Te gjithe fajin e ka Kamyja ose Histori me zhurmues

Nje ese mbi artin dhe letersine nga Ismail Kadare:

Midis profecive te shumta teper te zymta qe behen sot ne boten borgjeze dhe revizioniste nga fallxhoret e klasave sunduese, nje pjese u perkasin letersise dhe arteve. A do te vazhdojne te ekzistojne letersia dhe artet ne te ardhmen? Kjo pyetje, here ne menyre te drejtperdrejte, here ne menyre te terthorte, vertitet ne te gjitha propagandat e tyre. Pergjegjesia e saj perbehet nga nje radhe parashikimesh sa fataliste aq edhe absurde: pritet vdekja e romanit, vdekja e poezise, vdekja e letersise dhe e gjithe arteve ne pergjithesi. Cili eshte shkaku i ketij "de profundis" qe tellallet e borgjezise e perserisin pa pushim prej kohesh? Pergjigja eshte e thjeshte: ashtu si nje pjese e profecive, edhe kjo nuk eshte tjeter vecse nje deshire e vjeter e klasave sunduese, e trasheguar brez pa brezi prej tyre bashke me etjen per pushtet dhe shfrytezim.

Dihet se qysh nga kohet me te lashta strukturat e medha burokratike militariste, pra shtetet e medha agresive, si p.sh., Perandoria Romake, duke perkrahur letersine zyrtare kane rene shpesh here ne konflikte te hapura me letersine dhe artin perparimtar. Kjo ka qene e natyrshme, sepse ky art ne pergjithesi nuk mund te pajtohej me frymen agresive, me deshiren per hegjemoni dhe sundim te botes, e cila ishte promotori i gjithe propagandave te ketyre shteteve. E njejta ndodh sot me superfuqite e kohes sone, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Sovjetik. Letersite dhe artet e ketyre vendeve prej kohesh jane perpara nje alternative: ose te deformohen plotesisht sipas interesave antipopullore te ketyre regjimeve, ose te zhduken. Pra, profecite per vdekjen e tyre ne fund te fundit, nuk jane tjeter vecse kercenime te terthorta qe u behen letersise dhe artit ne qofte se ato nuk knformohen plotesisht me qellimet hegjemoniste agresive te ketyre superfuqive.

Persa u perket popujve qe luftojne per liri e pavaresi, historia ka treguar dhe vazhdon te tregoje se tek letersia dhe artet ata kane gjetur gjithmone nje mbeshtetje te sigurte ne luften dhe ne aspiratat e tyre. Historia e vendit tone e rikonfirmon me force te vecante kete. Shoku Enver ka thene se "populli yne nuk e ka ndare kurre "dyfekun me gjalme" nga libri, shpaten nga pena, trimerine nga dituria...". Dhe kjo eshte nje e vertete e madhe. Populli yne, qe e ka pasur gjithmone ne qender te kujteses se tij kombetare Skenderbeun, nuk e ka nxjerre kurre ne periferi te saj Naim Frasherin. Popullit tone i eshte dashur shume here te ngrihet i vetem kunder rrezikut te zhdukjes nga faqja e dheut. Por as agresioni, as vdekjet, as uria, as rrebeshet e historise nuk ja kane humbur atij asnjehere bukurine e fjales, te gdhendjes, te tingullit. Perkundrazi, ky fat i veshtire ja ka perfeksionuar ato gjer ne virtuozitet. c’art i mrekullueshem duhet te jete ai per te cilin populli ka nevoje ne dite te mira e te keqija, c’prove e madhe eshte per letersine dhe artet kjo dashuri e popullit per te ne momentet kyce te historise dhe sa qesharake duken ata estete pozamedhenj qe me sofizma te pafund ne kabinetet e tyre belbezojne ne se duhet ose nuk duhet te ekzistojne letersia dhe arti.

Fakti i madh qe populli, midis varferise se tij te thelle, i pangrene e i paveshur, midis halleve, keto male te dyta te vendit, e deshi gjithmone artin, tregon se ai ka pasur aresye te thella per kete. Populli gjithmone ka aresye te medha per te bere nje gje. Aresye te medha per te dashuruar, aresye te medha per te urryer. Ai e ka dashur poezine shqipe, letersine dhe artet e tjera sepse ato kane qene te lidhura me fatet e tij. Kjo lidhje me fatet e popullit dhe te kombit eshte tipari kryesor, me i rendesishmi dhe me i pavdekshmi i letersise dhe i arteve tona. Te gjitha vlerat e tjera te ketij arti shekullor do te asgjesoheshin pa kete vlere thelbesore te tij. Kjo lidhje ka qene fati me i madh i kesaj letersie, ashtu sic do te ishte fatkeqesia me e madhe e saj ndarja prej popullit. Letersia jone e realizmit socialist e trashegoi si thesarin me te shtrenjte kete lidhje, duke pasuruar e ngritur ne nje shkalle me te larte ate me idete e revolucionit dhe te komunizmit. Partishmeria proletare e letersise sone te realizmit socialist eshte shprehja me e larte e lidhjes se plote te saj, si asnjehere tjeter, me fatet e popullit.

Te gjithe ne shkrimtaret e realizmit socialist kemi nje pergjegjesi te madhe per ta ruajtur te paprekur kete thesar shpirteror te pacmuar.

Ne te 30 vjetet e moshes se saj letersia jone e re e realizmit socialist ka njohur suksese dhe gezime te medha. E vene pa asnje rezerve ne sherbim te revolucionit, komuniste dhe kombetare njekohesisht, ajo i ka lare nje here e pergjithmone llogarite me gjithe ndryshkun shekullor te artit feudal-borgjez, me misticizmin, irealizmin, sentimentalizmin, bulevardizmin, me historite iluzive te vajzave te te varferve me "princet e kalter", me nje fjale me gjithe trillimet e kuzhinave shekullore te botes se vjeter. Ajo ka vazhduar te beje nje lufte te suksesshme kur keto trillime, pasi i ka debuar nga dera, jane perpjekur te hyjne nga dritarja te veshura me petkun modern. Detyra e ruajtjes se pastertise se artit tone eshte sa e veshtire aq edhe madheshtore, sidomos ne kohen e sotme, plot furtuna revolucionesh e kunderrevolucionesh. E verteta eshte se me gjithe sukseset qe jane arritur, megjithse trungun kryesor te letersise dhe te arteve e kemi ruajtur te paster, nuk mund te themi se i kemi mbrojtur si duhet te gjitha deget e tij. E perplasur mbi to, vala e ndikimeve ka bere deme, disa here thyerje, dhe per kete pergjegjesia na takon ne te gjitheve. Por letersia dhe artet tona kane nje lidhje te tille te thelle me revolucionin dhe me kombin, sa qe per nje kohe te shkurter jane ne gjendje te rigjenerojne plotesisht deget e demtuara. Por kjo nuk duhet te na vere ne gjume. Ne te ardhmen nuk pritet asnje dobesim; perkundrazi, do te kete gjithmone dendesim te ketyre valeve goditese. Agresioni eshte po aq i vjeter sa edhe shoqeria me klasa. (Homeri, shkrimtari i pare i planetit tone, nuk shkroi vecse per nje agresion). Por ne asnje shekull ai nuk ka qene aq global, tinzar dhe i shumefytyrshem sa ne kohen tone. Dhe kjo eshte e kuptueshme, per derisa kjo eshte epoke e permbysjeve te medha revolucionare. Agresioni nuk tregon forcen e agresoreve, por perkundrazi, friken, panikun e tyre perpara historise. Gjysma e dyte e shekullit tone po behet deshmitare e nje intensifikimi te pashembullt te agresionit. Nuk eshte me agresioni i vjeter klasik, prania e te cilit ndihej vetem kur shkelte cizmja e te huajit mbi token tende. Tani armikun mund ta kesh mijra kilometra larg, me te mund te mos shkembesh asnje pushke e, megjithate, pa e kuptuar mund te fillosh te biesh viktime e agresionit te tij. Agresioni kultural, agresioni i fjales, i tingullit, i ngjyrave nuk eshte me pak i rrezikshem se agresioni i cizmes se ushtarit.

Nje nga deshirat e drejtuesve te superfuqive eshte qe bota te jete memece, ne menyre qe ajo te mos i gjykoje dot krimet e tyre. Mirepo njerezit kane lindur me gjuhe. Atehere, aresyetojne ata, ne qofte se njerezit nuk i detyron dot te mos flasin, perpiqu qe ata te belbezojne ne menyre sa me te pakuptueshme, si te marret. Dhe keshtu vazhdon gara e etheshme per te krijuar libra sa me te degraduara, poezi hermetike, proze te coroditur, tinguj kafshore, kompozime abstrakte. I gjithe ky belbezim, qe shpesh u ngjan belbezimeve te te semureve psikike, eshte nje sherbim i madh qe i behet borgjezise se sotme, sherbim te cilin ajo e cmon se tepermi. Historia e dekadentizmit, ashtu si ajo e gjithe artit, eshte shekulore, por ne asnje shekull ai nuk ka pasur nje shperthim te tille si sot. Kjo ndodh sepse ne asnje shekull klasat sunduese nuk jane gjendur ndonje here kaq prane humneres si ne kete shekull. Ne nje gjendje te deshperuar, ato ndodhen vazhdimisht ne nje aktivitet te ethshem ne te gjitha fushat – ekonomike, ushtarake, politike, morale, ideologjike, artistike, ne menyre qe t’i shmangen katastrofes. Ne terrenin e letersise dhe te arteve, duke kuptuar se lidhja e letersise dhe e arteve me fatin popullit eshte fatkeqesia me e madhe per ta, shpejtojne ta shkallmojne me te gjitha menyrat kete lidhje. Ne qofte se do te kerkonin te gjenin dy fjale qe te permblidhnin sa me qarte esencen e gjithe asaj morie izmash te asaj flore te sotme te helmatisur borgjeze e revizioniste, keto fjale do te ishin "ndarja nga populli". Kjo ndarje eshte synimi i perbashket i gjithe propagandave te sotme reaksionare.

Mirepo borgjezia dhe revizionistet, duke e kuptuar se thirrja per ndarjen e artit nga populli ka ne vetvete rrezikun e diskreditimit, kerkojne rruge me te sterholluara e te maskuara per te realizuar kete ndarje. Ata e fillojne rrethimin shume me larg. Per te humbur gjurmet, ata nuk bejne thirrje per ndarje nga populli, por per ndarje nga njeriu ne pergjithesi. Keshtu shpjegohet ai pasion per dehumanizimin e artit, per menjanimin e njeriut dhe per zevendesimin e tij me fetishe e maska. Superioriteti im eshte se une s’kam zemer, ka thene nje poet dekadent. Keshtu shpjegohet pasioni per primitivizmin, per mendimin paralogjik, i cili, sipas tyre, eshte me i thelle, sepse vjen qe nga larg, nga barbaria. Lidhur me keto jane perpjekjet per shthurjen e kohes ne vepren letrare, per shkaterrimin e ligjeve te kompozicionit, te sintakses dhe, me ne fund, te gjuhes. (Nje nga kryedekadentet, Xhojsi, eshte perpjekur, per shembull, te krijoje ne nje veper te tij gjuhen e ujit dhe te eres).

Edhe ne rastet kur dekadentet e pranojne njeriun ne veprat e tyre, ky nuk eshte njeri ne kuptimin normal te kesaj fjale. Me teper se njeri, ai eshte nje surogat i tij, nje qenie biologjike, jashte kohes, hapesires dhe shoqerise. Pikerisht nje njeri te tille dekadentizmi perpiqet ta beje hero tipik te kohes. "Njeriu pa cilesi", eshte titulli i romanit voluminoz te Myzilit, nje nga katekizmat e dekadentizmit modern. Dihet se njeriu qe nuk i perket asnje shoqerie, humbet identitetin e vet dhe kthehet keshtu ne nje maske. Per te tilla maska ka shume nevoje sot reaksioni boteror. Keshtu, arti borgjez perpiqet sot te krijoje nje model te ri antiheroi, nje autsajder (ai qe eshte jashte), sic e kane pagezuar ne Perendim. Ky autsajder, i cili mbush librat, skenat dhe filmat e botes borgjeze e revizioniste, misheron ikjen nga bota jone, dezertimin e turpshem nga koha. Ai nuk eshte ndonje shpikje e re; perkundrazi, rrenjet e tij duhet t’i kerkojme thelle tek Bibla dhe Kurani, keto puse te pashtershme idesh reaksionare. S’eshte e rastit qe nje nga ideologet e sotem borgjeze ka shkruar: "Individi e nis kete udhe te gjate si ausajder dhe do ta mbaroje, ndoshta, si nje shenjt". Hipite e sotem, autsajderet, antiheronjte e Kamysit ose te Beketit, nuk jane tjeter vecse modifikime te shenjtoreve mjekergjate qe bridhnin qysh para 2000 vjeteve e me pas neper shkretetiren e Sinait, heremitet, pelegrinet jezuite ose musulmanet qe niseshin per haxhillek ne Meke. Gjithe ky arsenal erresire dhe myku eshte trasheguar nga arti i sotem borgjez e revizionist. Duke e trasheguar ate, ky art i degraduar, megjithse pretendon te jete i kohes e modern, ne te vertete tregon se eshte i vjeter e dogmatik sa s’ka ku te veje me.

Ne Plenumin e 4-te te Komitetit Qendror te Partise shoku Enver, ne nje menyre thellesisht marksiste, zbertheu esencen e vertete konservatore te borgjezise dhe te revizionizmit te sotem. "Karakter konservator, - thote shoku Enver, - kane jo vetem ideologjite e vjetra qe vine nga thellesite e shekujve, por edhe ideologjia e kultura e sotme e degjeneruar borgjeze e revizioniste, i gjithe liberalizmi e modernizmi i tyre". Duke zbatuar tezen e shokut Enver ne terenin e letersise dhe te arteve, nuk eshte e veshtire te dallojme ne kohen tone aleancen e shenjte te konservatorizmit me te terbuar me modernizmin me te shthurur. Le te kujtojme disa fakte nga historia e letersise sone. Cili ka qene konservatori me i madh i letrave shqipe, dhe jo vetem i letrave, por i gjithe kultures sone? Pergjigja eshte e qarte per te gjithe: ky konservator ka qene Gjergj Fishta. Fanatik i terbuar, idealizues i cdo gjeje patriarkale, apologjet i fese, i institucioneve mesjetare, hymnizues i primitivizmit, armik i eger i cdo perparimi, - ky eshte portreti i ketij letrari prift. Mirepo, nga ana tjeter, po te bejme pyetjen se cili ka qene liberali me i madh i letersise sone, pergjigja eshte po ajo: perseri Gjergj Fishta. Filo italian i papermbajtshem, agjent i Vatikanit, emisar i pushtimit fashist, partizan i ckombetarizimit dhe i romanizimit te kultures sone. Pra, nga nje ane kryekonservator fanatik, nga ana tjeter kryeliberal. Shovinist i terbuar dhe njekohesisht kozmopolit i terbuar. Kur ishte fjala per fatet e Atdheut, per lirine, per kufijte ai ishte liberali me i madh.

Te njejtin shembull na jep figura e letrarit fashist Ernest Koliqi. Konservatorizmi i itij ekstrem nuk e pengoi te shfrytezonte ne vepren e tij reaksionare nje teori aq te shtrenjte per modernizmin e sotem, frojdizmin. Keshtu ne tregimet e tij, ai here na paraqitet si nje namuslli turkoshak, here si nje gagarel evropian.

Dhe ne pergjithesi eshte veshtire te gjendet nje teori tjeter qe t’u kete sherbyer me aq zell si konservatorizmit ashtu edhe liberalizmit sa frojdizmi. Esenca e tij konservatore – thirrje per kthim drejt barbarise, nuk i pengon aspak, perkundrazi, i ndjell akoma me shume drejt tij dekadentet e te gjitha ngjyrave.

Kjo aleance e shenjte midis konservatorizmit dhe liberalizmit eshte plotesisht e shpjegueshme po ta shikojme problemin nga pikpamja marksiste. Ne fund te fundit, qellimi i te dy paleve, konservatore dhe liberale, eshte nje: kthimi ne boten e permbysur, rifitimi i "parajses se humbur".

Ndersa sulen me terbim per te shkallmuar spirancen qe e lidh njeriun dhe artin e tij me shoqerine dhe komunitetin njerezor dekadentet nuk harrojne per asnje cast te sulmojne spirancen tjeter, ate qe i mban njeriun dhe artin e tij te lidhur me popullin e vet, me kombin dhe karakterin kombetar. Ata godisin me terbim keto dy spiranca, sepse e dine qe me shkallmimin e tyre vlerat shpirterore do te mbeten ne meshiren e eres e te dallgeve te terbuara te reaksionit boteror.

Nuk eshte e rastit qe pseudoshkrimtari dhe armiku i partise Fadil Pacrami i linte te mbushura pseudodramat e tij me hije dhe jo me njerez. Nuk eshte e rastit qe ai bashke me T. Lubonjen ishin kundershtare te terbuar te karakterit kombetar ne artet tona. Ne poezi F. Pacrami urrente figuren e baballareve, ne skulpture figuren e nenes, ne proze perbuzte plakat shamizeza. Ai tmerrohej nga figura e Skenderbeut me keq se nje pasha turk. Pra, ai nuk duronte dot asgje qe kishte lidhje me themelet e popullit e te kombit. Nga kjo pikpamje ai te kujtonte ata pseudodijetare te Ishullit te Laputeve, per te cilet Suifti tregon se kerkonin te shpiknin nje metode per te filluar ndertimin e shtepive nga catia. Djathtizmi i T. Lubonjes e F. Pacramit, kozmopolitizmi, urrejtja per folklorin dhe antishqiptarizmi i tyre, treguan edhe nje here se lufta e klasave ne terrenin e letersise dhe te arteve eshte e gjalle dhe do te jete e tille per nje kohe shume te gjate.

Si pjese perberese e mekanizmit te revolucionit, realizmi socialist ka pasur, ka e do te kete po ata armiq qe ka revolucioni. Terbimi i tyre, rrufete qe ata leshojne mbi te, nuk tregojne gje tjeter vecse fuqine dhe rrezikshmerine e tij per klasat sunduese. Akuzat per gjoja ngushtesine e tij, per pamundesite e tij, per rregullat kufizuese qe i shkurtojne jeten, koha i ka hedhur dhe do t’i hedhe poshte njeren pas tjetres. Realizmi socialist eshte art i se ardhmes. Asnje art i gjertanishem nuk mund te jete i krahasueshem me te per nga mundesite, epiciteti, thellesia, dramaciteti dhe niveli i larte ideoartistik. Kete omnipotence ia jep atij revolucioni komunist. Lirika qe zberthen revolucioni eshte me e madhja liri qe eshte pare ndonje here mbi kete rruzull, sepse ajo eshte liri e milionave. Perpara kesaj lirie zbehen si qirinj lirite e tjera te kenduara ose te pakenduara ne odet e poeteve. Realizmi socialist, si pjelle e revolucionit gezon po ate liri te revolucionit. Ai nuk u bindet kanoneve, rregullave e dogmave, sic pretendojne armiqte e tij te hapur ose miqte e tij te rreme. Ai u bindet vetem ligjeve te revolucionit, i njeh dhe i respekton ato ligje, dhe pikerisht ne kete qendron jo dobesia dhe jeteshkurtesia e tij, por perkundrazi, forca dhe pavdekesia e tij. Nganjehere vete ne, shkrimtaret dhe artistet e realizmit socialist, nuk i njohim, ose nuk i perdorim dot mundesite e pakufishme te ketij arti. Marksizmi na meson se shpesh here qellon qe shija e pare e klases se fitimtareve bart me vete elemente te shijes se fundit te klases se te mundurve. Shkeputja nga kjo shije eshte nje detyre e vazhdueshme e te gjitheve, dhe vecanerisht e ne krijuesve.

Duke hedhur poshte rrenjesisht teorine e "realizmit pa cak" te revizionistit freng Rozhe Garodi, i cili ka per qellim integrimin e nje pjese te dekadentizmit ne realizmin socialist, ne jemi gjithashtu kunder kufizimeve artificiale te fushes se veprimit te artit te ri te klases punetore. Realizmi socialist ka nje force te tille te brendshme sa qe eshte ne gjendje te shtjelloje ne gjirin e tij te gjitha temat, duke filluar nga revolucioni proletar e gjer ne legjendat me te thella te shekujve. Ai eshte ne gjendje ta rishikoje dhe ta rishpjegoje artistikisht gjithe boten, qe nga rrethimi i Trojes e gjer ne rrethimin imperialisto-revizionist. Kete aftesi te re ndircuese ja jep atij vete revolucioni. Dhe pikerisht ketu qendron esenca e novatorizmit te tij te madh. Kufizimi ne kohe dhe ne hapesire i sferes vepruese te realizmit socialist, nuk ben gje tjeter vecse, nga njera ane, i shkeput rrenjet e ketij arti nga themelet kombetare dhe, nga ana tjeter, i njeh sundimin e plote mbi pese mije vjet te historise se popujve tiranise kulturale te te gjitha superstrukturave te vjetra.

Epoka e kapitalizmit eshte ne perendim dhe tonin artit boteror, kulmet e tij po i jep e do t’i jape akoma me shume ne vitet e ardhshme jo borgjezia, por klasa punetore. Realizmi socialist eshte akoma ne dekadat e tij te para. Ne vitet e ardhshme ai do ta ngushtoje gjithmone e me teper perandorine kulturale borgjeze-revizioniste, gjersa me ne fund, ta rrethoje ate. Letersia jone e re shqipe, per vete poziten pararoje te partise dhe te vendit tone ne lufte kunder botes se vjeter, ne kuadrin e artit boteror komunist, ka sot nje pozite te privilegjuar dhe mundesi te pakufishme per vepra te medha.

Zeri i popullit, 13 janar 1974

64 Komente

uoa... kjo qenka perle gjetje. shume faleminderit per prurjen ne kte kohe.

1974.

ne revisten e famshme nentori te 1973  gjen artikuj kunder Kadares.

Kadare, trup i brisht, me zemer te dobet, deshire per te shkruar.

Filloi rubrika e eseve te Zerit te popullit gjate viteve 45-85? smiley

Po sikur ate propozimin e subdomain te te noltes Bidrije ta bejme Zeripopullit.peshkupauje.com, ose akoma me mire EurrejKadarene.peshkupauje.com, se kshu eshte dhe brenda teme-pyetjes, apo jo, se ndryshe s'e gjej dot lidhjen e kesaj esese, as kur ishte tek tema e klubit te librave, po as ketu me vete.

E kam seriozisht sugjerimin, ne mos subdomain, po te titullit te kesaj temes. Ashtu te pakten mer kuptim dhe s'jemi hipokrita.

Gjithashtu po hapem arkivat, do i hapim per te gjithe? Do hapim dhe dosjet? Qe ta fillojme, a na jepni pak celsat e arkivave te Zerit te popullit? smiley

cer the shpare ti gjib, po u tallshe me mu ?

se ta mshiu partia punes para se ta lexoja smiley

Ma pshiu dhe mua partia.  Po thoja qi, e para u habita qe e ditke dhe ti ca eshte subdomain. smiley

E dyta dhe kryesorja, qe ne shqipot kemi ca manira, qe p.sh. po patem nje fiksim/inat/kunj/paranoje per dicka, do ta fusim ate kudo, sado pa lidhje te jete muhabeti me ate gje qe ne e kemi fiksim/inat/kunj/paranoje.

Tani mund te me thuash ti p.sh. si e shpjegon ti si Bidrije kete esene ketu dhe prurjen e kesaj eseje tek klubi i librit (qe s'ka lidhje fare me Kadarene) apo qofte dhe ketu me vete, pra nje ese te Zerit te popllit te nje viti kur shumica e peshqve s'ishin lindur akoma dhe kur dihej qe te gjithe atehere i kendonin kenge e thurnin lavde partise?

Per me teper, mundesh te elaborosh pak mbi kete inatin ne pergjithesi qe kane disa me Kadarene, apo dhe adhurimin ne pergjithesi qe kane disa te tjere?

Kane te bejne te gjitha keto me manine e kultit te individit qe kemi ne shqipot apo jo?

Dhe kjo mania e kultit te individit na ka ngel si pasoje kryesisht nga komunizmi apo e kemi pas ne gjene me pare?

Pres me durim te padurueshem shtjellimin e ketyre ceshtjeve nga ty, po dhe nga peshqit e tjere, se keto ceshtje nuk na mundojne dhe shtjellepershtjellojne vetem ne virtualitet po dhe ne realitet. smiley

Nuk urrehet vetem kadareja per se, xhib. Dhe nuk eshte as vetem cmira per te qe thoshte diku Flor Hida. Cmira eshte konservuar (marinuar) tashme. Jane mpire me te, si te thuash. Jane mesuar. Une kam vene re qe nga skota me menyre konsistente goditet cdo vlere e perceptuar (sidomos nderkombetarisht) vetem po qe shqiptare. 

Kadare, besa, mungesa e urrejtjes ndaj cifuteve, hipotezat e prejardhjes se shqiptareve, Skenderbeu, Ali pasha, etj, etj. Ke per te pare qe do kete prape. Stay tuned.

e pse sduhet ta dijsha une subdomejnin ?

se jam prej shqipnije  ?  apo se e kam emrin bedrije ?

po gjithe diten ne internet ca gjona nga bota e komplikume do i msojme ene ne mer gjib.

As une skisha lere kur ka dale ky artiklli kadarese, ca me te thane smiley

shpjegimi jot per inatin per kadarene dhe komplekset ishte shume i sterhollum gjibo.

une sdi ta foli me llafe t'bukra dhe ne vend te gjithe shpjegimit tend , ,do ti kpusja i llaf me gjuhen e popllit...

...vari leshtt se spo e boj gojen balte smiley

po ne fakt duhet be objekt studimi i psikoanalizes shqiptare, qe te shpikin nai psikoterapi ene ti sherojne.

e di ca po mendoja xhib...

i gjejne Kadarese cfare ka thene ne '744. Tek tema tjete po mundohen te kapen pas nje llaf te Qoses ne '81n. Dhe jane gati t'i sulmojne dhe t'i hedhin poshte keto figura. Nga ana tjeter, ato qe jane thene nga politikanet vetem disa kohe me pare nuk i ben njeriu pershtypje.

Tani per Kadarene:

Ose i bente elozhe sistemit nga frika, ose ai sistem, te pakten deri ne 74'n, i ka patur ca gjera te mira dhe njerezit besonin me te vertete ne te. Gjeje vete dhe pastaj gjyko.

Bedrije, per subdomain me shaka e kisha moj. Dhe per te tjerat thua ti thua po perton tani dhe thua qe s'thua dot bukur. smiley

Emo, thua te jete pjese e grand conspiracy? smiley Dmth e organizuar? Kjo ne lidhje me Kadarene sikur me duket dicka qe e kane njerzit me te, mgjths ky zhvarrimi i kesaj esese se Zerit te popullit te vitit '74 ngelet pak enigme. Mbase autorja e ketij artikulli mund p.sh. te na sqaroje po deshi, si e ku e gjeti kete artikull/ese, dhe me ate rast te iken dyshimi. smiley

Gre, nuk e kisha fjalen tek Kadareja, po tek ne njerzit ne pergjithesi dhe reagimet tona me inatet tona, po dhe me mainte e individit te kultit qe kemi.

Xhib, mos me ngatarro me UFO mu. smiley

S'di sa matematik je tuj bo per PhD-ne. Por po te boj i guide te vogel, nqse nuk me bo lanet: "Sa eshte probabiliteti qe te njejtet njerez te shfaqin te njeten atitude qe ka te njejtin fak-tor shtyse latent?". Te themi qe gjasat per ngjarjen "i" jane P_i smiley

ku i = 1, 2, ... k (dhe k=numri i pergjithshem i ngjarjeve n'shqyrtim).

Tani nqse ngjarjet jon te pavarura, sic po aludo tina, probabiliteti = P1*P2*...Pk. Mqse P_i<0, sa me e madhe k, aq me afer zeros shkon probabiliteti. Tani mqse mooti u be moollar, pra k ka shku goxha, probabiliteti shko aq afer zeros, sa ngjarja bohet e pamundur. Kshunaaaa... smiley

(pak pushim ktu... a gulp of coke & potato chips)

... tani meqse ngjarjet po ndodhin (joint ventures and probabilities), dhe matematikisht del qe ndodhia osht e pamundur, kjo dmth qe kena i paradoxon, qe rrjedh nga supozimi i gabum qe ngjarjet qene te pavarura.... e kshu xhib. Kusurin, si postgraduate qe je, po ta lej ta zgjidhesh vet. smiley

Pershnetje probabilitare.

(Ku o ai Lizandri kur e kerko, mer! Thjesht per peer review te ksaj me nolt...)

Emo, une jam aq i mire ne matematike sa s'e kuptoj ate qe ke thene smiley pervecse si llogjike te pergjithshme, so I take it at face value. smiley

Mundet te elaborosh per te tjera zera kunder vlerave shqiptare dhe si lidhen keto me kunder-Kadareizmat ne koherence kohore (dmth qe 'rastesisht' dalin ne te njejten kohe), qe te jemi me ne brendesi dhe ne, p.sh. duke dhene sa shembuj?

Flm.

me detyron t'vazhdoj, edhe pse ne mungese te kontrollit te rrepte te Lizandrit. Xhib, gjithe problemet nisin me perkufizimin e bashkendryshueshmeris (shqip per covariance), qe ne nje fare menyre mund te merret edhe si bashkelidhje. Merr dy ndryshore, X dhe Y (psh njera muhabeti i cifutve dhe tjetra meseleja e babes se Skenderbeut). Covariancen mes tyne po e shenojme si bojn t'gjith, dmth cov(X, Y). Gjithe e keqja eshte qe Cov(X,Y) = E(X*Y) − E(X)E(Y), kupton? Me "E" shenojme funksionin e pritshmerise matematike, qe s'eshte gje tjeter vecse kombinimi linear i vlerave perkatese te ndryshores me probabilitatin perkates gjate gjithe atij qe quhet "support set" per ndryshoren. E miiiireee.. deri ketu, e sollem si e sollem. Po te shofesh ate formulen me siper, i bie qe E(X)E(Y) = E(X*Y) - Cov(X,Y) smiley

Dhe ktu fillo gjith e keqja xhib. Se kur X dhe Y jane ndryshore te pavarme, covariance mes tyne osht XeRRo, e si rrjedhoje E(X)E(Y) = E(X*Y) Mirpo, kur nuk jon te pavarme, atehere E(X)E(Y) < E(X*Y), kur lidhja eshte pozitive. Ktu ngaterrohet gjithe muhabeti. besoj se m'kupto.

Me kujtohet nje profesor i imi i algjebres (graduate level) qe kur ndonje nga studentet perdorte ndoje teoreme famose dhe te sofistikueme per te provuar dicka te thjeshte i pelqente te thoshte, "This is like using an atomic bomb to kill a chicken!" smiley Nuk ka domosdoshmerisht lidhje me sa me lart; thjesht ma kujtoi kete historine e pules...

Sweet! Falemnderit per prurjen Self. Megjithate, kam te njejten verejtje me Xhibin. PPU nuk eshte forum i pjekur sa duhet qe te dije t'a lexoje kete prurje. Nje mase e mire e leximit do te duhej te merrej me shmangjen eksplicite te argumentave ad hominem, nderkohe qe nje mase tjeter e mire leximit do duhej te merrej me shmangjen e gjykimit qe flet vetem nga pozicioni i favorshem i se sotshmes. Ne fund do na shteroheshin krejt energjite dhe zhurma do te arrinte te dilte ne nje konkluzion po aq negativ mbi realizmin socialist, sa dhe eshte provuar ne PPU. Me vjen mire qe ke qene eksplicite mbi zhurmen. Nuk mbetet tjeter qe pas eleminimit te saj te fshihet nje mesazh pozitiv.

p.s. kush eshte ne dijeni te debateve mbi artin pas luftes se dyte boterore, le t'a lexoje si pergjigje ndaj pesimizmit ekzistencial te Adornos, se pas Aushvicit nuk mund te behej art.

Nuk ka perse; eshte nje perle qe nuk mund te mbahej ne sendyk; eshte nje thesar historik qe duhet te diskutohet dhe interpretohet ne shume nivele.

Sa per verejtjen, mire, kjo eshte ceshtje zgjedhjeje personale; une kam nje tjeter perqasje ndaj komunikimit dhe dijes. Por edhe ndaj Peshkut. Peshku ka segmentet e veta te interesit, te dukshem dhe te padukshem. Une nuk pres qe te komunikoj me te gjithe segmentet, eshte krejtesisht e pamundur. Por kjo nuk me shqeteson dhe as eshte prioritet i imi. Tek e fundit, secili te veten.

Mqse P_i<0, sa me e madhe

emo,

prandaj nuk e kuptoi xhibi smiley

shkruan mire dhe bukur, vleresohet gjeresisht per veprat e tij, por e gjitha kjo nuk mjafton per te fituar nobelin, duhet nje kauze e forte, dhe kete kadare ta harroj se vetem si disident  i shtirur,  nuk e  merr dot nobelin.

ta harroje? ai per vete nuk eshte se e pret shume kete cmim, me shume me shqetesojne komentet rreth tij eshte shprehur ne nje interviste...

edhe dhelpra kur nuk e arriti vreshtin, eshte i pa bere tha. ne nje intreviste jo me shume se para nje viti, eshte  ankuar se gjasme ambasadori yne ne suedi kishte nderhyre per keq, aman mor aman , akoma me skemat e  agjitacione propagandes keta.

U murr vesh ajo gje Self, po prap s'na the nga e gjete kete perlen, apo sekret? smiley

Bidrije, shume e fiksume qenke mbas lolcats. Ke dac n'shpi? smiley

Shkoni ke Bari Falliu se ka shume Perla te tilla ... Ka qene i ngarkuar te zbulonte "veprimtarine agjenturore te IK " smiley sepse dihet qe ka studiuar ne Rusi dhe atje thenia ...

"Ka dy Car , njeri Tolstoj tjetri  Cari i vertet . I pari ja lekund deri ne heqje Fronin te dytit. I dyti as ja Lekund "  ...eshte shume kuptimplote

Vetem se pak ka te preferuar per dhenie "perlash " . Ky eshte privilegj i PPU sidomos me prurje te tilla te lloit SELF... qe te lekundin karriken por me kusht ti kete kembet prej druri dhe te ti shurrojne dite per dite Gjuaibizmi me selfizmin smiley.

 

I SKANDALIZUAR !

Vetem tani e lexova te plote kete fjalim. Nje nder shkrimet me te qelbura dhe me kriminale qe mund te jene shkruar ne vitet tona te lavdishme. Dhe une habitem pastaj si u var Havzi Nela ! Ne mes te pazarit ! Zere se ia ka ngrehur lakun Ismail Kadare. Dhe habitem prape per pushkatimet e dy poeteve, Blloshmi dhe Leka. Zere se kallashnikovin e mbante ne dore Ismail Kadare.

Eshte idiot dhe i verbuar cilido ai qe sheh, prapa ketyre fjaleve, justifikimin me te vogel te Kadarese. Idiot dhe madje vrases. E tmerrshme, nuk e kisha menduar deri ne kete pike.

Cfare sikleti kishte Ismail Kadare qe te fuse dhe nje paragraf mbi SHOVINISTIN GJERGJ FISHTA ? Kush mund te me thote, mos Kadare ka pasur siper kokes nje oficer sigurimi ndersa fuste dhe paragrafin e Koliqit ?

E pabesueshme. Te mos ishin sjelle ketu t'i shihja vete, s'do t'i kisha besuar kurre. Nje zhargon per te vjelle, aq sa ca rreshta benin te me ndizej gjaku e te me ngaterroheshin rropullite.

NOBEL ? Jo, falemnderit. Mund te jetoj dhe pa te.

Meqe jemi tek i madhi ALBERT CAMUS, perballe xhuxhit ismail kadare, ja çfare i thote i pari te dytit, ne fjalimin e tij ne Stockholm :

[...] Por në të gjitha rrethanat e jetës së tij, në terr apo përkohësisht i famshëm, i hedhur në ferret e tiranisë apo i lirë për një kohë për t’u shprehur, shkrimtari mund të rigjejë ndjenjën e një bashkësie të gjallë e cila do ta justifikojë, me kushtin e vetëm që ai të pranojë, me aq sa mundet, dy barrat të cilat përbëjnë madhështinë e zanatit të tij : shërbimin e së vërtetës dhe shërbimin e lirisë. Ngaqë misioni i tij është që të mbledhë numrin më të madh të mundshëm të njerëzve, ky mision nuk mund të pajtohet me gënjeshtrën dhe me nënshtrimin, të cilat, aty ku sundojnë, nuk bëjnë tjetër veçse shumëzojnë vetmitë. Cilatdo qofshin pengesat tona vetjake, fisnikëria e zanatit tonë do të rrënjoset gjithmonë në dy zotime të vështira për t’u mbajtur : të mos gënjesh mbi atë çka di dhe të kundërshtosh shtypjen. [...]

Nga kjo me siper del se ne kemi qene jetime te shkrimtarit, ai na ka braktisur ne vetmite tona, ne genjeshtren dhe nenshtrimin ku jetonim.

Dhe e dyta, del se Kadare nuk eshte kurrfare shkrimtari, perderisa nuk ka mundur te mbaje persiper dy barrat e zanatit te tij : e verteta dhe liria. Gjithashtu, ngaqe nuk ka mbajtur dhe zotimet e shkrimtarit :

1. Te mos genjesh mbi ate çka di.

2. Te kundershtosh shtypjen.

___________

Te qofte rruga e mbare. Une jam thjesht nje lexues letersie, pa kurrfare pretendimi ne zanatin tend, por NUK KAM NEVOJE PER NJE SHKRIMTAR TE TILLE.

Hasta la vista !

Keshtu therriste dhe Lorca para toges se pushkatimit kur kundershtonte tiranine.

 

Kadare Fishten e quan shovinist duke i dhene ze edhe me teper, me mundesite e tij asaj qe ka pase thene me pare E. Hoxha per Fishten gjate nje fjalimi te tij, ku e cilesonte si nje shovinist shqiptar.

Hur.

Ja ç'fare thote Ismail Kadare ne Stockholm:

 

[...] Por në të gjitha rrethanat e jetës së tij, në terr apo përkohësisht i famshëm, i hedhur në ferret e tiranisë apo i lirë për një kohë për t’u shprehur, shkrimtari mund të rigjejë ndjenjën e një bashkësie të gjallë e cila do ta justifikojë, me kushtin e vetëm që ai të pranojë, me aq sa mundet, dy barrat të cilat përbëjnë madhështinë e zanatit të tij : shërbimin e së genjeshtres dhe shërbimin e skllaveris. Ngaqë misioni i tij është që të mbledhë numrin më të madh të mundshëm të njerëzve, ky mision nuk mund të pajtohet me te verteten dhe me mosnënshtrimin, të cilat, aty ku sundojnë, nuk bëjnë tjetër veçse shumëzojnë lumturin. Cilatdo qofshin pengesat tona vetjake, fisnikëria e zanatit tonë do të rrënjoset gjithmonë në dy zotime të vështira për t’u mbajtur : të mos thuash kurre te verteten mbi atë çka di dhe të kundërshtosh lirin. [...]

 Vetem tani e lexova te plote kete fjalim. Nje nder shkrimet me te qelbura dhe me kriminale qe mund te jene shkruar ne vitet tona te lavdishme. 

shkrimet qe ti kuptosh, ose te pakten te kuptosh autorin e tyre e te mos ta denigrosh, nuk duhet ti ndash nga konteksti, sidomos i KOHES kur jane shkruar.

tek viti 1973 (sepse shkrimi eshte shkruar ne Janar te 74) duhet ju analistat e kadarese, TE PERQENDROHENI per te kuptuar sesi e perçfare eshte shkrojtur ky shkrim.

ka qene i TMERSHEM ky vit per inteligjencian shqiptare. ne kete vit filloi Revolucioni Kulturor Shqiptar (pas festivalit te 13, me duket, te kenges ne radio televizionin shqiptar). i frymezuar prej atij Kinez te kryetarit Mao. 

viti 1973 (ne fakt ai 74 se gjema filloi ne dhjetor, prandaj kadareja i "paraprin" gjemes me nje shkrim karikatural per te kenaqur eliten e partise, por sidomos stalinistat e bazes, leberit e vegjel te administrates ose sekretaret e partive siç i quanin ne ate kohe) duhet te cilesohet si viti i zise kombetare, sepse ishte viti qe na futi ne dhe, dhe do te duhen sot 50 vjet demokraci per te kompensuar vetem demet qe shkaktoi ky vit. heh ne vere te 73 -shit rinia ishin me pantallona kauboj ne ngjyra te ndezura, kitare elektrike ne qafe, floke te gjate, kepuce ngjyre varaku e deri dhe zbathur dolen ne bulevard per mode. mirepo te linin kurveleshasit ta hiqje gunen. 

bref, ky shkrim i kadarese eshte bere PER TE SHPETUAR LEKUREN. 

kush nga ju trimat nuk vrapon, kur sulmohet nga qeni ? a quhet kjo frike ? etj.

 

Eshte edhe nje fjalim i mbajtur ne Lidhjen e Shkrimtareve nga Dritero Agolli ku flitet per "liberalizmin" dhe "djathtizmin" e Fadil Pacramit dhe Todi Lubonjes apo disa te tjereve qe perkrahnin keta dy qe eshte botuar ne shtyp tani se fundi (ky eshte i rezervuar por eshte marre nga arkivat). C'te lexosh? Eshte per te vene duart ne koke. Rrufe mbi "armiqte" dhe propagande bajate qe edhe nje komunist me profesion stallier, do t'i skuqej faqja po ta bente. Enveri ka thene keshtu, Enveri ka thene ashtu, e kemi shkelur ketu, jemi treguar syleshe atje etj.. Bile arrin deri aty D. Agolli sa percudnohet duke permendur vesin e tij per te pire, qe sipas tij eshte shenje liberalizmi dhe qe e kupton gabimin dhe po punon ta permiresoje.

Kur lexoj se cfare ka shkruar elita intelektuale e kohes dhe e letrave, qe produkti i tyre letrar dhe intelektual ishte ushqim per brezin e ri te asaj kohe dhe vleresim i madh i ketyre te fundit per ta, qe vazhdon edhe sot ne shfaqje edhe idhujtarie, me ben te pendohem qe jam pak i ashper me ate qe flasin ky brez i indoktrinuar sot. Keta jane gatuar ne kete menyre.

E keqja eshte se tani kane fytyre dhe ne flasin per xhojsin apo Beketin bile e bejne dhe me kompetence. O tempora o mores.

Hajdar Bukuroshi,

Te me falesh, postimet e mia jane te kufizuara. Nga pikerisht ata qe pajtohen me fjalime te tilla ku kufizohej e drejta e fjales. Prandaj, me vjen keq por ndoshta nuk do te mundem ta percjell kete debat deri ne fund, dhe mos te te vije çudi nese s'te pergjigjem me.

Ceshtja qe ti ngre me nxjerrjen perpara te argumentit te frikes, kam mendimin se nuk qendron dhe duhet pare me ne thellesi. Perfitoj nga rasti qe banon ne France dhe kemi pak a shume referenca te perbashketa.

Ka disa emra kyç qe duhen studiuar sa me pare ne gjuhen shqipe. Dhe shtepite botuese, Ministria e Arsimit, duhet te lene çdo pune tjeter dhe te fillojne urgjentisht botimin e veprave te plota te Vladimir Jankeleviç. Mos u trembni nga emri, nuk eshte serb. Por edhe po te ishte, me shkrimet e tij te panumerta, ai ka treguar se, ne rradhe te pare, eshte nje NJERI me parime te larta morale. Vladimir Jankeleviç mbahet sot si BABAI I FILOZOFISE MORALE. Nese Shqiptaret do te lexonin papushim veprat e ketij filozofi, ne do te kuptonim shume gjera mbi periudhen tone komuniste. Sepse, pavaresisht se Shqiptaret kane vuajtur gjithmone, madje edhe sot, periudha komuniste ka qene e vetmja kohe ne ekzistencen e Shqiptareve ku ata KANE QENE NENSHTRUAR NDAJ NJE PROGRAMI SISTEMATIK PERCUDNIMI. Eshte periudha me e erret ne historiografine shqiptare, qe ia kalon madje edhe gjemes turke. Te duash te shkaterrosh dhe brendesine e qelizave nervore te trurit te njeriut, kjo eshte as me pak e as me shume, nje GENOCID.

Nese ne shkojme me argumentin e "frikes" kadareiane, atehere une mundem ne logjike te plote, dhe pa me kundershtuar kush, te them qe edhe Enver Hoxha kishte frike. Edhe ai do te mund te kishte frike ta kthente pllaken me 1960, 1970, 1980, 1984, etj. Po, ai do te mund te kishte frike nga populli, sepse ky i fundit nuk do ta kuptonte kthesen e bere drejt borgjezise kapitaliste. Do te mund te kishte frike nga Mehmet Shehu, Kadri Hazbiu, dhe Muho Asllani. Nderkohe qe edhe keta te fundit kishin frike nga Enver Hoxha.

Atehere, nga kush djallin vjen kjo frike, kush eshte burimi i saj, meqe te GJITHE MUND TE KISHIN FRIKE ? A ka ndonje strumbullar kjo frika, apo eshte pavetore, qiellore, hyjnore apo murtajore ? Kjo ngelet nje pike e erret.

Per ta prere shkurt argumentin e frikes, ne duhet t'i rikthehemi thelbit te shkrimtarit, ashtu siç na e zbuloi Albert Camus me 7 dhjetor 1957, ne Stockholm. Ku vendosen shkrimtaret tane ne lidhje me kete mision ? Ku vendoset Kadare ? Ku vendoset Vilson Blloshmi apo miku i Kadarese, Qiriazi ? A mos ka ardhur koha qe secili te gjeje karriken e vet ?

Me vjen keq por ca gjera nuk mbajne udhe, bien, rrezohen pernjehere.

Te me ndjesh, nuk mund ta vazhdoj me gjate, ky eshte nje debat tejet i nderlikuar dhe nuk mund ta shoshis ne nje postim. E meqe nuk do te kem mundesi me vone, druaj se do te te duhet te hulumtosh vete ne vepren e filozofit me lart.

Per burime shtese, mund te shohesh dhe :

Levinas, Finkielkraut, Miguel de Unamuno (bask gjate Luftes se Spanjes), jeten e Boris Pasternak, jeten e Josip Brodsky, jeten e Reinaldo Arenas, Guillermo Rosales, jeten e Herta Müller, dhe shume e shume jete te tjera.

Besoj se keshtu do te kemi nje ide me te qarte mbi problemin tone.

Te uroj shendet, fundjave te kendshme.

Hurbinek.

Une nuk jam asnje lloj segmenti as i dukshem e as ipadukshem te peshku.Mendoj se jam thjesht nje pike....me te gjithe karakteristikat e saj.Si e tille pa asnje konjukture  e as lidhje te dyshimte...si e tille them mendimin tim .Jeni me te lumtur tashti pasi sollet kete relike ketu?Jeni m te qete se e bete deri ne fund rolin tuaj prej nihilistesh?U kenaqet qe na e treguat pèr te milionten here se ça maskarai ishte Kadare?OK,te gjitha..kur teshkruani edhe ju ,ose ndokush prej jush nepunesin ,o Llora,o ura me tre harqe...atehere hajde flasim...e di si eshte diçka?hm..ato qe une permend me siper ma mbyllin gojen e mendjen per çdo polemike.

Siniavsky (aka Abram Tertz) i drejtohet Solzhenitsyn dhe miqve te tij:

"Who gave you the right to appropriate Pushkin, to usurp Russia?  And religion, morality, art?  Exclusively for yourself and those who think like you.  Yes, we've heard this all before: anti-patriotism!  Anti-patriotism! As if they were the only ones who could express the will of the people.  And whoever is not with us is a traitor to the Motherland.  After all is said and done, what a diabolic faith in one's own saintliness one must carry in one's soul in order to deprive other people who don't agree with you of the ordinary right -- to love one's country."

Siniavsky dhe Solzhenitsyn kishin sherret e tyre, por citati me lart eshte pjese e polemikes mbi trajtimin qe Siniavsky i bente Pushkinit, ndersa Solzhenitsyn  etj ishin kunder "prekjes se ikones." 

E solla citatin me lart me qellimin qe me duket kompleks, apo pasiguri mos-debatimi apo mos-diskutimi i nje "ikone" shqiptare apo tjeter, i nje institucioni apo tjetri, i nje figure historike apo tjetre etj.  Me duket se kjo linja e mendimit "mos prek kete apo ate" po cohet ne skaje te tepruara.  Ekziston mundesia qe ketu ne peshk keto debate jane bere dhe me perpara dhe jane ezauruar.  Keshtu qe ndjese peshqve te vjeter, por kam parasysh vetem eksperiencen e ketij viti.

p.s. kush eshte ne dijeni te debateve mbi artin pas luftes se dyte boterore, le t'a lexoje si pergjigje ndaj pesimizmit ekzistencial te Adornos, se pas Aushvicit nuk mund te behej art. 

Hmmm, Lulian, nuk do me kishte shkuar mendja tek lidhje.  (Mgjth Adorno e terhoqi thenien me vone.)  Bile po te beja nje lidhje me Adornon, hiq menjane petkun e propagandes, Kadareja paradoksalisht eshte disi paralel me tezen e Adornos mbi industrine e kultures ne perendim vs autonomine e artit.  (Them paradoksalisht sepse jane nisur nga pikepamje te ndryshme, per qellime te ndryshme, dhe mendoj eshte koincidence paralelizmi.) Ndoshta s'eshte vendi ne kete teme.   Megjithate do ishte diskutim interesant.  Nje tjeter kendveshtrim, per mendimin tim, do ishte debati midis "art for art's sake" dhe "artit utilitarian." 

***

Per artikullin e Kadarese:  ka shume menyra per t'u diskutuar.  Por me kryesoret: me vete, jashte kontekstit te kohes, ne teori, fjale per fjale, tekstualisht, "hermeneutical approach" etj.  Menyra tjeter: e vene ne rrethanat ne te cilen eshte shkruar, "empirical approach", qellimi etj.

Leximi dhe analiza tekstualisht, nuk keshillohet as per Biblen (bie llafi) se te con ne qorrsokaqe.  Megjithate (duke hequr menjane thumbat per Bashkimin Sovjetik, meqe me ta dhe s'na shkonte me muhabeti) si artikull, si teori, eshte fjale per fjale "realizem socialist stalinist" (ne mos bej lemsh datat, direktivat e 1934.)  Ashtu sic morem fjale per fjale "Novyi Mir", "njeriu (sovietik) i ri" etj et etj.  Nga kjo ane, asgje s'eshte origjinale ne kete artikull, bile dhe lista e zeze e shkrimtareve te perendimit eshte e njejte.   Qe mos t'i biem kot ne qafe, Joyce ka qene pakez i censuruar edhe ne disa vende ne perendim, por per arsye te tjera.  

Nga pikepamja teorike, lindin pyetjet cfare vlere kishte arti i "realizmit socialist"?  Perse behet nje lidhje e drejteperdrejte e artit per se dhe "folklorit"?  Ketu mund te kihet parasysh rrymat apo mungesa e rrymave te letersise ne periudhen rilindas-realizem socialist.  Mbaj mend qe kam bere nje pyetje njehere muaj me pare ketu te peshku, pikerisht per kete periudhe por s'mora ndonje pergjigje.  

Nga pikepamja tjeter, Hajdari me lart ka shtjelluar disa rrethana.  Per me teper, ketu pastaj kthehet ne debat "fajtor te gjithe" apo "individi."  Bile, mesa mbaj mend Hurbin psh, ai ka mbrojtur tezen "fajtor te gjithe" ne mos gaboj.  

Ok, kaq per momentin.  

 

Monda,

Falemnderit per shtjellimet. Por per hir te qartesise se debatit, a mund t'i nxjerresh idete e tua ne dy-tre pika te shkoqitura ?

Sepse per Adornon dhe Celanin mund te flas dhe une, por halli se nuk e shoh ç'lidhje ka.

Gjithashtu dhe per pyetjen qe ke bere nje here dhe ske marre pergjigje, a mund ta ftillosh pak sepse, te them te drejten, nuk e kuptova mire.

Dhe e treta, ne lidhje me "te gjithe fajtore", me duket se kjo ide ka filluar te shperdorohet keqas nga debatuesit, dhe se nuk eshte kuptuar mire ç'kam dashur te them.

Falemnderit. 

Hurb, e permenda Adornon sepse i ishte referuar Luliani.  As une sic thashe me lart, nuk e pashe lidhjen.  Mendova se me kishte shpetuar vetem mua. 

Per idete, jam shkoqitur me duket.  Si do merret ky shkrim? 

Do merret tekstualisht?  E marrim.  Por s'eshte origjinal.  Eshte i mbushur me parrullat e zakonshme, per partine e per xhaxhin, por ato menjane, eshte thjesht nje mbrojtje e "realizmit socialist" vs formave te tjera "borgjeze" te artit.  Persa i perket kesaj sic thashe, eshte stalinizem i kulluar.  Gjithkush ka te drejte ta lexoje dhe te reagoje sipas deshires, ne rastin tend psh, te skandalizohet:

Vetem tani e lexova te plote kete fjalim. Nje nder shkrimet me te qelbura dhe me kriminale qe mund te jene shkruar ne vitet tona te lavdishme. Dhe une habitem pastaj si u var Havzi Nela ! Ne mes te pazarit ! Zere se ia ka ngrehur lakun Ismail Kadare. Dhe habitem prape per pushkatimet e dy poeteve, Blloshmi dhe Leka. Zere se kallashnikovin e mbante ne dore Ismail Kadare.

Dakort.  Megjithate jam e bindur se ke lexuar Aragonin, manifestin e tij, dhe mbrojtjes qe i ben realizmit socialist.  Bile do te thoja se me pak se Adorno, ka me shume "Aragon" ne kete pikepamje, sidomos lidhja qe i behet "popull" me "realizem."  Shiko, mund te bejme loje fjalesh, analiza te tepruara ne teori,  pertej "aragonizmit" apo "stalinizmit".  Por do me dukej sic e thashe e tepert dhe pa vlere historike kontekstuale.  Eshte si te diskutosh per artin e Gjermanise ne LIIB pa permendur Goebbels.  Apo artin ne Gjermanine Lindore pa folur per Stasin.  Apo ne USSR pa folur per NKVD (para-ardhesja e KGB) apo KGB me vone etj. 

Duke e futur ne kontekstin e kohes, po te jap nje video (falenderoj nje peshk qe ma dergoi ndoshta si barcalete.)

Betimi i popullit shqiptar para Stalinit te madh

Sureale.  Reagimi im i pare, pastaj per te qeshur ... pastaj tek pertypja fytyrat e zymta, dhe sidomos ne fund uljen ne gjunj te nje "populli te tere", sikur s'kaperdihej me.  Dhe ndersa njehere u shprehe se jystifikohej Sartre, Neruda etj se ishin kohe te tjera, si mund te merret ky artikull jashte kontekstit kur kjo ishte vete koha?!  

Ndoshta ti mundesh, por une e kam te veshtire te imagjinoj nje shkrimtar te vete-lidhet, te vete-gjymtyrohet ne kete fare feje si me lart, pa pasur nje shkak tjeter.  Dhe po flasim per nje shkrimtar te nivelit te Kadarese. 

PS: Pyetja ime atehere ka qene mbi artet ne Shqiperi, dmth a kemi pasur artiste avant-garde, apo rryma te tjera para periudhes se "realizmit socialist."  Ndoshta disi pa lidhje ketu, thjesht per diskutim teorik.

Oh, te me falesh qe s'me ke gjetur ne ndonje prirje kushedi çfare per te diskutuar, por shume shkurt (nga fundi) :

- PO, kemi pasur letersi para realizmit socialist dhe madje letersi shume te mire. Dhe qe do te mbetet nje periudhe e arte e letersise sone : vitet '30. Sidomos shkrimtaret shkodrane, dhe ca shkrimtare te tjere te juglindjes se Shqiperise.

- Une besoj, dhe jam i bindur qe Kadare fliste keshtu sepse edhe mendonte keshtu. Dhe nuk eshte çeshtje frike. Ndoshta nuk i besonte te gjitha, por nje pjese te mire, po. Eshte e pamundur te ndertosh nje fjalim te tille pa te shpetuar nje lapsus "ironik". Eshte e pamundur qe ne kete fjalim kaq "te pafajshem" (ngaqe nga frika) te mos gjejme qofte dhe embrionin e nje mendimin NDRYSHE, nese ai e mendonte vertete kete ndryshe.

- Per Adornon, po presim Kodren te na sqaroje.

- Kampin socialist e ka mbrojtur dhe Sartre, ne letren e tij drejtuar Akademise Suedeze, kur refuzoi Nobelin (et le pognon avec.). Madje Sartre ka uruar, ne kete leter, dhe fitoren e kampit socialist. Por ai ska vajtur asnjehere ne kete çmenduri si me lart.

- Kadare mund te thote sot se ate e priste fati i intelektualeve kineze qe shetiteshin neper qytet me koke te qethur. Por s'ma merr mendja te kete qene keshtu. Kam pershtypjen se gjerat ishin pakez me ndryshe. Dakort qe Enver Hoxha ishte nje fodull qe hiqej sikur e njihte letersine, por nuk besoj se marredheniet e tij me Kadarene te kene qene ato si te asaj luaneshes qe adoptoi ate kaprollin e vockel. Keto gjera ndodhin njehere ne njemije vjet. Kadare ishte diç me teper se nje alibi e pushtetit (gjoja pushtet i mire me krijuesit).

- Dhe e fundit, a mundesh te me thuash diçka :

A je dakort me mua se pushteti komunist nuk te bente gje, nuk te fuste ne burg, nese ti nuk e hapje gojen fare, as mire, as keq ? Me nje fjale, nga se kishte frike Kadare kur ai mundej fare mire qe te mos botonte asgje ! Te largohej vullnetarisht nga Lidhja e Shkrimtareve, dhe te bente nje jete te thjeshte diku. Nuk di ndonje rast qe komunistet t'i merrnin me zor njerezit per t'i bere shkrimtare.

E kam fjalen, nese nuk mundeshe te shaje regjimin, a nuk mundeshe te pakten ta qepje fare ?

A je dakort me mua se pushteti komunist nuk te bente gje, nuk te fuste ne burg, nese ti nuk e hapje gojen fare, as mire, as keq ? Me nje fjale, nga se kishte frike Kadare kur ai mundej fare mire qe te mos botonte asgje ! Te largohej vullnetarisht nga Lidhja e Shkrimtareve, dhe te bente nje jete te thjeshte diku. Nuk di ndonje rast qe komunistet t'i merrnin me zor njerezit per t'i bere shkrimtare.

E kam fjalen, nese nuk mundeshe te shaje regjimin, a nuk mundeshe te pakten ta qepje fare ?

Ndoshta bashke-kohesit mund te thone me shume.  Por kam pershtypjen se kjo do ishte e pamundur.  Sidomos per IK dhe DA.  Te heshtje, per ata te dy eshte sic thone nga keto ane "heshtja eshte pohim."  Edhe pas gjithe kesaj, ne 75 Mehmet Shehu i dergon leter Enver Hoxhes te "fale Kadarene", per nje mesele tjeter.  Hurb, kane qene kohe "allau na rujt". 

PS: Qe kemi pasur letersi kete e di, pyetja ime ishte e ciles rryme, duke pasur parasysh rrymat perkatese ne Europe. 

Monda, nuk te vrisnin pse doje te mos thoshe asgje. Te largoheshe nga Lidhja e Shkrimtareve nuk ishte e denueshme me vdekje. Maksimumi, ndonje internim diku. Me nje fjale, nuk ka pase rrezik jete. As burg jo.

Te vijme tek misioni i shkrimtarit, Camus e thote qarte : TE MOS GENJESH MBI ATE CKA DI, dhe TE LUFTOSH NENSHTRIMIN.

Ne keto kushte, a e ka bere kete Ismail Kadare ? Jo. As hapur, as mbyllur. Ku jane sot veprat kadareiane te shkruara fshehtas ne ate kohe, ku ai t'i bente balle regjimit ? Asgjekundi. Perveç ca perrallave me perbindsha dhe qorrfermane.

Fernando Pessoa (krahasim pa lidhje) ska botuar fare ne te gjalle. Por ama shkruante e shkruante, i bindej prirjes se vet si shkrimtar. S'e kishte aq te domosdoshme botimin. Kurse Kadare, e kunderta. Te botohej te botohej me çdo kusht. Problemi eshte se Kadare nuk ka menduar kurre se ky regjim do te binte ndonjehere ; per te, regjimi komunist ishte i perjetshem. Dhe ka vendosur qe te perlyhet mire ne te, duke e pare qe keshtu qenka shkruar. Pra dalim tek nje braktisje e misionit te vet dhe tek nje oportunizem shijehidhur.

OK, le te jete oportunist. Por ama, tani kur gjuhet jane zgjidhur, ai nuk duhet ta vazhdoje me lojen e tij te tundjes se dordolecit te disidentit. Sepse kjo i bie te tallesh paq me te gjithe : me Enverin ne ate kohe, duke e share ne mendimet e veta, dhe me ne sot, duke na bere syleshe.

C'do te thuash me kete "fale Kadarene" ? Qe do ta vrisnin ? Po jo o Monda, se nuk te vriste kush ashtu, nga nje familje e mire gjirokastrite. Ka pasur shume faktore aty.

Nejse, per mua, ky gogoli i "frikes" duhet lene menjane se nuk pi uje gjate. 

Me duket se Kadareja nuk ka mbrojtur asnjehere idene qe "une kam qene disident."  Bile eshte shprehur qe "une s'kam qene idiot." 

Persa i perket misionit te shkrimtarit, ka shume teza Hurb, ti i di me mire se une.  Por eshte kollaj tani ne retrospektive te debatojme une e ti per keto misione, krahasuar me nje kohe ku "gjuha ishte mjet prodhimi" i diktatures.

Nejse, se po hyjme ne ujra te njohura, dmth debate te bera e te rrahura nga te gjitha anet.   

Edhe me keq ! Kadare ka thene "une s'kam qene idiot" ? Atehere i bie qe te ndershmit, heronjte, ata qe kane skrupuj, jane idiote.

Cudi pra, gjithe keta heronj qe ka nxjerre bota shqiptare, te gjithe paskan qene idiote. Selam Musai, idiot. Mic Sokoli, idiot.

Jo, Monda. Aspak. Te dy keta qe permenda ishin thjesht njerez qe iu shkuan deri ne fund idealeve te veta : Musai - Vlore pa Italiane, dhe Sokoli - truall pa Turq.

Por edhe Kadare ka luftuar per idealet e veta... oportuniste. Dhe per rrjedhoje, ai eshte nje idiot e shkuar idiotit : idiot ngaqe ka ndjekur idealin e vet te kolltukut te bute, dhe idiot gjithashtu ngaqe ideali i tij eshte aq i ulet ne krahasim me idealin e dy te pareve.

Shkurt fjala, rasti Kadare eshte i pambrojtshem.

Te mos hyj tani te flas per Heideggerin, qe "edhe ai na paskesh pasur frike nga Hitleri". Come on, keto jane lojera fjalesh.

Megjithate, falemnderit.

Ore Hurbinek, Kadareja nuk eshte luftetar, por shkrimtar. Ai kurre nuk ka pretenduar te kete qene dizident, dhe kurr nuk ka pranuar merita per i tille, gjithmone ja kan veshur. Sa here i eshte dhene rasti e ka shpjeguar qe ka qene nje shqipetar i thjeshte ashtu si shumica e shqiptareve, dhe jo nje dizident. Nuke  kuptoj c'prisni ju tani, por me duket e turpshme qe 90 e kusur% e shqipove qe nuk kishin trimerine ti dilnin hapur atij sistemi akuzojne sot Kadarene per frikacak. E c'eshte me e keqja, kur ai as nuk emban vehten per trim, megjithese ne krijimtarine e tij letrare ka lozur shpesh lojera te rrezikshme.

!

Do ta ruj ket koment. Kur i bihet pikes n'ket fare feje, e le tryezen e punes gjith qejf. FLM per ndjesine!

TTMS,

Ke degjuar gje per Lorca ?

Po per Miguel de Unamuno ?

Po per Boris Pasternak ?

Po per Jean Cavaillès ?

Po per Samuel Beckett ?

Po per Marc Bloch ?

Po per Antoine de Saint-Exupéry ?

Po per Romain Gary ?

________

A deshiron, zoteri, te flasim per secilin prej tyre, ne veçanti ?

E di ti, zoteri, qe ne kete liste nuk ben pjese Jean-Paul Sartre sepse kur shoket e vet pushkatoheshin me syte lidhur, ky shkruante filozofira ne Cafe de Flore. E di ti, zoteri, qe kjo gje nuk i eshte falur kurre Sartrit dhe ia permendnin perhere se ai ishte filozofi i angazhimit... por pas pilafit !!!

O mik, gjerat jane ca me te thella. Nuk mund t'i thuash Kadarese, eh mire tani, shko pastro breket se je mbushur plot, dhe s'kishe ç'beje, se te gjithe i kishim ashtu. Ja qe jo, ca i ruajten te thata.

 

Mir mo mir ke te drejte si drapri.

Aha ! Lere fare me mire, lidhu me ndonje tjeter per keto fjalet e urta, ketu ka plot Nastradiner. Bonne nuit.

Por cfar te te them? Une tu pergjigja mbi paralelizmin qe kishe bere midis luftetareve dhe Kadarese, tani me hidhesh ne dege tjeter, duke permendur poete e shkrimtare te vrare, po ti pergjigjem edhe kesaj do hidhesh ne paralelizma te tjere, dhe perfundojme ne nje rreth vicioz qe smbaron kurre. Prandaj do ishte me mire ti qendroje muhabetit ne ate dege qe zhvillohet, jo te hidhesh sa  ne nje dege ne tjetren.

Tani une ta shpjegova qe Kadareja nuk ka qene dizident dhe nuk e mban veten per te tille. Nuk mjafton kaq? Tani ti thua pse nuk ishte Kadareja dizident? Ose pse nuk ishte Kadareja vetevrases? E kupton llogjiken ketu?

Edhe Lorka etj, nuk eshte se sakrifikuan jeten per idealin, por nuk e dinin qe ka rob aq te fiksuar ne kete bote sa te vrasin per hic gje.

Tani duhet ta kuptosh qe askush nuk ka te drejte ti kerkoje llogari Kadarese perse nuk ishte dizident, ose perse nuk ishte vetevrases. Kadareja ishte nje gjeni i letrave qe shkruajti ne ate menyre qe i beri shkrimet e tija thike me dy presa, duke nxjerr ne pah realitetin e nje shoqerie nen diktature, ne te nejten kohe qe e perdorte kete pershkrim realiteti edhe ne sherbim te po asaj diktature.

 

Tt.

Me detyron te nderhyj , kur nuk deshiroja.Kadare eshte kapitull i mbyllur.

Kadare eshte shkrimtar oborrit, me famen jasht mureve te ketij oborri.

Desident, nuk do thote trim, desident nuk do thote te perleshesh me diktatorin.

Desident do thote: se idet nuk shiten per nje sulmues, per nje darke me qeveritaret, per n je vize ne france,per nje makine te KQ, per nje emer te perveçem.

Desident do thote se ato vlera qe hedh ne leter, kane nje vlere te madhe, desident eshte ai qe ato vlera nuk i mohon.

Ti mbase kishe parasysh Fidel Kastron, Kadare nuk eshte Fidel !

lumidrin

Ai shkrimi i mesiperm qe sapo shkruajta vlen edhe si pergjigje per ate qe ke shkruajtur ti.

Te lutem Hurb mos e ul nivelin e diskutim duke e marre kallep, apo germe per germe shprehjen me lart (ate te idiotit.)  E pata parasysh rrezikun kur e prura, por mendova te pakten nga cfare shkembyem me lart, do reagohej ndryshe ... 

Monda,

Une kam degjuar ca te tjere qe kur iu mbusheshin breket plot dhe i linin shoket ne balte, iu vinte aq turp dhe qanin para kamerave per poshtersine dhe friken e tyre. Dhe se me pas kishin bere nje jete plot brejtje ndergjegjeje. I njeh gje "les remords" ky Kadareja ? E ndjen gje veten si te "dhjere" (tani i shkon kjo fjale, jo atehere) kur ca shoke te tij jane shkuar ne plumb ?

Keto gjera me thuaj mua, dhe jo te numerojme ketu listen e ngjyrave te kolltuqeve te Kadarese apo llojin e drurit te bibliotekave.

Me aq sa kuptoj une pritshmeria jote per Kadarene eshte qe te vetedigjej me benzine si ai studenti cek ne mes te sheshit Skenderbej,por sic e thote dhe shkrimtari kush jemi ne qe i'a kerkojme nje gje te tille ,me c'te drejte. Ai ka pas nje dhunti mbi te tjeret, e kjo ka qene te shkruarit dhe per te mos quar dem kete dhunti ai , sic perseri thote dhe vete ka paguar nje cmim. (fabula e qerosit qe bie ne ferr tek "pasardhesi" e jep mjeshtisht sipas meje pozicionin e intelektualit ne at kohe)

Desident, nuk do thote

asgje.

***

Hë mo se një çikë internim le të hante ai sikur të mos fliste. Mua më binde Hurb. Le të hante një çikë internim sikur për hatrin tënd se nuk u bë qameti.

Kadare eshte nje deshtak. Jo per shitje librash, jo per fame europiane, jo per kandidime Nobeli, eshte nje deshtak sepse nuk ka permbushur misionin e shkrimtarit. Kaq. Nuk ke pse e perdredh, jo po ai shkroi nen rrogoz.

Asgje nuk sheh ne ato qe ka shkruar. Asgje. Asgje prej nje shkrimtari mendimtar.

E thashe me lart : mire qe ne ate kohe s'mund te botonte gjera armiqesore, po tani more, ku jane romanet qe do t'i kishte shkruar ne fshehtesi ? Ah ! edhe muret kishin veshe. Ndoshta ruhej dhe nga te shtepise.

Shkurt fjala, do te isha kureshtar ta fitonte Nobelin dhe t'ia degjoja fjalimin ne Stockholm, kur t'ia kepuste per te njeqindten here : pushtimi turk dhe arbereshet qe nuk e humben gjuhen, ne jemi popull i lashte dhe te gjithe na e kane me te hedhur, komunizmi ashtu e keshtu. E terrci e verrci, e Tanjoçka ime me ka tradhtuar...

A i keni lexuar fjalimet e Nobelisteve ? A e keni vene re se te gjithe flasin aty per idealet e tyre ? A e keni lexuar fjalimin e Imre Kertesz, nje hungarez qe, per me teper, ishte dhe çifut Aushvici, e qe s'ia ka vershellyer kush kur eshte kthyer ne shtepi ? Lexoni o çuna lexoni, lexoni se keshtu merret vesh njeriu qe keni prane.

Nuk behet fjale qe Kadareja te kete qene disident, sic ka thene edhe vete, ketu flitet qe ka qene nje stalinist dhe zeri i forte i regjimit totalitar dhe diktatorit Hoxha ne makinen e agjit-propit. Nje zedhenes i nivelit te larte. Ne kete shkrim dhe te tjere prodhime te tij letrare te kohes se diktatures, ka gjera qe nuk mund te justifikohen thjesht me "haracin" qe paguante shkrimtari, regjizori apo artisti ne punet dhe veprat e tij, por nje devocion dhe zell i madh per te shkruar lavderime dhe propagande edhe pertej asaj qe i kerkohej. Bile sic thuhet, ajo poezia e tij "pashallaret e kuq", eshte ndaluar pasi kishte shume lavderime per E. Hoxhen dhe bente thirrje per kasaphane kunder burokrateve te shtetit. Keshtu edhe Dritero Agolli e me rradhe. Brezi i ri le te themi, brezi qe me komunizmin e lidh vetem femijeria shume e hershme, pra qe nuk eshte ndikuar nga ai sistem, nuk e pranon kete, te tjeret ta justifikojne si te dojne.

Brezi i ri le te themi, brezi qe me komunizmin e lidh vetem femijeria shume e hershme, pra qe nuk eshte ndikuar nga ai sistem, nuk e pranon kete

Ti ndoshta nuk je i ndergjegjshem se sa te verteta, sa shkaqe dhe sa pasoja njeheresh ke thene me fjaline me lart.

 Te shash njerezit e shquar te kombit tend eshte rruga me idiote per t'u bere "i shquar", megjithate...

Si gjithnje atij qe i qante hallin shpurres..se eshte shume pak ne fushen e lojes  dmth L.Drin . Po te them i bindur qe do ma fshijne ...eh sikur te me lene ...por kesaj radhe per ti thene nje ngjarje te vogel .

Beni nje vrojtim te vogel ..

Ne fushe ekipi i Huribinase si gjithnje i pare ,me 10 lojtare ose pralla ose patetizma ose recitime ose cfare te duash nga fusha e llomotitjeve . I gjithditur dhe brenda vleresimeve per dje sot dhe te ardhmen , ne Shqipri France ,Hungari dhe nuk i numuroj dot shtetet . Me duket se qe dhe andej nga Latinet smiley .

Sikur te flasesh me gjuhen e tij atij i dalin jarge nga zemerimi , dmth shndrohet ne REAL!

Dmth mezi prisnim qe nje provokator kalibri si Self te sillte vjershat e saj ne kopesht qe ciceronte :

" Xhaxhi Enver ,Xhaxhi Enver 

E ke gojen me sheqer 

me sheqer e hurma 

Lumsi Selfi qe te ka " 

Dhe sa per paranteze them se nuk e ka fort keq sepse ne kohen tone femijet nuk recitojne por i "ruajne" sepse jo pak Selfe jane shit per pjese kembimi !

Monda dhe Hurbinek,

Ai interpretimi i kesaj pjese si polemike me nje nga tezat e pasluftes mund te mos qendroje. Ishte thjesht nje sugjerim per nje lloj leximi, i nxitur nga premisa e polemikes dhe shtrimi i nje problematike me tone te theksuara te dialektikes negative:

"Midis profecive te shumta teper te zymta qe behen sot ne boten borgjeze dhe revizioniste nga fallxhoret e klasave sunduese, nje pjese u perkasin letersise dhe arteve. A do te vazhdojne te ekzistojne letersia dhe artet ne te ardhmen? Kjo pyetje, here ne menyre te drejtperdrejte, here ne menyre te terthorte, vertitet ne te gjitha propagandat e tyre. Pergjegjesia e saj perbehet nga nje radhe parashikimesh sa fataliste aq edhe absurde: pritet vdekja e romanit, vdekja e poezise, vdekja e letersise dhe e gjithe arteve ne pergjithesi. Cili eshte shkaku i ketij "de profundis" qe tellallet e borgjezise e perserisin pa pushim prej kohesh? Pergjigja eshte e thjeshte: ashtu si nje pjese e profecive, edhe kjo nuk eshte tjeter vecse nje deshire e vjeter e klasave sunduese, e trasheguar brez pa brezi prej tyre bashke me etjen per pushtet dhe shfrytezim."

Gjuha e perdorur per te shtruar problemin madje eshte edhe me e ngjashme me "vdekjen e artit" te shpallur nga narrativa post-moderniste, por nuk me duket se ne 74-en narrativa post-moderniste ishte shfaqur ende ne marshin e fundit. Cdo narrative mbi vdekjen e artit, eshte Hegeliane. Duke qene se ne 74-en, Hegeliani i fundit ne skene ishte Adorno:

"Revolta e artit qe sipas programit perkufizoi veten ne terma te nje qendrimi te ri ndaj botes objektive, historike, eshte shnderruar ne nje revolte ndaj vete artit. Kushdo mund te hamendesoje ne do ja dali arti te mbijetoje keto zhvillime. Sidoqofte, askush nuk duhet te injoroje faktin qe pesimizmi reaksionar kulturor me ne fund po shihet sy me sy me teorine kritike te kultures ne lidhje me kete propozim: arti mund te hyje eren e vdekjes se tij, ashtu si dhe Hegeli spekulloi se do t'a bente," (Teori e Estetikes, Adorno)

pa dhe sugjerova ate lloj leximi.

Kjo nuk eshte perfundim i Adornos, por njesoj si me larte me Kadarene, shtrimi i problemit, qe Adorno nuk mund t'i jap nje zgjidhje aq optimiste sa dhe zgjidhja naive e dhene nga Kadare:

"Fakti i madh qe populli, midis varferise se tij te thelle, i pangrene e i paveshur, midis halleve, keto male te dyta te vendit, e deshi gjithmone artin, tregon se ai ka pasur aresye te thella per kete. Populli gjithmone ka aresye te medha per te bere nje gje. Aresye te medha per te dashuruar, aresye te medha per te urryer. Ai e ka dashur poezine shqipe, letersine dhe artet e tjera sepse ato kane qene te lidhura me fatet e tij. Kjo lidhje me fatet e popullit dhe te kombit eshte tipari kryesor, me i rendesishmi dhe me i pavdekshmi i letersise dhe i arteve tona. Te gjitha vlerat e tjera te ketij arti shekullor do te asgjesoheshin pa kete vlere thelbesore te tij. Kjo lidhje ka qene fati me i madh i kesaj letersie, ashtu sic do te ishte fatkeqesia me e madhe e saj ndarja prej popullit. Letersia jone e realizmit socialist e trashegoi si thesarin me te shtrenjte kete lidhje, duke pasuruar e ngritur ne nje shkalle me te larte ate me idete e revolucionit dhe te komunizmit. Partishmeria proletare e letersise sone te realizmit socialist eshte shprehja me e larte e lidhjes se plote te saj, si asnjehere tjeter, me fatet e popullit."

Ne fakt per Adornon, lidhja direkte qe ben Kadare mes artit sipas realizmit socialist dhe revolucionit - "realizmi socialist, si pjelle e revolucionit gezon po ate liri te revolucionit" - mund te jete pikerisht shnderrimi ne "revolte ndaj vete artit" per arsye se liria e revolucionit, dhe rrjedhimisht e artit te menduar si revolte, eshte per Adornon thjesht nje tjeter kufizim lirish. Pjesa me larte e Kadarese mund te lexohet ne kete kornize si nje pergjigje totale, nga ku shqetesimi i Adornos mund te shihet si qendrim reaksionar, ne dac i derperdrejte ne dac i terthorte. Ajo qe e shpeton artin, qofte ky edhe art i realizmit socialist, eshte "lidhja me fatet e popullit."

Ky ishte leximi qe kisha ndermend. Nuk di sa qendron si lexim nga ana ime. Ajo qe nuk qendron nga ana e Kadarese, me gjithe saktesine e teorise qe shpreh, eshte pretendimi se kjo eshte e vetmja teori e sakte. Por kjo mbetet e shprehur pas pilafit enverist nga nje krah, ashtu si dhe u shpreh pas pilafit ne Aushvic nga krahu tjeter.

 

Lulian, zberthim "ala Frankfurt School"? 

Mire, mire, teorikisht s'do isha kunder se i kam cik qejf keto gjera.  Por sec kam nje ndjesi qe do largoheshim shume.  "Aragon-izem" nuk gjete fare?

Hurbo, je ne kontradikte, e megjithate je shume me teper moralist se c'duhet. Nga njera ane thua se ky ishte Kadareja, se keto qe shkruhen ketu i besonte me gjithe shpirt, pasi po te mos i besonte thua, hija e dyshimit do te dukej diku ne shkrim, e me qe nuk duket, domethene se gjithe cfare shkruhet i besonte per te verteta. Dakord, por kjo i bie qe te jete pike per pike me piken e pare te asaj shprehjes se Kamyse qe po mban per princip moral te shkrimtarit, pra qe te thuash te verteten mbi ate cka di. Neqofte se kjo cka eshte shkruar me larte eshte ajo cka Kadareja vertete besonte sic pretendon nga nje krah, atehere me perkufizim te shprehjes se besimit, ai po thote te verteten mbi ate cka di. Dmth, me principin e "se vertetes" eshte ne rregull, perderisa kushti epistemologjik i Kamyse nuk eshte objektiv.

Sa per ate te nenshtrimit, duhet kuptuar mire konteksti Kadarejan i "se vertetes" mbi nenshtrimin. Kadareja e ka ngaterruar historikisht popullin me kombin, (te pakten ne lidhje me kete nuk mund te thuash se nuk eshte konsistent) aq sa e gjithe kjo mbrojtje e realizmit socialist mund te lexohet fare mire si nje mbrojtje e termave te permbysura, si nje mbrojtje e nje idealizmi kombetar. Sipas ketij idealizmi kombetar, jane fuqite e medha qe duan te nenshtrojne shqiptarin e vogel. Realizmi socialist eshte keshtu pasardhes direkt i rilindjes kombetare dhe stafetes ne luften kunder nenshtrimit prej armikut te huaj, qe fal konfuzionit mes kombit dhe popullit, eshte njekohesisht dhe armiku i klases proletare. Rrjedhimisht del qe edhe sipas parimit te dyte moral te Kamyse, Kadareja te jete ne rregull.

Kjo sa per tendencen e tepruar tenden mbi moralin.

Sa per ate te "frikes", mund fare mire te thuash se edhe Enver Hoxha kishte frike, por kjo nuk ishte pavetore, hyjnore, e me rradhe cfare numuron. Enver Hoxha kishte frike nga hija e vet, dhe kjo dihet nga te gjithe. Mua me duket gabim qe regjimi i Enver Hoxhes te konsiderohet stalinist. Stalini iua lejoi pothuaj te gjithe intelektualeve emigrimin, madje atyre qe folen me ashper kunder ideologjise, si Zamjatin, shume me kollaj se sa karagjozeve si Bulgakov. Enveri as qe behej fjale. Sugjeron diku heshtjen, ne te tilla terma madje qe tradhetojne nje padije te thelle, ne mos nje perfaqesim roze te komunizmit shqiptar, meqe nuk te bente gje po te heshtje. Por kjo bie perseri ne kundershtim me parimin moral nr. 2 te shkrimtarit, te flasesh kunder nenshtrimit.

Hurb, t'a them me shume dashamiresi. Je shume instinktual per te folur me terma kaq te rrepta morale. Ule tonin se nuk pi uje indinjata morale, aq me teper kur eshte pikerisht me indinjate morale qe flet edhe Kadareja me larte.

Lulian, une kam folur goxha ne kete teme. Po te lexohen te gjitha postimet e mia, do te vesh re diçka :

Kam nje mendim teper te larte per moralin. Jam, nese do ta dish ti, nxenes (nuk eshte pompoze kjo, por vertete qe ndikimi i tij ka qene i thelle) i Vladimir Jankeleviç. Morali, cher ami, nuk lejon kompromise. Nese quhet moral, sepse perndryshe kot rrahim uje ne havan.

Jankeleviç arsyeton, argumenton dhe nxjerr idera qe ende sot jane te pakapercyeshme, ne lidhje me figuren morale te dikujt, apo dhe me cilesite e moralit.

Debati i tij i terthorte (ai kishte vdekur tashme, 1985) me Jacques Derrida (vdekur me 2004), sillej rreth konceptit te faljes. Meqenese je i interesuar per keto gjera, te keshilloj te futesh pak ne kete debat. Derrida ka nje konference te shkelqyer mbi faljen, qe e ka mbajtur neper universitete deri dy-tre vjet para vdekjes.

Kur flasim per moral, Lulian, ky term i kapercen rastet e veçanta, Kadare apo tjeter. Nese nuk je ne perputhje me kete moral qe eshte shkokluar ne imtesi nga Jankeleviç, atehere ka diku nje deshtim qe duhet diskutuar. E meqe Kadare nuk po na ndihmon fare me "sinqeritetin" e tij, atehere hidhem une, ti dhe ndonje tjeter dhe diskutojme.

Mund te lexosh gjithashtu dhe teorine e Jankeleviçit mbi heroin, ka ca gjera interesante. Per kureshtje, Jankeleviçi ishte i vetmi filozof qe shprehej publikisht se kemba e tij nuk do ta shkelte me kurre Gjermanine. Dhe qe e ka mbajtur kete fjale deri ne fund, pavaresisht ftesave te shumta te studenteve gjermane qe vuanin nga nje kompleks i rende fajesie.

Une solla ca shembuj shkrimtaresh, qe nuk jane pajtuar me shtypjen, nenshtrimin, poshterimin. Me e bukura eshte dyshja antagoniste Shollohov - Pasternak, te dy Nobeliste.

Si mendon ti, kush eshte Kadare : Shollohovi apo Pasternaku ?

______

Kurse per detyrimin per te shkruar : Lulian, kam jetuar ne ate kohe dhe une, dhe e di mire se askush nuk te detyronte me revolver tek koka per te shkruar nje roman. Askush. Revolveri te vinte nese ti shkruaje diçka kunder, por te mos shkruaje fare, kjo s'perbente shkak per te te vrare. Megjithate, Kadare ka pelqyer me mire : lejet krijuese, tre apo gjashte mujore. 

Ne fakt, di gje ndonjeri : ç'pune ka bere Kadare ne ate kohe, perveç shkrimit te romaneve ? Ka punuar ne shtypshkronje, ne nje shtepi botuese, apo tjeter ? Nuk e kam idene, por nje mendje me thote se ka qene shkrimtar profesionist, ne kohe te plote. Cudi... sa shume gjera qe kishte per te thene ai, Kadare. 

 

Hurb, te mos shkruash fare, do te thote te mos mbash asnje ane, qe do te thote te rrezosh ate te Kamyse, ku me detyrim duhet te mbash ane kunder nenshtrimit. E merr vesh kontradikten qe je duke sugjeruar, apo jo?

Nga ana tjeter, (dhe ketu nuk e di i ben gjerat lemsh ti apo Jankelevici, pasi mund te jesh duke e prezantuar ti gabim Jankelevicin) por nese kur flasim per moral i kapercejme rastet e vecanta, atehere nuk mund njekohesisht te flasim per raste te vecanta dhe me nje sens aq te forte morali ku rastet e vecanta konsiderohen te kapercyera, pasi i bie te flasim per nje gje qe eshte rast i vecante dhe jo rast i vecante njekohesisht. Dhe me rast te vecante nuk kam parasysh Kadarene, apo gjeniun, por gjithsecilin. Po ketu, e merr vesh harmonine e nevojshme, dhe nevojen e kompromisit, apo jo?

Me falni qe po futem mes pilafit po me beri pershtypje qe u quajt Bulgakov nje karagjoz. Do me pelqente te dija Lulian nese e ke per shkrimet e tij apo per jeten dhe qe u ul te shkruante vepren teatrale lartesuese per Stalinin.

Lulian, po e sjell perseri ate citimin, se i ka ardhur koha :

_________

Por në të gjitha rrethanat e jetës së tij, në terr apo përkohësisht i famshëm, i hedhur në ferret e tiranisë apo i lirë për një kohë për t’u shprehur, shkrimtari mund të rigjejë ndjenjën e një bashkësie të gjallë e cila do ta justifikojë, me kushtin e vetëm që ai të pranojë, me aq sa mundet, dy barrat të cilat përbëjnë madhështinë e zanatit të tij : shërbimin e së vërtetës dhe shërbimin e lirisë. Ngaqë misioni i tij është që të mbledhë numrin më të madh të mundshëm të njerëzve, ky mision nuk mund të pajtohet me gënjeshtrën dhe me nënshtrimin, të cilat, aty ku sundojnë, nuk bëjnë tjetër veçse shumëzojnë vetmitë. Cilatdo qofshin pengesat tona vetjake, fisnikëria e zanatit tonë do të rrënjoset gjithmonë në dy zotime të vështira për t’u mbajtur : të mos gënjesh mbi atë çka di dhe të kundërshtosh shtypjen.

________

Ta lexojme mire : Camus thote "me aq sa mundet", dhe gjithashtu "cilatdo qofshin pengesat tona vetjake".

E para do te thote : ne mundesite e tij, sepse Camus eshte i vetedijshem qe dikush i cili eshte i lidhur ne nje biruce duar e kembe, ai nuk mundet te shkruaje. Edhe pa laps e leter, nuk behet.

E dyta do te thote : pavaresisht pengesave, po more persiper zanatin e shkrimtarit, te duhet t'i respektosh keto gjera : mos genje, dhe ngre koken.

Tani ti mundesh vete t'i nxjerresh perfundimet :

1. A mundej Kadare te shkruante ? Po, mundej : ai jetonte ne nje shtepi ne Tirane, kishte tavoline, laps dhe leter. Hante dhe pinte sa here te donte, me ke te donte.

2. Kadare, a e ka marre persiper te ishte shkrimtar ? Po, e ka marre : ai ishte anetar i Lidhjes, kishte leje krijimtarie te pakufishme, dhe ishte shkrimtar profesionist.

Atehere ?

Atehere del kjo : ne te dyja pikat, ai ka deshtuar. Nuk ka si behet me e qarte. Une nuk arrij ta kuptoj, me kete trurin tim te vogel, ku jane veprat e fshehura te Kadarese, neper mure dhe tavane, neper copeza letrash duhani apo te bardha gazetash, ku jane veprat ku Kadare te dilte vertete nje shkrimtar me te dyja pikat e permbushura. Ku jane, Lulian ? Di gje ti, ndonje lajm te brendshem nga Kadare ? Mos po shpejtohem dhe keto i ka ruajtur per pas vdekjes ? Nese keshtu, atehere kerkoj ndjese. Por hunda ime e holle me thote se pritja ime perkon me ate rastin e maces kineze :

"Eshte shume e veshtire te gjesh nje mace te zeze, ne nje dhome ne terr, sidomos nese aty nuk ka fare mace".

 

jate bejme ca nga interpetimet qe ,mendja e ndonjerit ,mendon se jane te fiksuara.

Por se pari do bejme nje mareveshje " E kush ka thene qe ne se  e ka thene Kamyja , eshte keshtu dhe nuk e leviz topi "????

Ja e para  "me aq sa mundet",....

Kush eshte ai qe te ndalon te kuptosh ne menyre Logjike se e verteta ka disa gjymtyre ? Por qe te jemi brenda Kamyse , me aq sa mundet dmth , me aq sa mundet per Kamyne , dhe ne se nuk mundet sic e mendon Kamy , nuk do te thote se nuk ka bere ate qe DUA UNE!

Ne kete rast pikpamja me e gabuar eshte sepse shumica e kritikeve te tij (IK) qe kane marre flamurin e ah...oh....jane te Vartiantit ...Ah sikur!!! Por ne shkrimet reale , Ai ne kohen dhe momentin e duhur ,ka dhene vepra qe ne se do te ishin te botkuptimit te Kamyse , shqiptaret dhe me se shumti ata qe dinin shkrim e kendim  do ishin akoma duke fshire b....me gjethe fiku , sepse asnjeri nuk do kishte as konceptin me te vogel per pikpamje e krijime njerezish te percudnuar nga sisteme shoqerore ne te cilat rronte dhe krijonte Kamyja. Eshte tjeter gje Liria e te Shprehurit per nivele Hunjsh , dhe tjeter gje krijimtaria perbuzese per sistemin qe skllaveron njeriun deri ne HU ne po ato sisteme ! Te shesesh teori jashte realiteteve eshte njesoj sikur te duash te qerrosh morrat nga bytha me doreza boksi ( proverb shqiptar) Kadare ka fisnikeruar shqiptarin me vepren e tij me shume se sa teza qe rekomandon Kamy "me aq sa mundet ". Ai e ka frymezuar dhe lartesuar me shume se sa mendohej dhe mundeshin te gjithe Kamyte e Botes ne ate Kohe. Shfrytezimi Politik ????? Ka me te thelle se une per ta analizuar . Ka nga ata me Selfer qe dine permendesh edhe fjalimet e kohes se Jul Qesarit apo Napolonit apo perandorit Hiro HITO !

Dhe pa patur nevoje per emra gjithfaresh ( e perseris shume te nderuar per popujt e personalitetin e tye) do te ftoja edhe te nderuarin dhe penen e forte Lulian ne kete rast le te vinte si SHQIPTAR .

Po iki te ha nje pjate grosh dhe do vij prap me kaq sa mundem  ne se ka nevoje per te shpjeguar KONKRETIZIMIN e "cilatdo qofshin pengesat tona vetjake " te fluturuseve me presh ne Ujguristan!

Pse Idriz, ne raste te tjera kam ardhur si marsian, gje?

Jo Lulian....Po ne se te kafshon nje qen ....nuk duhet te veprosh si qeni. Keshtu thote ajo fjala e urte smiley  Zakonisht ne nga Laberia , perdorim guret ose dhe hunjte per ti goditur, aq me teper kur behen te bezdisshem duke lehur gjithnje e perkedo qe kalon rruges. Ketu ta kisha ....Faleminderit per mirkuptimin !

 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).