sein" dhe "Dasein" dhe marr guximin te them dy llafe lidhur me kete vetem ngaqe mendoj qe pjeseza "da" perpara "sein" vertet "ndan nje dynja" (no pun intended). Kjo "da" ne gjermanishten e folur, ka nje kuptim qe besoj se i shpeton cdo fjalori dhe fjales se shkruar, nqse nuk e merr me ajrin si me thene, duke ngrene buke mes gjermanishtfolesish. "Da" eshte njeheresh fjale, pasthirrme, onomatope etj etj, eshte ne thelb nje perpjekje e folesit per te ngerthyer kohen dhe hapesiren ne nje fenomen apo koncept qe fare mire mund te jete i pakohe dhe i pahapsire. Jane te shumta shprehjet popullore qe permbajne "da" vetmore, qe eshte komplet e paperkthyeshme (me shume gjase jo vetem ne shqip; per ata qe e njohin dialektin e Jugut gjermanishtfoles psh, po kujtoj te famshmen "da bin i' hin!&quotsmiley.

Nuk mund te them nese koncepte te tilla duhen perkthyer medoemos apo jo (s'jam asfare i fushes, prandaj). Nqse duhen perkthyer, atehere per mua Sein do ishte "qenia abstrakte" dhe "Dasein" do ishte "qenia konkrete".

Meqe jam ketu, kembengul qe shqiptareve u duhet mesuar cfare ishte marksizmi si doktrine, per te pare bazat teorike me te cilat u luajt per te jystifikuar "Dasein"-in smiley e tyre per nje 50 vjet, pa pemendur infiltrimet kapilare te bollshme te asaj igrasie ne 20 vjecarin pas tij.

120 komente, me emra filozofesh, me pune e te pa pune, kush mori vesht se ç'fare shkruante Heidegger me shoke.

Me qene me te thjesht, jeni edhe te sherbyeshem, mbase kuptojme diçka nga keto filozofe te jetes.

Hapni diskutime mbi idet dhe mendimet e tyre, fushat mb te cilat flasin.

Thjeshtesia eshte virtyti i filozofit, kur nuk keni kuptuar kete, e kote qe i lexoni.

Mbes i mahnitur si gjithmon nga njeri ketu, qe mendon se te gjithe lumejt lindin nga nje pike dhe derdhen po ne kete pike, Marksi.

Me sa mbaj mend, kete Heidegger e kam ndeshur ne nje artikull mbi futbollin ku fliste per  " te miren e perbashket", nocion qe ne e njohim pak ose aspak.

Me falni per shqetesimin.

Robo, ti ke ndonje problem me tastjeren apo ende se ke marr vesh se fjala "cfare" nuk shkruhet me apostrofe?!

Vetem une mund te ta kem thene nja 2-3 here deri tani!

Lumo, duam s'duam, fjetem me "marks ne gji" sa per nje brez njeriu. Pa i pas mire te qarta hesapet me Marksin, do jemi me nje njolle bosh mosnjohje te vetes per shume kohe. Prandaj. Nuk kalohet ai muhabet "duke shikuar tutje" (wegscahuen, do thoshte ky hajdegeri).

me falni qe s'po ju kthej pergjigje te mirefillta, kush kishte pyetje, ose s'po e zhvilloj mire idene, po s'mundem sot. j, s'ka lidhje me bibliotekat fetare apo me librat e mirefillte teologjike. ne fakt kam qene duke lexuar hessen dhe rilken, lulian. per postmodernizmin shqiptar nuk di spiritus, por nuk e shohim njelloj, se te njesosh kaosin, rremujen dhe zhberjen e papritur te institucioneve me mostmodernizmin (ajo humbja e moralit, e kulteve, etj, s'me duket se gjen vend te ne po ky eshte diskutim i gjate) eshte shortcut mendor. ndersa per laicizmin, per faktin qe frymezimi fetar 'ka mbaruar kudo ne bote' them se, se pari, eshte heret per te deklaruar fundin e historise fetare, dhe se dyti kushtet ne shqiperi nuk jane aq evropiane sa do te donin figurat tona kombetare, e pikerisht per kete arsye tek ne ka hapesira per zhvillime te vecanta. per metafiziken, me vone. spiritus, i bie qe une te jem duke folur per nje situate paramoderne.

ne fakt hyra qe te thoja se diskutiminin per heidegger/hajdegerin ndoshta me mire do te ishte ta zhvendosnit andej nga murtaja, spektrat dhe realja.

tropizma, duke perdorur te njejtat koncepte del se kemi kuptime te ndryshme. Per mua do ishte mjaft interesante nje parashtrim i pikpamjeve te tua lidhur me (s)fazimin e shoqerise shqiptare ne raport me  modernitetin  apo shoqerine postmoderne .Sigurisht jo ne rrafshin akademik por ne funksion te idese tende per Rilindjen shpirterore apo rithemelimin e vlerave. Do ishte me produktive se sa ky kercimi yne dege me dege me emra filozofesh e shpalosje erudicionesh te paqellimta. Mund te shkruash nje ese rreth: 20 vjet pas Murit postmodern. E them seriozisht.  

Trop, nuk e di se çfarë ke patur në mendje kur e bëre porosinë për letërsi mistike fetare, po kam përshtypjen se ke porosit veç garniturë. Garnitura nuk hahet veç. Letërsia fetare, sipas një lloji të veçantë që more parasysh, nuk vjen pa reston tjetër - librat fetarë dhe zhvillimi i fesë si mënyrë jetese. Veç kështu mund të prodhohet më pas letërsi fetare. Fara që të mbijë e të lëshojë frute duhet të hidhet mbi tokë pjellore, ka thënë një i madh i shkretëtirës. Kështu mund të mbijë ndonjë farë tek-tuk, nëse të madhit i shket diku dora. Po si shkollë mendimi dhe karakteristike, nuk ka mundësi të bëhet. Sipas mendimit tim të paktën. Nga ana tjetër, nuk e di nëse ke lexuar ndopak letërsi fetare që tia kesh pak a shumë idenë...

Misticizmi në letërsinë shqipe gjendet në tjetër vend, dhe ka tjetër formë. Për mua, gjendet te gurra popullore, panteizmi i Naimit, Çajupit, apo dhe trajtimi modern sipas Kadaresë. Misticizmi i letërsisë shqipe, ka formë pagane. Është formë e rrallë, e veçantë që nuk ndeshet shpesh, prandaj gati gati nuk dallohet.

Po puna është që ne kemi gurrën plot me burime të pastra, e ju doni të na hidhni në shkretëtira.

 

 Heidegger sot eshte shume i vlefshem ne lidhje me raportin qe ka njeriu me teknologjine dhe pasojat e kesaj teknologjie per ambjentin dhe njeriun vete.

Je i vetmi me kete shprehje (qe fatkeqesisht nuk ka asnje argument)qe verteton nje nga tezat mete fuqishme tete gjitha koheve. 

Ne se desheron te interpetosh nje teori KRITIKE ( sic jane ne teresi Filosofite ) ate duhet ta "kornizosh" brenda zhvillimeve teknologjike dhe 'trendet" e saj per kohet e ardheshme . 

Ndryshe hajdegger dhe kedo mund ta shohesh si nje roman origjinal pa pasoja sociale por si njevariant i Donit te Servantesit shtjelluar ne nje menyre terheqese ne boten e menazhimit te tregut te librit. 

Une personalisht dijet mbi hajdegger i kam me te komentuara por jo nga njohes te keqij te tij e te filososfise . Nuk i kam te dhena te drejteperdrejta se Libri i TIJ ka qene i kufizuar dhe "rekomanduar" por jo  per "gjeresi e thellesi masash" smiley. Gjithsesi pervec kurajos me te cilat ai godet shume vlera njerezore te "stamposura" ai nuk parashtron on dot ne asnje rresht qofte dhe ate qe pershkruani JU . Ai Huazon teori te paraardhesve dhe i shtjellon ne "zhargonin" e tij me nje guxim shembullor .

Thjesht mendoj se me ato shprehje te Engelsit shqiptarit dhe kujtedo individi i jepet nje QARTESI e mahniteshme per ta KUPTUAR Jeten dhe per ta JETUAR ate , per te NDERHYRE ne te dhe per ta NDRYSHUAR ate. Se si ?

Deri tani ne bote ka VETEM nje dhe VETEM nje perpjekje . Ajo eshte e SARTRIT...dhe ne mjegull  tutje , jo si filosofi e mirefillte por si teori profetesh,  duket se po merr forme ajo e GORBACOVIT.

Te tjeret per ti zbatuar kane dollare dhe TOPA! 

Ndersa nga keta llojet e tjera jepen ose frymezim per drama e sonette ose citate per kurajoze per individe qe bien qe bien perhere te pare ne kontakt me dijen ne fushen filosofike " sduke e kthyer mendimin me qindra vjet prapa kur ajo ishte " Dija e Dijeve " smiley

. Gjithsesi JU personalisht jeni shume ( gjithnje per mua ) shume shume prane te vertetes per te krahasuar filosofe te ndryshem . Por vetem sa e konstatoni ate celes per te hapur dyert e argumentit .

Lumas ...ymer paste NM e tij . Kishe shkrujt gjate smiley

Idriz, ajo shprehja qe me ke nxire nuk eshte spekullim do si do mbi heidegger sic do ishte mbi don kishotin, por ceshtje e shprehur ne menyre eksplicite prej tij. Nuk eshte argument, por konkluzioni i nje argumenti. Shiko t'a editoj pak dhe te bej me bold dy termat kryesore te argumentit.

Plus Idriz, mos harro qe heidegger eshte filozof i shekullit te 20. Trendi i ambjentalizmit nuk filloi me Al Gore, por diku me Ainshtajnin, Borin dhe fiziken atomike, trende te cilat Heidegger i kishte te dhena.

E beme temen corap.

Emo.

Per Marksin, e kisha me plakun, kujton i gjori se Marksi ka ardhe ne jete per hater te EH, se EH ka ardhe ne jete per hater te Shqiptareve te ndritur, e ky vet kujton se ka ardhe ne jete per hater te peshkatareve.

Gjithkund hater.

Kam deshire t'ju le ketu nja dy faqe nga filozofia e Heidegger, shkeputur nga nje cikel leksionesh (mjaft te bukura), por do te doja ne nje teme te veçante. Ideja e Heideggerit, ne keto dy faqe, eshte mjaft mizore dhe e dhimbshme : ne jemi, te gjithe, trupeshqer. Si e pse, ai e shtjellon pastaj ne nja 300 faqe me poshte, por aty pastaj ju prifte e mbara.

majakovski tha:

We opened
               each volume
                                 of Marx
as we would open
                          the shutters
                                           in our own house;
but we did not have to read
                                         to make up our minds
which side to join,
                          which side to fight on.

Our dialectics
                   were not learned
                                            from Hegel.
In the roar of battle
                            it erupted into verse,
when,
       under fire,
                     the bourgeois decamped
as once we ourselves
                               had fled
                                           from them.
Let fame
            trudge
                    after genius
like an inconsolable widow
                                        to a funeral march -
die then, my verse,
                          die like a common soldier,
like our men
                 who nameless died attacking!
I don’t care a spit
                         for tons of bronze;
I don’t care a spit
                          for slimy marble.
We’re men of  kind,
                            we’ll come to terms about our fame;
let our
        common monument be
socialism
             built
                   in battle.

..............

ktu imagjinoni shume dekada qe kalojne si oret e dites; pastaj afrohet muzgu dhe:

Der Sozialismus geht,

Johny Walker kommt....

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).