Në Shpatin e Poshtëm

Filip Bërdufi është shpatarak. E takojmë në Elbasan "në kamë" të kalasë së vjetër. Shpati dhe Elbasani janë dy qendra që, jetë e mot, kanë qenë të lidhura me njëra-tjetrën. Elbasani ishte qendra, zyrat, shkollat, gjykata, pazari… Shpati - malësia që shtrihet që nga lugina e Shkumbinit e deri lart në malet e Sopotit, në kufi me Gramshin dhe me lumin Devoll - ai ishte brumi. Ishte vendi që kishte ruajtur veçanësitë, ai që nuk ishte ndikuar nga pushtuesit e shumtë, përveçse kalimthi, ishte vendi që kishte mbajtur fenë e të parëve dhe, sidomos, etjen e tyre për dije.
Filipi është mësues. Ka 45 vjet që punon si mësues historie. Pasioni i tij më i madh është krahina e tij. Ka lindur në Pashtresh, në Shpatin e Epërm, në një zonë mes maleve. Tani jeton në Elbasan. Është drejtues i një reviste që, sa herë ka mundësi, ua prezanton Shpatin të tjerëve. Bashkë me mësues Filipin lemë Elbasanin dhe drejtohemi drejt Shpatit. Shumë shpejt do ta shohim se makina jonë e ulët nuk është aq e përshtatshme për të udhëtuar në malësi. Kështu që vendosim të udhëtojmë në fshatrat e Komunës së Shushicës, e cila përmbledh ata banorë që dikur përbënin Shpatin e Poshtëm.

Shkolla "gjaja ma e parë"
Ndalesën e parë e bëjmë në Hajdaran. Më shumë se fshat, ky grumbull i madh banesash na kujton periferinë e qyteteve të mëdha. Bashkë me ne janë disa mësues. Ata na thonë se këtij fshati i thonë edhe Vreshtas. Klima këtu është fare e butë dhe orët me të cilat dielli rreh këto kodra janë pa fund. Vreshtat e Hajdaranit në Elbasan na qënkan me shumë nam.
Një ngrehinë hijerëndë duket si pa kuptim, e rrethuar nga vilat e reja të fshatarëve. Duket se është një ndërtesë e kohëve të para ‘90-ës. "Ah, fabrika e miellit", bën me kokë njëri nga miqtë tanë dhe vazhdon rrugën përmes rrugicave të fshatit, njësoj sikur kjo godinë të ishte gjëja më normale në botë. Ne sillemi një copë herë rreth kësaj godine me penxheret e shkulura, që tashmë duket si një monument i një historie që kush e di se kur ka ndodhur.
Shkolla e Hajdaranit na bën përshtypje të madhe. "Këto nxënës e këtë shkollë nuk e gjen as në qytetet e mëdha", flet si me vete njëri prej nesh. Dhe ka të drejtë. Shkolla e Hajdaranit është një gjë fort e bukur. Bukuria mbase i buron në radhë të parë nga rregulli, në oborr na pret drejtori, Fetahu, dhe një grup mësuesish. Nxënësit ngjeshin hundën në xham duke parë se kush janë këta të panjohur që i lejuan të bëjnë ca kohë pushim. Shkolla ka një emër dëshmori. Nga ata që kanë mbetur që kurse nuk mbahet mend. Drejtori ka një teori të vetën për këtë punën e emrave. "Duhen parë të gjithë emrat e shkollave - na thotë - kjo e jona po se po, por edhe të tjerë. Nga që kemi qenë të politizuar kanë mbetur disa emra shkollash që nuk kanë lidhje me këtë krahinë. Shpati ka nxjerrë shumë figura. Ne kemi mbetur me këtë emër. O kryetar do bani nonji gja për këtë punë apo jo…?". Kryetar? Ne çuditemi. Në grupin e miqve që na shoqërojnë askush nuk na është dukur si kryetar. Një burrë i thjeshtë, i veshur si ne, na prezantohet sakaq duke na vënë në fillim disi në siklet. "Unë jam Lutfi Lala - na thotë - jam kryetari i Komunës Shushicë". Zakonisht nuk na lidh puna me kryetarë, sekretarë, drejtorë, etj., por "Luti" sikurse nisim ta thërrasim ne, nuk ngjason me ata që bredhin lart e poshtë të shtrënguar me kostume të rënda dhe me kollare që u zënë frymën. Kryetari është zgjedhur për herë të tretë në postin e tij. Nga profesioni është agronom. "Historia ime nis që kurse mbarova shkollën - nis të thotë thjeshtësisht - asokohe më zgjodhën kryetar të Këshillit të zonës. Që atëherë nuk u mora më me profesionin tim direkt si agronom, por me punë drejtuese. Me sa duket, nuk ditkam të bëj gjë tjetër. Është punë e vështirë, por unë ndjej edhe shumë kënaqësi. Rregullimi i gjërave më të rëndësishme, uji, rrugët, dritat, të parit e bashkëfshatarëve të mi që ndërtojnë shtëpi të reja, që punojnë me shumë sakrifica, ndihma ndaj tyre të gjitha këto më bëjnë të ndjehem mirë. Megjithëse kjo puna ime është edhe shumë e lodhshme". E pyesim kryetarin se cili është sekreti i jetëgjatësisë së tij në krye të pushtetit lokal. "Nuk është e ndërlikuar - përgjigjet ai fare thjeshtë - mjafton ta ndjesh veten pjesë të këtij komuniteti. Unë jam djali i tyre". Me këtë fjali ka mbaruar "intervista" jonë e shkurtër dhe e rrallë me një kryetar komune. Ai i hypën makinës dhe ne vazhdojmë më tej. Komuna që ai drejton ka 10500 banorë, nëntë fshatra dhe nëntë shkolla.

"S‘ka si Busheku!"
Busheku është një fshat që është rindërtuar vonë, të paktën në krahasim me fshatrat e tjerë rreth e rrotull. Një burim uji dhe disa rrepe shumëshekullor e kanë bërë këtë vend një nga pikat tërheqëse për shumë breza elbasanasish. Emri i tij i dytë është "Teferiç" që në turqishten e vjetër do të thotë pak a shumë ekskursion. Filipi, miku ynë mësues, nxjerr sakaq një shkrim që e ka bërë gati. Prej tij mësojmë se: "… Busheku, ku ndodhet Teferiçi, në mesjetë ka qenë një fshat shumë i madh. Sipas gojëdhënave, ai përbëhej nga shtatë lagje, me shtëpi të ngjitura, ku macja mund të kalonte lirshëm nga çatia e parë e deri te e fundit…". Nga shkrimi i profesorit mësojmë se vazhdimisht, gjatë punimeve për ndërtimin e shtëpive të reja, apo për hapje tokash, fshatarët kanë gjetur tjegulla antike, varre të vjetër, shenja të një kohe që ata nuk kishin se si ta njihnin. Gurë të vjetër që dikur, me sa duket, i përkisnin themeleve të një kishe, janë përdorur si material ndërtimi për shtëpitë që fshatarët, të cilët zbrisnin nga Shpati i Epërm ndërtonin me nxitim në fushë. Sipas studimit të mësuesit në regjistrin kadastral të 1431-1432 ky fshat, që asokohe njihej me emrin Bozursek kishte 280 shtëpi. Shumë për atë kohë kur shqiptarët endeshin ende maleve në kërkim të lirisë së mohuar nga osmanët.
Ne bredhim një copë herë poshtë rrepeve të stërmoçëm. Jemi vetëm ne, shoqëruesit dhe miqtë tanë dhe disa rosa gazmore që i gëzohen haresë së ujit. Filipi na thotë se sipas një legjende që ende qarkullon në këtë zonë rrepet janë të së njejtës moshë me Kalanë e Elbasanit, ç‘ka don të thotë që janë më shumë se 500-vjeçarë. Legjenda thotë se "Mehmet Fatihu nga Krepi i Gurabardhit dhe shpatarakët, e komanduar nga Petro Kapedani nga maja e Shijonit në krep të Shelcanit, rrifeshin me top e bashin luftë. Tyke iu futun shishoqit u qepën e u përfytën ke ‘Druja e Madhe‘ në Mlizë. Aty u ba nji gjak aq i madh, sa që pas disa ditësh krymat e trupave të të vdekunve mrritën në Shpa, që asht nji përru përfund Shelcanit, e aty u mbytën në ujë. Bani shumë kohë që dilte një dritë e madhe nga trupnat sa dukesh deri në Shelcan. Si u thynë turqit e prajti lufta, shpatarakët u ngulën në Shelcan e Fatihu u tërhoq e nguli në Bushek…". Kjo është legjenda dhe ka shumë gjasë që rrepet e Bushekut të jenë të njëkohshme me vetë Sulltan Mehmet Fatihun, njeriun që pushtoi Konstantinopojën në 1453. Sipas mësues Filipit "në Bushek janë bërë dy beteja të përgjakshme. E para në vitin 836 të hixhrit (1432). Në këtë betejë 10 mijë ushtarë turq nën komandën e Ali Bej Evrenozit, të birit të Evrenoz Beut, i cili ishte sanxhakbej i Sanxhakut Shqiptar dhe, i pari, kishte bërë regjistrimin e tokave shqiptare, u mundën nga ushtria shqiptare e udhëhequr nga Gjergj Arianiti, vjehrri i ardhëshëm i Skënderbeut". Thuhet se pikërisht në atë ditë ndodhi eklipsi i diellit. Beut nuk i shkoi mbarë. Me sa duket ne shqiptarët, të paktën paraardhësit tanë, e kanë pasur për mbarë errësimin e diellit. Beteja e dytë e madhe ka ndodhur në 1466, dy vjet para vdekjes së Skënderbeut, në kohën kur Mehmet Fatihu vendosi rindërtimin e Elbasanit. Kampi i tij ka shumë gjasë që të ketë pikërisht këtu. Zgavrat në trupin e rrepeve kanë nisur të thellohen, njësoj si historia jonë e gjatë. Vetëm rosat notojnë hareshëm në pellgun e madh.
Një fshatar i afrohet tavolinës tonë "shkencore". Ai është Stavri, shpatarak. E lë kosën mënjanë dhe na përshëndet me thjeshtësi. Stavri është njëri prej atyre që e njeh shumë mirë historinë e "laramanëve", ose të kriptokristianëve. Në kohë të Turqisë, deri më 1912, shpatarakët e kishin gjetur zgjidhjen për të ruajtur besimin e tyre të vjetër. Në publik, në gjykatë, në tapi shkruheshin si myslimanë, ndërsa në shtëpi ruanin besimin e tyre të krishterë. Kështu ka patur Hasan, që në fakt ishte Mihal, apo Zylfije që në fakt ishte Mari. "Kështu kanë qenë po. Të parët tonë - thotë Stavri pasi jemi prezantuar - gjyshja ime e kishte emrin në letra Fatime, njësoj si vajza e Muhamedit, por në të vërtetë e kishte Kalije". Kosa e Stavrit shndrit fort nën diellin e vjeshtës.
"Daj Kuri" i thonë të gjithë të njohurit Mërkur Qoses. Ky është një shpatarak tipik me portretin e fortë dhe me dëshirën e pamatë për punë. Dajë Kuri, baba i tetë fëmijëve, një nga të cilët është martuar me një mysliman, ka pak a shumë të njejtën histori me Stavrin. "Ashtu ka qenë - thotë - gjyshja ime në shtëpi e kishte emrin Ana, jashtë saj e thrritshin Hanko. Ose gjyshi. Ky e kishte Jani, por në letra e mbante Ibrahim. Thonë se ma përpara, sikurse na tregoshin të vjetrit, kishte dashtë me ardhë e me u vendosë në Shpat edhe nji myfti, Po ky nuk e pati të gjatë. E kuptoi se ne kishim mbajtur fenë e vjetër, atë të të parëve tanë".

Ku ndalonin buajt
Nga qendra e komunës i hymë një rruge që nuk është edhe aq e përshtatshme për makinë tonë të ulët. Megjithatë, 11 kilometra që ndajnë fshatin Fushë-Bull nga Shushica arrijmë t‘i kalojmë me sukses. Peisazhi bëhet gjithnjë e më malor dhe rruga me gropa gjarpëron përmes një pylli pishash.
Fushë-Bulli ka një histori më vete. Thonë se dikur, kur karvanet kalonin rrugët e vjetra të ndërtuara që nga koha e pushtimit romak, mezi prisnin të ndalonin në anë të Gostimës, një nga degët e rëndësishme të Shkumbinit. Këtu qerret e tërhequra nga buajt, pushonin, ushqeheshin dhe më pas vazhdonin rrugën më tej. Kështu duket se ka ardhur ky emër. Buajt janë një rracë në zhdukje në Shqipëri, por emri ka mbijetuar, sikurse i ka mbijetuar tranzicionit edhe vetë fshati.
Në fund të një lugine të thellë, të rrethuar nga kodra të buta, që më pas zgjaten drejt maleve, shtrihen shtëpitë e fshatit. Në qendër një xhami dhe një lokal, ku pihet raki e bërë vetë, sikur nuk shkojnë edhe aq shumë me njëra-tjetrën, megjithatë… Këmbët na çojnë sërish në shkollë. Të fshehur pas maleve, në anë të një përroi të rrëmbyer befasohemi nga rregulli i kësaj shkolle. Nxënësit me uniformë, porta që nuk hapet po nuk u mor leje te drejtori, mësimi që vazhdon me një seriozitet disi të largët për ne që vijmë nga rrëmuja e madhe, të gjitha këto na bëjnë përshtypje të madhe.
Ecim do kohë në krah të Gostimës. Tani lumi, a përroi, duket krejt i paqtë, por në ditët e vërshimeve, përlan çdo gjë që gjen përpara. "Eh, ç‘kam heqë unë me këtë!", psherëtin kryetari. Lart në lagjen Langë, mbahet ende një këmbë një urë e vjetër. Një degë e rrugës së kamotshme Egnatia duhet të ketë kaluar në këto anë.
Vizitën e fundit e bëjmë te Avdulla Beqiri. "Daja" është 84 vjeç. E ka një pishman të madh. "Nuk ju shoh dot mër çuna, vetëm ju dalloj nga zani", thotë. Plaku ka vite që është i verbër dhe tani nuk mund ta shohë më as shtratin e Gostimës, as perëndimin e diellit pas maleve të lartë dhe as se si kanë ndryshuar shtëpitë e vendit ku ka shkuar afër një shekull.
Poshtë, në qendër të Fushë-Bullit, na presin miqtë e vjetër, arsimtarët. Një vajzë e re, duket e kënaqur që më në fund do të bëjë të paktën një rrugë me makinë. Prej vitesh bën përditë tre orë rrugë vajtje-ardhje që t‘u japë mësim nxënësve të fillores. "Paska akoma edhe kështu", vrasim mendjen ndërsa makina jonë vazhdon të kolovitet në gropat e rrugës përmes Shpatit të Vogël.

3 Komente

rrofsh Tosi,

Me mori malli te shkoj njehere ne byshek...sic kur ishim kalamaj.

Sa qenie te egra urbane qe jemi bere smiley

Mua ky lisi i zgavruar më trembte gjithmonë. Se edhe zyshat na porosisnin të kishim kujdes se mos na fusnin çunat aty. smiley

Nuk e di në qëndron më akoma ashtu i bukur si dikur Bysheku.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).