Fjalë, fjalë dhe vetëm fjalë

Words, words, nothing but words…(fjalë, fjalë dhe vetëm fjal&eumlsmiley është një frazë e shkëputur nga Shekspiri dhe e vënë moto e kongresit të PEN it Ndërkombëtar, organizatës më të madhe të shkrimtarëve të të gjithë botës, organizuar sivjet në kryeqytetin e kulturës evropiane të këtij viti në Linz të Austrisë. Një arsenal i fuqishëm vizueloteknik është përdorur për të dominuar kryeqytetin e kulturës evropiane me >smiley>këtë frazë të Shekspirit, për të tërhequr vëmendjen e lexuesit nga pushtetet e fuqishme tek pushteti i fjalës si dhe për të kthyer edhe një herë vëmendjen e krijuesit kah fuqia e fjalës. Kambana të këtilla që vihen në veprim gjithnjë e më shpesh janë sinjale që kërkojnë të aktivizojnë me tërë fuqinë mekanizmin >smiley>e litararitetit, shpeshherë të rrezikuar apo të hedhur në plan të dytë, kur bëhet fjalë për artin letrar, prezantimin e librit dhe interpretimin e vlerave letrare, hartimin e historive të letërsisë dhe mësimin e letërsisë në sistemin shkollor.>smiley>

Historia e letërsisë si degë e shkencës së letërsisë, që në fillet e veta, këtu e 200 vjet më parë ka rënë në kthetrat e historisë dhe për fatin e keq të saj, asnjëherë nuk ka arritur të dalë përfundimisht nga pushtimi i saj. Shekulli XIX dhe shekulli XX janë dy shekuj ku historia e letërsisë kërkon identitet, kërkon objektin dhe qëllimin e saj të qartë dhe sipas të gjitha gjasave asnjëherë nuk është arritur të ftohen debatet kundërshtuese që kulmojnë me atë pyetjen: a mund të ketë letërsia histori.>smiley>

Fati i keq për artin letrar koincidon edhe me dominimin e metodës pozitiviste në hartimin e historive të letërsisë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe gjysmës së parë të shekullit XX e në disa vende edhe më vonë deri gati në fund të shekullit XX siç ndodh me letërsinë shqipe. Te shumë popuj, historitë e letërsisë, të kualifikuara si klasike janë hartuar gjatë kësaj kohe.>smiley>

Historia e letërsisë shqipe është shembulli më ekstrem ku historia gllabëron tërësisht letërsinë. E supozuar si një hulumtim dhe studim i veprave letrare dhe autorëve të tyre në një rrjedhë historike të krijimit dhe zhvillimit të saj, historia e letërsisë bëhet fushë ku lëvizin jo autorë veprash letrare po bartës të kauzës së kombit, të çlirimit e te përgatitjes së terrenit ideologjik ku do të zhvillohen betejat e mëdha të historisë.>smiley>

Historia ka imponuar vijat të cilat duhet ti ndjekë me përpikëmëri historia letërsisë gjatë procesit të periodizimit ku ka përputhur deri në absurditet shtrirjen e formacioneve letrare me kufijtë e epokave historike, me fillimet e revolucioneve politike apo me datat e formimit të lëvizjeve kombëtare që kanë lëvizur fatet e kombit. Rrjedhimisht, periudhat letrare janë emërtuar me terme historike duke lejuar në këtë mënyrë dominimin total të historisë së letërsisë nga historia. Kjo nuk ka ndodhur vetëm me letërsinë >smiley>shqiptare sado që në rastin e letërsisë sonë herë-herë, defektet marrin përmasa karikaturiale. Sado që janë botuar histori të letërsisë me metodologji shumë moderne, nëpër vende të ndryshme, duke shkuar deri në shkëputje totale të çdo lidhjeje që ka prodhimi letrar me historinë dhe rrethanat shoqërore, historitë e letërsisë të quajtura klasike kanë vazhduar të mbajnë, për çudi, gjithë frenat e referencave >smiley>mbi trashëgiminë letrare si dhe një pronësi në marketimin e vlerave letrare.>smiley>

Ndërrimet e epokave historike, sidomos në rastet kur ndërrohet një sistem politik i cili ka prekur drejtpërdrejt lirinë e fjalës dhe zëvendësohet me një tjetër ku liria e fjalës bëhet pjesë fondamentale e lirisë në përgjithësi, nuk ka se si të injorohet nga historianët e letërsisë. Kufijtë e epokës historike detyrimisht do të përputhen me kufijtë e periudhave letrare. Kjo që ka ndodhur në decenien e fundit të shekullit XX në Evropën e Lindjes me rënien e komunizmit, ka prekur drejtpërdrejtë gjuhën e letërsisë. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore, kur shtetet e Evropës së Lindjes u katandisën brenda një perandorie ku ndalimi i fjalës së lirë dhe censura bëhet fundament i filozofisë së stabilitetit të shtetit. Këto përmbysje sistemesh politike prekin drejtpërdrejt natyrën e artit, stilet letrare, metodat e studimit si dhe format e receptimit. >smiley>

Por, historianët e letërsisë, madje as nën presionin e këtyre thyerjeve të cilat detyrimisht përputhen edhe me ndërrimet e periudhave letrare nuk mund të lejojnë që tërë arsenali terminologjik politik të okupojë terminologjinë e shkencës së letërsisë. Historitë e letërsisë janë shndërruar në histori të ideve të mëdha të cilat lidhen me krijuesit e tyre, me shkrimtarët.>smiley>

Edhe historia e letërsisë shqipe është histori e gjithë ideve të mëdha që kanë lëvizur kombin në tërë historinë e zhvillimit të tij. lace wsmileyt="on">Posmileylace> a mund të mos jetë kështu? >smiley>

Hajdeger thotë se të gjitha idetë e mëdha kanë lindur në letërsi dhe pastaj janë zhvilluar diku tjetër. Prandaj nuk mund të bësh histori të letërsisë pa histori të ideve të krijuara nga vetë shkrimtarët dhe nga letërsia. Po Eliot ka mendimin se idetë që lindin në letërsi nuk kanë ndonjë peshë të madhe madje as ato që dalin nga veprat e Shekspirit. Janë fusha të tjera ku idetë marrin zhvillim me përmasat që arrijnë të lëvizin globin. Prandaj historia e letërsisë nuk mund të shndërrohet në regjistrues dhe as në katalog të ideve ashtu sikundër nuk mund ti konsiderojë idetë të pa peshe për letërsinë. >smiley>

lace wsmileyt="on">Posmileylace> kush janë autorët dhe si zënë ata vend në hierarkinë e vlerave të përgjithshme? Historia e letërsisë >smiley>shqipe njeh dy farë autorësh, deri në decenien e fundit të shekullit XX. Autorë si Vëllezërit Frashëri, De Rada, Migjeni, Fan Noli, Dritëro Agolli, Gjerqeku, Esad Mekuli, Hivzi Sulejmani, Azem Shkreli, Rrahman Dedaj apo Kadare, të cilët, përveçse janë autorë të një pjese të trashëgimisë letrare që vlerësohet në të >smiley>gjitha kohët e pakontestueshme, janë të vlerësuar dhe janë në paqe me shtetin. Me ta insiston të identifikohet shteti sa herë që i duhet të ketë dekore kulturore. Një gjë të këtillë e bën Mbretëria e >smiley>Bashkuar me Shekspirin duke u identifikuar me trashëgiminë e tij si një trashëgimi mbretërore. Përmendet Teatri i Shekspirit ku luhen vetëm veprat e këtij kolosi gjatë tërë vitit dhe ku mbretëria shkëlqen në sfondin kulturor Shekspirian. Kritikët akuzojne Mbretërinë jo Shekspirin.

Në anën tjetër janë autorët me të cilët shteti është në armiqësi si Gjergj Fishta, Koliqi, Camaj, Pipaj, Lasgushi, Konica, Trebeshina, Demaçi, Jusuf Gërvalla etj. Me këta shteti provon të identifikohet që nga decenia e fundit e këtej me një dozë revanshi ndaj të parëve. >smiley>Historianët e letërsisë e kanë ndjekur si me inerci, për çudi, këtë trase që e skicon më parë historia. Edhe autorë si Lasgush Poradeci, Martin Camaj apo Anton Pashku, si tre nga shkrimtarët më apolitikë që ka njohur letërsia shqipe, si tre shkrimtarët më të paangazhuar që synonin një art të pastër, janë vendosur >smiley>në taborin e shkrimtarëve që medoemos bartin kauzën e kombit të angazhuar për të përmbysur pushtete.>smiley>

Të gjithë ata që i kanë ngritur mbi këtë piedestal nuk u kanë bërë ndonjë shërbim të mirë, i kanë vënë në piedestal të gabuar, aty ku ata nuk kanë synuar asnjëherë.>smiley>

Këto 20 vitet e fundit, kritikë, studiues, historianë të letërsisë, me synimin për të sanuar defektet e historisë të shekullit të mëparshëm ku shkrimtarë të shquar janë ekskomunikuar dhe përjashtuar nga historia e letërsisë si dhe nga jeta letrare e intelektuale në përgjithësi me mekanizma politike, shpeshherë me po ato mekanizma janë munduar t’i kthejnë në vendin e tyre. Meqë kanë pranuar të përdorin të >smiley>njëjtin mekanizëm, pra joletrar, për t’u dhënë vendin e vet të merituar e më parë të mohuar, ata nuk i kanë kontribuar shumë krijimit të një historie të letërsisë ku hierarkia ndërtohet me mekanizmin letrar. Për të hipur në rendin e parë të kësaj hierarkie, për çudinë e gjithë neve, nuk mjafton vepra letrare, qoftë edhe opuse grandiose titujsh. Me peshë ka një letër dërguar diktatorit. Disidenca bëhet mekanizmi >smiley>kryesor që i hip dhe i zdryp autorët letrarë në krye të hierarkisë. Përsëri një mekanizëm joletrar, sado fisnik e me vlerë është ky kapitull në fondin e aktivitetit qytetar të autorit. Andaj mendoj se është i dobishëm fakti që historianët shqiptarë të letërsisë nuk u morën vesh apo nuk arritën të bëjnë ndonjë histori të letërsisë nën këtë presion të madh të historisë.

Tash pas 20 vitesh më duket se u thanë të gjitha, >smiley>ç’duhej thënë dhe mbase, ç’nuk duhej thënë. U hoqën lavdet e shpifura vënë mbi disa autorë në të shkuarën dhe u shpifën lavde të reja e u vunë mbi të tjerë. Është koha t’i bashkohemi motos që kanë vënë gjithandej shkrimtarët e botës me frazën e Shekspirit: Words, words, nothing but words…>smiley>

16 Komente

...e lexova tre herë, po nuk e kuptova dot hiç... do më jenë plogështu shqisat smiley

Jo jo s'e ke fajin ti, ma kap nje cike kete fjaline:

"Këto 20 vitet e fundit, kritikë, studiues, historianë të letërsisë, me synimin për të sanuar defektet e historisë të shekullit të mëparshëm ku shkrimtarë të shquar janë ekskomunikuar dhe përjashtuar nga historia e letërsisë si dhe nga jeta letrare e intelektuale në përgjithësi me mekanizma politike, shpeshherë me po ato mekanizma janë munduar t’i kthejnë në vendin e tyre."

Obobobooooooooooo, s'po shkoj me tej se kam frike se me ekskomunikon trute dhe s'ka kush m'i sanon pastaj. Le struktura e fjalise.... obobobobobo

 Ky tingelloka si Mitro Karapataqi, a si e kishte emrin ai kritikisti i tmerrcim tek Shkel. dh. Ren e Shok. Zyl. .

He mos Lost nga ke lost? Me fal, jane pasojat e tekstit te sapolexuar edhe keto! smiley

Llafe, imzonje, llafe... C`t`i bej fh-se, qe ma ndali vrullin ta lexonj artikullin.

"Te sanojme letersine," tha. Dirty affair, per bese. smiley

 

Edhe ta marketojme, imzot, sic na meson ky i madhi smiley

Veshtiresia qe ka autori i mesiperm eshte i pothuaj te gjithe shqiptareve te Kosoves, por edhe te Shqiperise, te cilet kane kaluar nje kohe te gjate dhe jane shkolluar ne Gjermani. Faji i tyre eshte se duan te artikulohen ne shqip dhe mendojne ne gjermanisht. Duke qene se gjate formulimit te fjalive disa fjale ne gjermanisht nuk ua gjejne dot koleget ne shqip, atehere i shqiperojne keto nga gjermanishtja ose i perdorin keto sic jane ne gjermanisht, vetem duke u ndryshuar mbaresat. P.sh sanon nga sanieren, e cila ka ne rrenje fjalen latine sano - shendet. Sanieren ne shqip do te thote te kthesh dicka nga gjendja e kalbur ne nje gjendje te shendoshe, dmth te sherosh por jo ne kuptimin e saj te sherosh njerezit ne spital.

Ekskomunikoj nuk eshte tjeter vecse Exkommunikation dhe folja eshte exkommunizieren, e cila do te thote te perjashtosh dike per nje kohe te caktuar ose te perhershme nga nje komunitet fetar.

Eqerem Cabej thoshte qe: "gjuha eshte pasqyra e kultures dhe e dijes".

Kur te mungojne ose nuk i gjen dot termat ne gjuhen tende, atehere.....................

Me vjen keq ta them haptas, por shume prej bashkombasve tone nga Republika e Shqiperise jeni aq cinike sa qe fjala cinik eshte e pafuqishme ta pershkruaj krejt cinizmin tuaj. Une nuk shoh kurrfare problemi ne te kuptuarit e mesazhit te Capricit. C'eshte me me rendesi ju nuk fokusoheni ne mesazhin e tij per nje letersi shqiptare dhe histori te letersise mbarekombetare, por ipni ca komente gjeneralizuese dhe bajate. Caprici permend krijues nga gjithe hapesira e letersise shqiptare- me tregoni sa nga ju njihni mbi tre shkrimtare nga jashte qarku i Tiranes. Behuni mendjehapur- njiheni veten dhe mos ipni komente pa menduar apo sic thuani vete mos ja futni kot.

Tani, per ta thene hapur Burim, mesazhi i Capriqit s'eshte historia e letersise bashkekombetare, por vampirizmi i letersise shqipe prej politikes dhe historise.

Te shkojme te thelbi, thua ti. Puna eshte qe thelbi i shkrimeve te ketilla eshte si puna e fares te frutat: duhet te hash tulen qe ta shohesh. Dhe kjo tulja ketu te thyen dhembet.

Ti me thua t'ia pelqej shkrimin meqe Capriqi "permend krijues nga e gjithe hapesira e letersise shqiptare". Sipas meje, duke ia gjykuar tekstin sipas akseve qe s'jane ato te patrotizimit apo te politikes, une po zbatoj pikerisht ate qe me propozon Capriqi: i afrohem letersise me qellime letrare.

Mund te te duket cinike. Mua me duket e drejte.

Mire de, te njejten po them dhe une...Por askush s'po tregoni se cfare ka gabim ne idete e Capriqit. Ai thote se hierarkia e vlerave dhe historia e letersise shqiptare eshte ndikuar nga historia e zhvillimeve politike dhe te pergjithshme, prandaj duhet rikrijuar hierarkia dhe rishkruar historia e letersise bazuar ne vlerat letrare. Per me bukur ai po jep nje fotografi mbarekombetare, qe rralle e gjen te shkruesit nga Shqipnia londineze, sepse pa kete peisazh te pergjithshem letersia shqiptare nuk eshte e tere. Edhe sa i perket cilesise se shkrimit- une shoh nje shkrim cilesor dhe te nivelit mbi mestaren e shkrimeve neper gazetat e Tiranes.

Por askush s'po tregoni se cfare ka gabim ne idete e Capriqit.

sepse shume se kane marre vesh mire idene

 

 

Ai thote se hierarkia e vlerave dhe historia e letersise shqiptare eshte ndikuar nga historia e zhvillimeve politike dhe te pergjithshme,

po kete mere zoteri e dime te gjithe, s'kishte nevoje per zotin C. ta tregonte, normalisht qe letersia nuk ndikohet nga ajo qe ndodh ne hene

 

 

prandaj duhet rikrijuar hierarkia dhe rishkruar historia e letersise bazuar ne vlerat letrare.

po natyrisht, kjo nuk diskutohet. po tani askush nuk ben nje shkrim per te treguar qe 3+2= 5 e pastaj te na ftoje te mendojme per kete

 

Diçka tjeter Burim.

Ti ke plotesisht te drejte kur thua

 

Edhe sa i perket cilesise se shkrimit- une shoh nje shkrim cilesor dhe te nivelit mbi mestaren e shkrimeve neper gazetat e Tiranes

 

por, sipas meje, s'duhet te krahasohemi me me te. Niveli mesatar i nje gazete shqiptare eshte nje specialist i midhjes dhe i peshkut qe shpjegon qe peshku zakonisht rritet nen uje e qe para se te hahet keshillohet qe te kapet e te pastrohet, sidomos nga halat qe ....( suspence, ) ...jane si kockat e peshkut.

 

S'mund te krahasohemi me keta!

Burim Mali,

Pa dashur te behemi shoke me zor, po them qe nuk mora gje vesh. Sigurisht qe ka ca ide qe levrijne andej-kendej, por forma qe iu eshte dhene ketyre ideve le shume per te deshiruar.

Nuk e marr vesh, dhe te lutem te me besosh mire se e kam seriozisht, kush djallin e ka shpikur kete idene qe po te shkruash ngaterrueshem, je burre i mençur !

Une mendoj se eshte e kunderta : eshte i mençur ai qe di te shkruaje thjesht. Shume fjali me lart jane bere vetem per te mahnitur dhe trullosur auditorin.

Zoti Capriqi ka ca ide. Shume shume bukur. Por a nuk ben me mire te na i shkoqise me pika ? Se fundja, idete duhen marre vesh, apo jo ? Nuk mund te pretendosh te te marrin vesh kur hallakatja shkon tutje-tehu nga t'i doje qejfi.

Ke nje ide, e parashtron, e argumenton, e rrezon, dhe ne fund e perfundon. Ne kete forme qe eshte shkruar me lart, une s'marr vesh. Dhe te mendosh se kam marre vesh ca burra te tjere me te ndritur. Por mbase ata kane qene pedagoge te medhenj dhe Capriqi jo fort i stervitur.

Nje diçka te vogel : nuk e kam hasur ndonjehere kete thenien e Heideggerit mbi "letersine". Pa reference, veshtire ta gjesh. Po qe se e ke gjekundi, te lutem na e jep, per kureshtje.

Dhe po qe se nuk prekesh, e me sheh si mik, po te jap nje si sentence, e kam shpikur vete, por mbase jam dhe bashkeshpikes me ndonje tjeter, nuk mbaj une pergjegjesi ç'mendon dynjaja :

Idete e medha shpjegohen me fjale te vogla, dhe idete e vogla shpjegohen me fjale te medha. Gjithmone.

Pjesa e pare eshte ajo çka duhet te behet, e dyta çka behet per t'u dukur.

Suksese Capriqit, dhe sa me shkoqur, ju lutem.

Disa mendime te thjeshta

Ne radhe te pare jam dakord me Hurbin * qe shkrimi eshte shume i ngaterruar, por nuk e marr vesh nese eshte i tille sepse autori nuk di te shpjegohet apo sepse as ai nuk e di se ku do te dali. Keshtu qe nese nuk e keni kuptuar mos u shqetesoni.

Ne radhe te dyte, mu duk sikur morra vesh qe C thote qe "letersia nuk eshte histori" Nese thote kete atehere gabohet shume, teper. Letersia, mor zoteri, eshte thjesht nje menyre tjeter per te bere histori. Letersia, ne nje fare menyre, ilustron historine. Te dyja ecin paralel.

Ne radhe te trete, nese e kam kuptuar mire, zoti C. merr teorine e letersise te bere ne nje vend demokratik dhe e aplikon ne Shqiperine komuniste e pastaj na thote " E shikoni qe nuk na del hesapi?" Po natyrisht more zoteri qe nuk te del hesapi, ashtu si po te shikosh 22 djem qe lozin futboll me nje top basketbolli eshte normal qe ndeshja nuk eshte shume e rrjedhshme. Ca do bejme, do ua japim fajin futbollisteve siç beni ju?

 

Kaq, sepse kaq mu duk sikur kuptova, but I may be wrong sepse shkrimi ishte shume mjegull.

 

*

gjithmone e me shume jam dakord me Hurb ne temat e leterise. Mik, duhet te shqetesohem? smiley

Nuk ke pse shqetesohesh fare, mik. Edhe vete une kam filluar t'iu besoj gjithmone e me shume postimeve te mia. Domethene nuk je i vetem ne kete hall.

Ne lidhje me medyshjen nese autori nuk di te shpjegohet apo nese nuk e di ku do te dali, mendoj se eshte e para. Jo se po hedh nje hije dyshimi mbi pergatitjen e Basri Capriqit (qe mund te jete shume e mire), por thjesht kam frike se, ne pergjithesi, letrat shqipe vuajne nga njefare kompleksi kundrejt fjales se thjeshte shqipe. 

Kam vene re se keto fjale gezojne nje "trahme" te keqe. Dmth nuk e gezojne te drejten e qytetarise ngaqe opinioni mund t'i marre autoret e tyre si kurrkush. Por eshte e kunderta : eshte fjala e thjeshte, e arsyetuar, e lidhur dhe e ngjitur ajo qe mund te nxjerre ne pah nje tru te stervitur. Perveç ne filozofi ku, nganjehere, disa filozofe flasin si shkencetare termodinamike, ne fushat e tjera duhet shkruar shqip, rrafsh, troç.

Edhe dje pashe nje shkrim mbi Beckett, m'u duk i njejti problem. Letersia eshte aq e bukur ngaqe ajo flet gjuhen e te gjitheve. Nqs letersia kthehet ne nje magji formulash dhe konceptesh te ngaterruar, atehere mori fund. Vetem ne letersi, bukes i thuhet buke, dhe jo "material i ngrenshem". Ose qiellit qiell dhe jo permasa hapesinoro-kohore.

Por mbase je dhe nen ndikimin francez. Ki kujdes, nese s'e ke llogaritur kete pune. Jeta franceze, me letersine, kulturen, "sa bougeotte" andej-kendej, eshte nje "rouleau-compresseur".

Pershendetje, mik. 

Po dakord tani ideja qe nje shkrim duhet te jete mjaft i qarte per lexuesin qe ka nje kulture mesatare ne argument eshte shume i drejte.

Nga kjo ana shqipja eshte fantastike sepse - une nuk kam studjuar gjuhe por sikur me duket se kam marre vesh qe - s'te lejon ti bjesh rreth e rrotull siç te lejon p.sh italishtja e , ndoshta deri diku, edhe frengjishtja. Shqipja eshte nje gjuhe shume e drejtperdrejte, e bere per fjale te ashpra, nje gjuhe aksion.

 

Sa per ketej, po vallahi, edhe keta francezet qekan pak si tekanjoz mer Hurbo po he kadal kadal do ua marrim doren. smiley

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).