Mbi Albert CAMUS

Olivier Todd (1929)>smiley>

shkrimtar dhe gazetar francez>smiley>

> smiley>

CAMUS DUHET RUAJTUR I GJALLE. AI LEJON TE REFLEKTOHET>smiley>

> smiley>

Bisedë>smiley>

> smiley>

> smiley>

Përpara pesëdhjetë vjetorit të vdekjes së Albert Camus, në janar 2010, është botuar një "Fjalor", i drejtuar nga Jean–Yves Guérin, në koleksionin "Bouquins" (992 faqe, 30 euro) dhe "Ditët e fundit të Albert Camus", të José Lenzini (Actes Sud, 144 faqe, 16.50 euro). Shkrimtari është bërë një lloj ikone. Ju që keni qenë biografi i tij, si e shpjegoni këtë ?>smiley>

> smiley>

Camus mitizohet në një rol moralisti. Çka dhe qe, për nderin e tij. Për mua dhe për këtë Fjalor, i hollësishëm, jo hagjiografik, i bazuar mbi një ide thelbësore, Camus qe pikësëpari një shkrimtar, një artist, një zejtar, shumë më tepër se një filozof në serinë Platonit, Kantit, Sartrit, Wittgensteinit. Njëherë, ai është orvatur të shprehë një filozofi ala franceze, tejet letrare. Pastaj ka bërë mbrapsht. Mjaft herët, ai ka thënë "Nuk jam ekzistencialist" dhe mjaft vonë ka pranuar se nuk ishte filozof. Shumë mirë.>smiley>

Ai nuk do të lerë asnjë gjurmë në filozofinë e shikuar si një dije gjithpërfshirëse. Konceptimi i tij i absurdit nuk mban rrugë. Për të, absurdi është pothuaj një substancë ndërmjet njeriut të angështuar dhe botës iracionale – bota nuk është as absurde, as e zezë apo rozë : ajo është. Absurdi, a nuk është fillimisht rastësia ? Ai qe një mendimtar politik që vepronte me intuitë duke u bazuar mbi përvojën e tij.>smiley>

I lindur në Algjeri, në kryeqytet, ai vinte nga një familje pieds–noirs të thjeshtë. Ai e dinte çka ishte proletariati dhe varfëria. Camus nuk ishte një vizionar përballë ngjarjeve botërore por shfaqet si një analist i mirë aty për aty.>smiley>

> smiley>

Ajo çka pranohet tani e tutje është që Camus ka pasur gjithnjë të drejtë dhe që Sartre ka gabuar gjithmonë.>smiley>

> smiley>

Camus ka vdekur më 1960. Nuk dihet si do të kishte reaguar ndaj ngjarjeve, Vietnamit për shembull, mbi të cilin Sartre ka mbajtur shumë shpejt qëndrim. Camus, si shumë intelektualë francezë, nuk kuptonte asgjë nga ekonomia. Ai qe një burrë i ndershëm politikisht, edhe kur e kishte gabim në lidhje me Algjerinë, edhe të drejtë përballë komunizmit. Për ta njohur atë, duhet njohur e tërë jeta e tij politike.>smiley>

Gazetar i ri, i shkëlqyer në Algjeri republikan, përpara luftës, ai denoncoi skamjen në Kabylie. Reporter i mrekullueshëm, më i dashur sesa kur ishte editorialist në Combat apo në L’Express – ky është një këndvështrim i imi, vetjak, e pranoj. Ai  është futur në Partinë komuniste algjeriane më 1934 dhe është larguar që andej ngaqë nuk i mbronte dhe aq nacionalistët algjerianë. Heshtja e tij në lidhje me këtë futje në parti më ka lënë disi të paqartë. Kur më 1945 mohoi se kishte qenë komunist, ai ishte duke u nisur për në SHBA–ës. Asokohe, Amerikanët nuk iu jepnin viza anëtarëve të Partisë komuniste. Mëkat i falshëm për një njeri i cili e urrente gënjeshtrën.>smiley>

T’i rikthehemi Algjerisë. Ai qe i vetmi në shtypin francez, më 1945, që denoncoi në Combat shtypjen koloniale në Setif dhe Guelma – për L’Humanité, "trazira reaksionare". I vetmi gjithashtu që hartoi një shkrim të zjarrtë mbi bombën bërthamore. Gjatë luftës së Algjerisë – ai e quajti "luftë", jo "operacion policie" –, Camus qe i ndarë më dysh dhe i vetmuar. Nuk e pranonte idenë e pavarësisë algjeriane. Rrëshqitja e madhe qe fjalia e famshme dhe e pavendtë, pak logjike, në Stockholm, pas nobelizimit më 1957 : "Unë besoj në drejtësinë, por nënën time e mbroj përpara drejtësisë." Le Monde e botoi jashtë kontekstit. Beuve–Méry kishte parashikuar : "Në Stockholm, Camus do të thotë vetëm budalliqe…">smiley>

Mbi Sartre dhe Camus, duhet të rikthehemi gjithashtu në kontekst, përsa i përket grindjes së Temps modernes në lidhje me Njeriu i revoltuar. Ky është një çast antologjik i historisë letrare, jo i historisë politike. Me përjashtim të nja pesëdhjetë faqeve mbi komunizmin dhe mbi një Marx mesianik, nuk më pëlqen ky libër, një përzierje letërsie, politike, filozofie, Rimbaud, Breton… Një pjesë e Njeriu i revoltuar kishte qenë botuar në Les Temps Modernes. Naiv, Camus priste një kritikë të mirë. Ai takon Sartrin i cili e paralajmëron : do të ketë rezerva. I shushatur, Camus zbulon një masakrim nga ana e Francis Jeanson.>smiley>

Kujtimet e saj, Simone de Beauvoir pohon se Sartre kishte bërë thirrje megjithatë për njëfarë vetëpërmbajtje. Camus, i lënduar dhe mjaft hidalgo (fisnik spanjoll – shënim i përkthyesit) e fillon artikullin e tij përgjigje me "Z. Drejtor", çka kjo e acaron Sartrin. Camus mbrohet mirë në përgjithësi, por prishja me Sartrin është përfundimtare. Simone de Beauvoir, më 1954, në Mandarinot, e bën Camus një personazh të neveritshëm, madje kolaboracionist.>smiley>

Tërë jetën e tij, Camus ka qenë një njeri i dyshimit, i pasigurtë për talentin e tij. Kurse Sartre besonte në gjeninë e vet. Politikisht – sot kjo është e lehtë –, unë jam më afër Camus. Do të doja të kujtojmë gjithashtu se Sartre, kripto–komunist, nuk ka gabuar gjithmonë. Për shembull, mbi Izraelin dhe Palestinezët, mbi Biafran. Duhet të ndalojmë së thëni që ai na ka mashtruar. Jemi mashtruar me të. Kam admirim për Camus dhe ruaj një ndjenjë për Sartre. Ua kam dashur gjithmonë librat.>smiley>

Isha 19 vjeç kur e kam njohur Sartrin, më 1948. Ai ka pasur mirësinë të më shohë mjaft shpesh. E kam takuar veprën e Camus. Jo njeriun. Kam qenë habitur nga çiltërsia dhe thjeshtësia e Sartrit. Nuk kam përshtypjen që Camus të ketë qenë aq i thjeshtë. Tepër i copëtuar. Tani ngulmohet mbi nekrologjinë e Sartrit, në France–Observateur, në vdekjen e Camus, mbi "Ne ishim prishur… një tjetër mënyrë për të jetuar së bashku." Sartrizëm i bukur ! Raportet Camus–Sartre kanë qenë asimetrike. Shoqëri, miratime, festa. Jo miqësi.>smiley>

Ata patën një qëndrim fort të ndryshëm përballë veprimit. Camus i përket Rezistencës aktive. Sartre, jo. Raportet e shkruara, të shtypura, të Sartre dhe të Camus përfundojnë siç janë filluar. Ato hapen me një artikull të Sartre më 1942 : "Shpjegim i « I Huaji »". Profesori jep një 21/20 ndaj Camus shkrimtar, dhe një 7/20 ndaj Camus filozof.>smiley>

Kjo është pikërisht ajo çka Sartre ribën në grindjen e Temps Modernes. Me Jeanson, ai e qorton Camus se është i paaftë të lexojë Qenia dhe Hiçi. Personazhet e tij janë "metafizike". Megjithatë, në Temps Modernes kishte pasur dy artikuj më tepër se lavdërues mbi heroin e Murtaja – libër që nuk më pëlqen fare.>smiley>

> smiley>

Çfarë parapëlqeni ju në veprën e Camus ?>smiley>

> smiley>

I Huaji. Dasma, për anën e saj lirike të pastër pa fryrje. Dhe para së gjithash, Rënia. E pyesja shpesh Sartrin mbi librat e Camus. Parapëlqente Rënia, "sepse ai është futur aty dhe fshehur i tëri.">smiley>

> smiley>

Po në veprën e Sartrit ?>smiley>

> smiley>

Për mua, edhe Sartre është së pari një shkrimtar. Edhe pse ai mbahej më tepër një filozof që zbulon botën në tërësinë e saj. Më pëlqen Neveria dhe novelat e tij. Sidomos, Fëmijëria e një prijësi. Dikur, i urreja Udhët e lirisë. Për t’u riparë. Mbi të gjitha, Fjalët, një diamant i zi, barazpeshë e Rënia. Në Situata, ka gjëra të jashtëzakonshme mbi angazhimin dhe një rrëmujë politiko–dialektike. Me dyer të mbyllura që e kam parë nën Pushtimin.>smiley>

> smiley>

Çfarë mendoni ju mbi marrëdhëniet mes Camus dhe Malraux ?>smiley>

> smiley>

Shumë të rëndësishme. Asimetrike gjithashtu. Letërshkëmbimi i tyrë është mahnitës. Camus është një burrë i vogël i panjohur dhe ata i shkruajnë njëri–tjetrit si të barabartë. I Huaji qe botuar falë Pascal Pia dhe Malraux. Më duket se Malraux nuk ka folur kurrë për veprën e Camus. Kur Camus merr Nobelin, ai thotë : "Duhet ta kishte marrë Malraux…">smiley>

Në marrëdhëniet burrërore të Camus përvijohet papushim hija e të atit që ai nuk e ka njohur : Jean Grenier, Malraux, Sartre, René Char – ndonëse me këtë të fundit kishte një miqësi disi solemne, po të gjykojmë nga letërshkëmbimet. Meqë po flas për dokumente, duhet thënë se ka ende gjëra të panjohura. Letërshkëmbimet me disa gra të rëndësishme në jetën e Camus, ndër të cilat Maria Casares apo Mi, dashuria e fundit e Camus. Këto letra i janë dhuruar Bibliotekës kombëtare.>smiley>

Camus–Clamence, në Rënia, pranon se nuk mund të shihte një grua të hijshme pa e kthyer kokën. Ta shohësh Camus si një ikonë të çmishëruar, kjo nuk është t’i bësh nderim. Ai duhet ruajtur i gjallë në ndërlikueshmërinë dhe kundërshtitë e tij.>smiley>

Këta muajt e fundit, kanë zënë ta rinjollosin ikonën. Pretorianët intelektualë përfitues të Elysée kanë lëshuar manovrën e madhe për, pa mendojeni pak, ju lutem, ta "panteonizuar" ! Camus nuk është as shembullor as moralizues. Ai lejon të reflektohet. Më tepër sesa të lëshojmë përgjithësime të kota pa ia kuptuar veprën, më mirë ta lexojmë. Më pëlqen përgjigja e tij në njërën prej intervistave të tij të fundit. E pyesnin : "Z. Camus, a i përkisni ende së majtës ?" Dhe përgjigja : "Po, pavarësisht saj, dhe pavarësisht meje." Aktuale, apo jo ?>smiley>

> smiley>

(Le Monde, nëntor 2009)>smiley>

> smiley>

© Hurbinek (un), për këtë përkthim.>smiley>

 

9 Komente

"Tërë jetën e tij, Camus ka qenë një njeri i dyshimit, i pasigurtë për talentin e tij."

them se gjenite jane kritiket me te pameshirshem te vetvetes

Flo,

Camus ishte i pasigurte ne talentin e tij.

Sartre ishte i vetedijshem per gjenine e tij.

Keshtu shprehet shkrimtari francez me lart. Ai i ka zgjedhur fjalet me kujdes. Camus ka talent, Sartre eshte gjeni. I bie qe gjeniu te jete Sartre, dhe qe per me teper te jete mendjemadh. Nuk di si do ta zgjidhim kete pune.

Sarkozy deshiron ta fuse Camus me çdo kusht ne Panteon, dmth aty ku ska me lart. Dy te fundit qe jane futur, kane qene nga Chirac : André Malraux dhe Alexandre Dumas (a babi a çuni, s'e mbaj mend, po pertoj tani). Mirepo e bija e Camus nuku eshte shume dakort. I biri me duket po. Camus eshte varrosur ne Lourmarin, sipas amanetit te vet. Lourmarin, diku ne Provencen e René Char, i cili e permend dhe ne nje poezi te tij.

dmth  e kisha fjalen per njerezit e medhenj ne pergjithsi

sa me te medhenje jane aq  te pasigurt dhe paranojak behen per cilesite e tyre

Flm per kete prurje. Te apasionuarve pas Kamyse u rekomandoj te lexojne biografine mbi te, shkruar na Oli Todd.

Hurbi,

c'domethene kjo fjali?

"Konceptimi i tij i absurdit nuk mban rrugë"

Eshte shprehje. Nje arsyetim nuk mban rruge kur ai te le ne mes te udhes. Kur nuk te nxjerr tejpertej. Mund te themi dhe "merr uje". Ose "te le ne balte"

Ketu eshte perdorur nje pasuri gjuhesore e viseve te mia kur gjyshi im iu thoshte shokeve te vet (une isha 9 vjeç asokohe) :

Nipi im, Hurbineku, eshte burre tani, e mban udhen deri ne fund, mund te shkoje deri ne katundin fqinj, e te kthehet shendoshe e mire.

Koncepti i absurdit eshte ç'kuptohet me absurd. Ndersa konceptimi i absurdit eshte menyra si eshte shkuar deri tek ky koncept.

 

Hurb.

U largove nga Shqiperia !

Je shume i vlefshem, sa te merremi me hapjen e kutive, na ndihmon te hapim njohurit.

Jashte teme. Nje foto te Camys, sa ngjason me A.Bogart.

Sarter-Camys, Camys-Sarter, me duken si Londer -Paris, Paris-Londer.

Ku mund te jete ndryshimi se jeton ne Paris e jo ne Londer, e anasjelltas.

Lumidrin,

Kjo puna e kutive me intereson sa bora e parvjetme, siç thone andej nga katundi im ku bie bore per çdo vit.

Halli im, ne kete historine e kutive, eshte thjesht se nuk dua dhune. Dhe vetem kaq. Pastaj, a shkon Edi Rama ne proteste me bilbila, apo me breke, apo me fustan nuserie, kjo aq me ben. Thjesht ato thirrjet per force e per detyrime, si dhe ultimatumet, per mua jane te papranueshme dhe, po te jete ne doren time, une kap krrup ne burg, dhe shulin deres. Ska terrci-verrci.

______

Dhe keshtu vijme tek njohurite. Ne paqe, mundohemi te bejme diçka : njohim, njihemi, na njohin. Gjithçka behet ne paqe, paqja mundeson gjithçka.

E nder te tjera, dhe te flasim per Camus dhe Sartre, per Heidegger dhe Marcuse, per kete dhe ate, e keshtu kalojme ndonje dite.

Camus dhe Sartre nuk duhen krahasuar, aq me pak hierarkizuar. Trajtojne tematika te ndryshme, duke marre si pikenisje pikepamje te ndryshme, me aftesira narrative dhe shtjelluese totalisht te ndryshme. Sartre e adhuroj, nje nder filozofet e mi te preferuar, nuk dua ta shoh si shkrimtar por si filozof qe perdor shkrimin si instrument per te qene filozof. Camus s'kam arritur ta shoh asnjehere ne plotesine filozofike te Sartre(edhepse Réflexions sur la Guillotine gezon admirimin tim te plote). Sartre, qe ne binom me de Beauvoir, filozofise i kane dhene nje dimension personal dhe ne jeten e tyre. Kjo ne konrast te plote me Camus qe s'arriti asnjehere te gjeje vendin e tije ne forme te qarte ne lidhje me çeshtjen e pied-noirs.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).