Mllefi si mjerim i akademikut

Ne shkrimin “Mjerimi i provincializmit” profesor Rexhep Qosja njofton se ka mbajtur nje ligjerate per zhvillimin atipik te letersise shqiptare. Ligjerata ka qene e “e folur, e pashkruar” dhe eshte thene ne Seminarin XXVII Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, organizuar në Prishtinë pak jave me pare, gjate gushtit.

 Nga shkrimi ne fjale krijojme pershtypjen se pohimet kryesore te kumteses kane qene: letersia shqipe ka nje zhvillim te pershpejtuar ose atipik; kjo eshte njera nga aresyet pse vlerat qe ajo ka krijuar jane larg majave qe kane arritur letersite e medha europiane, madje edhe nen kuotat e letersive ballkanase; kesaj nuk i shpeton as vepra e Kadarese qe perkthehet e cmohet, me se shumti per aresye jashteletrare, te natyres ideologjike e politike.

Nuk dime me saktesi cilat kane qene argumentat e profesorit dhe si jane shtjelluar ato ne kumtimin e tij gojor, gjithesesi disa informacione qe sjell te “Mjerimi i provincilializmit” te shtyjne te dyshosh se, kesaj here, e ka perdorur materien shkencore si nje lloj verniku per te mbuluar mllefe vetijake.

 

 

1.

 

Zakonisht ligjerime, si ky i profesor Qoses ne Seminarin e Prishtines, metojne te sjellin ne vemendjen e kolegeve te pranishem perfundime kerkimesh bere rishtas. Duket se nuk kemi te bejme me kete model. Teza per zhvillim atipik te letersise shqipe eshte artikuluar nga profesor Qosja, te pakten 30 vjet me pare, kur botonte “Prej tipologjise deri te periodizimi”. Ato qe thote te “Mjerimi i provincializmit” sot, pas 30 vjetesh, nuk shtojne gje te re per kete dukuri.

Pavaresisht distances prej tre dekadash, ne te dyja tekstet profesor Qosja kumton se zhvillim atipik kemi ne rastet kur letersi te reja e te vogla nuk perejtojne me radhe periudhat klasike, romatike, realiste, parnasiane etj., sic kane bere dikur letersite e medha europiane, por i perziejne. Keshtu ndodh psh me letërsinë shqipe të romantizmit ku perzihen tipare të te klasicizmit, iluminizmit, realizmit, ose me letërsinë midis dy luftërave botërore, ku perzihen tipare të realizmit, romantizmit, klasicizmit, parnasizmit, simbolizmit, ekspresionizmit etj.

Ne te dyja tekstet prof. Qosja kumton se nocioni “zhvillim atipik i nje letersie” nuk eshte term i shpikur prej tij, por ka kohe qe perdoret nga studjeues europiane me emer. Ne te dyja tekstet permend te njejtin studjues, Paul van Tieghem, me ndryshimin qe heren e pare e quan ”njeri prej komparatisteve te shquar te shekullit tone”, kurse tani, pas 30 vjetesh, rrit dukshem vleresimin dhe e shpall “komparatisti i lavdishëm”.

Diferenca nga vleresimi i pare tek i dyti eshte goxha e madhe dhe nuk justifikohet as me prurje te reja te van Tieghem, as me rritje te reputacionit dhe ndikimit te tij. Ne periudhen ne fjale, 1970 – 2009, van Tieghem s’ka asnje kontribut te ri, nga qe te vdekurit nuk para shkruajne, kurse reputacioni i tij ka ardhur ne ulje. Per kete ulje bindesh kur sheh ribotimin e veprave te tij, qe behet fare i ralle pas fundit te viteve 60-te. Shkolla e studimeve krahasuese franceze, te ciles ai i perket, e pat kapercyer zenitin qe ne vitet 40-te dhe eshte ne te perenduar. Megjithese qendra e studimeve krahasuese prej kohesh ka kaluar ne ShBA dhe u mesohet mijera studenteve ne universitete te pasura e me emer, asnje nga veprat madhore te Tieghem nuk eshte perkthyer ne anglisht.

I kerkoj ndjese lexuesit qe u zgjata ne nje detja te tille, por binomi “i shquar/i lavdishem” ashtu sic eshte perdorur ne dy tekstet, merr vleren e nje lapsus qe buron jo nga kontributet dhe vlerat e Tieghem, por, pas gjasash, nga nenvetedija e ligjeruesit. Duket se, ne kete stine te jetes se vet, profesor Qosja eshte ne pozita te forta cmitizuese, kesaj here cmitizon zhvillimin e letersise shqipe, nivelet e saj, vlerat e Kadarese, opinionet e “bandes se te katerve”, por mitizon te perngjajshmin e vet, studjuesin francez, nje yll ne te perenduar. Por mbase ky llo mitizimi buron jo nga nenvetedija, por bash nga qe akademiku eshte i vetdijshem per vleren tejet modeste te argumentave shkencore qe perdor.

 

 

2.

 

Profesor Qosja thote se ligjerata e tij ka qene per zhvillimin atipik te letersise sone dhe ngjan pak perligjes kur shfajesohet se kete koncpet “nuk ia kam imponuar letërsisë, por e kam nxjerrë prej vetë veçantive të zhvillimit të saj”. Veshtire te bindesh se synimi i profesorit ka qene te terheqe vemendjen e kolegeve per zhvillimin atipik te letersise shqipe. Kjo eshte nje dukuri e pranuar aq gjere, sa qe prej dekadash edhe ne tekstet e shkollave te mesme flitet per perzierjen e romantizmit tone me dukuri iluministe, klasiciste etj. etj.

Pas gjasash nder synimet e profesorit ka qene te thote se edhe per shkak te ketij zhvillimi atipik, vlerat e letersise shqipe jane dukshem poshte vlerave te letersive te medha europiane, madje as ne nivlet e fqinjeve ballkanas. Eshte kryekeput ne te drejten e tij te beje vleresime te tilla, por ben bllofin kur pretendon se keto vleresime i burojne nga procedime te letersise krahasuese.

“Në ligjëratën time, shkruan profesori, unë kam folur jo për vlerat evropiane…., por për nivelin evropian të letërsisë shqipe.” Kushdo qe e njeh letersine krahasuese e ka veshtire te pranoje se krahasimi i nivelit artistik te letersive te ndryshme kombetare ka qene ndonjehere objekt i saj, madje as edhe pjeserisht, dmth i ndonje shkolle te saj.

Mendja ta do qe profesor Qosja, keshtu i ngashenjyer pas Tieghem, te ecte gjurmeve te shkolles krahasuese frenge, qe shquan per qasje pozitiviste e empirike. Krahasimi per nivelin artistik qe profesor Qosja meton se ka bere, permban elemente spekulimi publicistik, madje eshte qorrsokak, qofte pse veshtire se gjenden instrumenta shkencore per “te matur” nivelin, qofte pse historikisht krahasimet e bere pergjitheshem kane cuar ne qendrime eurocentrike e raciste. Eshte kjo njera nga aresyet pse trendet aktuale te letersise se krahasuar synojne qasje interkulturalore qe e vene theksin jo aq te dallimet sa te vlerat e perbashketa te njerezimit, krijuar ne te gjitha kohet dhe vendet.

 

 

3.

 

Qershia mbi torte te “Mjerimi i provincializmit” eshte shtjellimi i aresyes pse Kadareja, ky “puthkembe i diktatures”, vazhdon te marre cmime nderkombetare. Ne kete pjese tendenca del ne siperfaqe dhe vende-vende mllefi shtremberon dhe fakte reale deri sa arrin nje pike kur terheqe osh e bran edhe logjiken.

Nga pohimet se letersia shqipe ka zhvillim te pershpejtuar dhe rrjedhimisht nuk eshte ne nivele europiane, Kadarese nuk i hyn gjemb ne kembe. Lexuesi mund te gjykoje se kemi te bejme me nje perjashtim, per sa kohe qe krijimtaria e tij vazhdon te perkthehet e te cmohet ne bote dhe sidomos ne Perendim. Dhe ne mbeshtetje te ketij perjashtimi lexuesi mund te permende kolose te tille te letersise boterore si Borges, Markes etj. qe vijne nga letersi me zhvillim atipik, dmth letersi si ajo argjentinase a kolumbiane, qe nuk kane perjetuar ne rend dhe thellesi fazat klasike te letersive te medha europiane.

Per te mbyllur kete shtigje diskutimesh te tilla akademiku nxiton te shpalle me ton gjykatesi se “numri më i madh i prozave të Kadarese janë traktate politike dhe ideologjike me vlera të pakta artistike” dhe se veprat e tij janë shkruar “në mënyrë anakronike”. Eshte ne te drejten e gjithekujt te shqiptoje gjykime te kesaj natyre. Mbetet te diskutohet ne se nje studjues, qe respekton veten, faktet dhe kerkimin shkencor, do t’ia lejonte vetes te ishte kaq arbitrar, sa me nje te rene te lapsit t’i hiqte vize nje vepre te pranuar gjere ne rrafsh kombetar e nderkombetar. Zaten edhe dekada me pare, prej pozitash te ngjajshme, akademiku e pat ndeshkuar autorin e “Gjenerait…. “ duke e cgraduar ne “kolonel te prozes shqipe”. Gjithesesi s’na e kish marre mendja se do te vinte nje dite si e sotmja, kur akademiku do te merrte masen ekstreme: nxjerje ne lirim.

Kaq i madh ngjan te jete mllefi sa qe akademiku i lejon vetes edhe te shtremberoje fakte reale apo te fabrikoje kinse te tilla. Keshtu thote se Ismail Kadare tani po i shërben ideologjise fetare “duke propaganduar kthimin në "fenë e të parëve" te pese milione shqiptareve te besimit islam” ose se ne vitet e diktatures “mbante ligjërata në Universitetin e Tiranës mbi realizmin socialist si doktrinë letrare e amshueshme”. Prej kohesh Kadare ka sqaruar publikisht se nuk eshte per konvertim te shqiptareve, kurse leksionet qe permenden, megjithe ngjyrimet e theksuara te ideologjise se kohes, nuk kane qene per realizmin socialist. Ne se akademiku i lejon vetes qe vetem per lehtesi mesymjeje te shtremberoje fakte te tilla reale, sado te vogla e sekondare qofshin, veshtire se mund t’i zeshe bese kur ben pergjithesime te tipit se “arsyeja fillestare dhe e vazhduar e përkthimit të veprave të Kadarese ishte politike dhe ideologjike”.

Per ta shitur nje pohim te tille thote se dje vepra e Kadarese botohej nga qe Enver Hoxha e ka mbeshtetur e financuar, kurse sot nga qe u sherben “qarqeve konservative evropiane”, “duke përbuzur islamin dhe duke frymëzuar islamofobinë” . Ketyre qarqeve ”nuk u intereson kush ishte dhe kujt … i shërbente Ismail Kadare: kryesore për ta është se Ismail Kadare sot shërben mirë, përulshëm dhe mund të përdoret si Kalë Troje për atë që këto qarqe dëshirojnë të arrijnë ndër shqiptarët!” (italiket te miat).

E tepert te themi se paradigma mbi te cilen mbeshtet ky “argument” eshte e ngjajshme me ate qe perdorte Enveri kur hartonte tablo sinoptike me agjente e poliagjente. ”Qarqe te huaja” kane dashur dhe duan te bejne diversion, te fusin Kalin e Trojes nder ne, shqiptaret, atehere se i tmerronte socializmi yne, tani kushedi pse, po mbase se tremben nga …islami yne aq i zbutur e tolerant. Me mjete misterioze qe vetem akademiku i di, keto qarqe urdherojne jo vetem jurine e cmimit “Príncipe de Asturias“, por edhe ate te “Man Booker International”, madje edhe biznesin anglo sakson te botimeve, qe vitet e fundit e ka perkthyer aq shpesh Kadarene.

Veshtire te gjesh ndonje fije logjike ne ”argumenta” te tjerrur trashe, kaq trashe sa te fusin ne merak. I vetmi shpjegim ngushellues eshte se ne nje gjendje te ndezur emocionale, gjithe inat e mllef, nenvetedija e akademikut gjen shteg e shfaqet e perhitur ne ligjerimin e tij publik: andej - qarqet konservatore e islamofobe, me kalin e tyre te drunjte, por beni gajret se kendej ka kush vigjelon e udheheq…

Uroj qe te jete keshtu, erresimi i logjikes te kete buruar jo nga aresye te tjera, por nga mllefi. Pavaresisht nuancave irnike qe mund te kene disa nga persiatjet e mia, urimi qe porsa bera eshte tejet i sinqerte: jam nje nga ata lexues te shumte qe e konsiderojne profesor Rexhep Qosen vlere te cmuar te kultures kombetare dhe presin ndihmesa te reja prej tij.

 

7 Komente

Helidon,

Thjesht nje "bemol" te vockel :

Nuk eshte e sakte ideja jote se Borges dhe Marquez kane dale nga hiçi. Po pertoj tani t'i hyj e te t'i permend shkrimtaret e medhenj latinoamerikane, qe nga shekulli i 19-te dhe kendej. Por thjesht dua te dish qe ata jane te shumte dhe po aq te mire sa ata europiane.

Problemi i Kadarese eshte se po ! ai ka dale nga hiçi, dmth nga vitet e lavdishme te realizmit socialist. Ne temen e "O Njeri" te Jerusalem, ajo ka postuar letren e Kasem Trebeshines drejtuar Enver Hoxhes, 1953. Dhe aty do te shohesh dallimin mes letersise te para viteve te luftes dhe me pas.

Fatkeqesia jone eshte se letersia shqiptare pati nje paranteze 50 vjeçare ku nuk u poll pothuaj asgje. Dhe qe u nderpre ai vrulli i viteve 20-30. Kjo po, kjo duhet qare e vajtuar. Nese nje shkrimtar i sotem shqiptar shkruan ne nje menyre te atille qe te shkeputet nga "letersia" 50-vjeçare, atehere mund te themi se ai nuk ka dale nga hiçi, sepse ai do te rilidhej me traditen e paraluftes.

Te ta them me shkoqur se u lodha :

Ismail Kadare, dje, ka dale nga hiçi, dmth nga universiteti Gorki.

Filan Fisteku, sot, (po te doje ai) nuk del nga hiçi, por nga tradita e para 40-es. 

E kupton se eshte ca e ngaterruar kjo pune ?

ps : ke lene nje "a" jetime tek emri lart : helidon a shehu. Njehere te mora per vajze, helidona, pastaj e mendova mbiemrin ashehu, por prape, kjo ska rendesi, thjesht ta korigjojne, se me duket si emer spanjoll pastaj, me pjeseza. 

ndjese, por nuk them se borges dhe marques kane dale nga hici. ajo qe kam dashur te them une, ndjese ne se kuptohet gabim, eshte se letersia argjentinase dhe ajo kolumbiane, nga te cilat borges dhe marquese kane dale, jane letersi me zhvilim te pershpejtuar, dmth qe nuk kane perjetuar ne rend dhe ne kohezgjatje po ato faza qe kane jetuar letersite e medha europiane.

Falemnderit, Helidon. Po pse pikerisht mendon se letersia argjentinase eshte e pershpejtuar ?

Pastaj, pse nuk mund te mendojme qe letersite "kombetare" te Amerikes latine shkrihen ne nje letersi latinoamerikane ? Dmth, fakti qe Marquez te jete kolumbian nuk ka asnje rendesi por letersia e tij eshte latinoamerikane ?

Jane ca shkrimtare latinoamerikane te shekullit te 19, shume te mire. Ke argjentinas, ke braziliane, uruguajane, meksikane.

Pastaj, eshte dhe tjetra, qe e studion mire Borges ne nje vellim me biseda qe do te dale shume shpejt ne qarkullim, pse nuk mund te mendohet se letersia latinoamerikane eshte nje perzgjatim (ne nje drejtim te ri) i letersise europiane ? Borges i meshon shume ketij fakti : argjentinasit, thote ai, e ndjejne ende mallin e atdheut meme, Europes.

Ka disa nuanca qe duhen marre parasysh, Helidon.

Uroj qe te jete keshtu, erresimi i logjikes te kete buruar jo nga aresye te tjera, por nga mllefi.

Kjo thenie eshte naive,se pari,se dyti ti mendon se ka erresim te llogjikes Qosja !!!.,aspak mer mua, perkundrazi ajo qe e dallon Qosen nga cdo gje tjeter ne Kritiken e tij,eshte profesionalizmi dhe ne profesionalizem nuk behet fjalle per erresim llogjike por per hedhje drite,lere pastaj mllefin ose "inatin"qe nuk shkon fare...ne qoftese ti e zgjat kete muabet ne lidhje me IK,jep argumentet e tua kundra, qe Qosja prek jo si qellim per Kadarene,kur ai thote se IK nuk shkruan letersi moderne por thjeshte letersi politike,historike ect... Fol per kete pike ka te drejte apo jo?

Dhe ky eshte mllefi i Qoses sepse ai thote kete ??!!?

 pa dashur te mbroj kete shkrimin lart, qe eshte ne vazhden e atij tjetrit te asaj shkrimtares ca dite me pare, nuk kuptoj se pse per Qosen letersia duhet te jete moderne dhe jo historike ose tjeter, qe te kete vlera.

ju qe e keni lexuar Qosen, çfare argumentesh sjell ai per kete ? 

Shekspiri sipas Qoses ku futet, tek modernet apo historiket, me vlera apo pa vlera ?

ps: keta qe merren me Qosen jane me keq, nga puna e tij me duket, e vazhdojne ti trajtojne çeshtjet vetem ne plan personal e moral. kur duhet ta kapin demin nga briret.

si mund ta dije Qosja vleren e letersise se mire, kur nuk eshte vete shkrimtar i tille ? keta qe merren me qosen jane po si ai, kritike zanati. nuku dine nga lidhet gomari. pa qullosur vete diçka te mire, si mund ta shohesh e njohesh tek te tjeret, me çfare metri ta matesh. etj.

gjithashtu ata qe si hurbineku ma bejne realizmin socialist pa vlera hiç, a ka mundesi te na flasin me qarte rreth kesaj. qe te kemi se ç'te mesojme, jo per gje.

 A te rrine mire bashke keto paragrafe helidon?

Mbetet te diskutohet ne se nje studjues, qe respekton veten, faktet dhe kerkimin shkencor, do t’ia lejonte vetes te ishte kaq arbitrar, sa me nje te rene te lapsit t’i hiqte vize nje vepre te pranuar gjere ne rrafsh kombetar e nderkombetar.

Zaten edhe dekada me pare, prej pozitash te ngjajshme, akademiku e pat ndeshkuar autorin e “Gjenerait….

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).