Globalizimi vs Të drejtat e njeriut

Në dekadat e fundit, të drejtat e njeriut dhe debati mbi to janë bërë një tipar themelor i kulturës publike globale bashkëkohore. Siç shkruan Raymond Wacks në librin e tij Filozofia e së drejtës, ne jetojmë sot në “epokën e të drejtave”—“the Age of Rights”. “Të drejtat e njeriut...të drejtat morale dhe politike”, shkruan ky autor, “luajnë një rol qendror në debatin publik, politik dhe juridik bashkëkohor. Shihni lajmet në TV dhe lexoni gazetat: çështjet e të drejtave të njeriut janë kudo. Kjo ndodh për shkak se çdonjëri nga ne, si qënie njerëzore, pavarësisht racës, fesë, gjinisë apo moshës, gëzon privilegjin e disa të drejtave themelore dhe të patjetërsueshme”¯thjesht për shkak se të gjithë i përkasim së njëjtës racë njerëzore. Të drejta e njeriut në kohën tonë janë bërë, pra, një çështje që s’mund të injorohet apo të nënvleftësohet. “Kush, në fund të fundit”, shprehet sociolou i njohur amerikan Michael Burawoy, “mund të thotë sot se është kundër të drejtave të njeriut?”.
Zhvillimi historik i doktrinës mbi të drejtat e njeriut
Koncepti (apo doktrina) mbi të drejtat e njeriut është ngritur mbi premisën se njerëzit, pavarësisht dallimeve midis tyre, kanë të përbashkët një gjë esenciale¯humanitetin¯të qënit, pra, qënie njerëzore dhe të pasurit e aspiratave njerëzore. Kjo premisë presupozon ndërvarësinë e qënieve njerëzore si të tilla dhe dinjitetin njerëzor të çdo individi. Kuptimi në këtë mënyrë i të drejtave të njeriut përmban tre aspekte të dallueshme nga njëra-tjetra, por edhe të lidhur ngushtë me njëra-tjetra, siç janë: barazia midis njerëzve, konsiderata për Tjetrin dhe solidariteti njerëzor, të cilat arrihen me demokratizimin e vazhdueshëm të shoqërisë. Siç theksonte Hannah Arendt, të drejtat e njeriut bazohen në idenë e barazisë, dhe kjo kërkon që ne gjithmonë të mendojmë për dikë tjetër si një qënie tjetër njerëzore. Kjo do të thotë se, është pikërisht ajo çfarë është e ndryshme tek tjetri ajo që i afron dhe lidh njerëzit sëbashku përmes gjuhës dhe fjalës, përmes konsideratës për njëri-tjetrin, si edhe përmes përgjegjësisë dhe reciprocitetit ndaj njëri-tjetrit.
    Koncepti mbi të drejtat e njeriut nuk i vlerëson individët njerëzorë në varësi të pozitës që ata zënë në strukturën e shoqërisë dhe të roleve që ata luajnë në sferën e politikës apo të ekonomisë, por niset nga supozimi se njerëzit kanë identitete unike, të cilat krijohen biologjikisht, shoqërisht dhe kulturalisht dhe shprehen si në fushën e politikës, ashtu edhe në fushën e ekonomisë. Ky koncept është zhvilluar, mund të thuhet, në tre “gjenerata”. “Gjenerata” e parë përbëhej kryesisht nga të drejtat civile dhe politike, siç konceptoheshin ato në shekujt e 17-të dhe 18-të nga filozofë të tillë si Thomas Hobbes, John Locke dhe John Stuart Mill¯të tilla si liria e pronës, e mendimit apo e fjalës. “Gjenerata” e dytë përfshinte esencialisht të drejtat që kanë të bëjnë me sigurinë e jetesës, si të drejtat ekonomike (e drejta për të pasur punë dhe ushqim), të drejtat sociale dhe kulturore (e drejta për arësim, e drejta e indetitetit, apo e drejta për kujdes shëndetsor). “Gjenerata” e tretë e të drejtave të njeriut ka të bëjë kryesisht me të drejtat kolektive, të cilat janë parashikuar në Paragrafin 28 të Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut, i cili thekson se “çdo njeri gëzon të drejtën të bëjë pjesë në një rend social dhe ndërkombëtar, në të cilin të drejtat e përcaktuara në këtë Deklaratë mund të realizohen plotësisht”. Këto të drejta solidariteti përfshijnë të drejtën për zhvillim social dhe ekonomik, të drejtën për të marrë pjesë dhe për të përfituar nga resurset e tokës dhe të hapësirës, nga informacioni teknologjik dhe shkencor si edhe të drejtën për të jetuar në një mjedis të shëndetshëm dhe në paqë.
Globalizimi dhe të drejtat e njeriut
Të drejtat e njeriut janë bërë dhe po bëhen gjithnjë e më shumë fokusi i kërkimeve dhe i debatit në shkencat sociale, veçanërisht në sociologji, disiplinë kjo, e cila, gjatë dy dekadave të fundit, ka formuluar këndvështrime dhe agjenda të reja analitike dhe empirike për studimin e të drejtave të njeriut si edhe të kompleksitetit, të praktikave dhe të rolit të institucioneve që kanë të bëjnë me to. Sociologë nga më të njohurit në fushën e të drejtave të njeriut si, Michael Burawoy, Bryan Turner apo Judith Blau, janë përpjekur të argumentojnë se sociologjia, e cila gjithnjë e më shumë po e orienton kërkimin dhe debatin brenda nëndisiplinave të shumta të saj në realitetin shoqëror global, mund të ofrojë koncepte dhe teori, të cilat bëjnë kuptim dhe funksionojnë përtej kornizave konceptuale apo përtej kufijve territorialë shtetërorë. Bryan Turner, për shembull, argumenton dallimin—dhe ndërveprimin—midis të drejtave individuale të njeriut dhe të drejtave sociale të qytetarëve në një botë, në të cilën globalizimi e kufizon gjithnjë e më shumë rolin qendror të shtetit nacional.
Me thellimin dhe përshpejtimin e procesit të globalizimit në vitet 1990-të, i cili përpos avantazheve ekonomike e sociale asimetrikisht ka venë në rrezik popullsi dhe kultura të tëra në vendet e pazhvilluara, shumica e shteteve kanë inkorporuar në kushtetutat e tyre norma për respektimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Nga 165 kushtetuta për të cilat ekziston një version i përkthyer në anglisht, 122 prej tyre përmbajnë norma mbi mbrojtjen e të drejtave socialeknomike (të tilla si e drejta për një punë dinjitoze apo e drejta për strehim dhe ushqim të sigurt); 134 prej tyre kanë adoptuar kërkesa për respektimin dhe mbrojtjen e të drejtave të grave; 89 kanë adoptuar kërkesa mbi të drejtën për kujdes shëndetsor dhe 105 prej tyre përmbajnë kërkesa për respektimin dhe mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve. Kjo “valë” reformimesh kushtetuese ka ndodhur në kontekstin e¯dhe si përgjigje ndaj¯globalizimit ekonomik të shoqërisë së sotme, proces ky, i cili, ndërsa ka nxjerrë nga varfëria miliona njerëz në shumë prej vendeve në zhvillim, e ka thelluar varfërinë për miliona të tjerë në këto vende, ka çuar në një imigrim masiv të krahut të punës, në pauperizimin e popullsisë fshatare dhe në një përkeqësim të vazhdueshëm të mjedisit, duke destabilizuar komunitete të tëra në shumë vende dhe rajone të “Botës së Tretë”. Në kushte të tilla, krahas mbrojtjes së të drejtave politike dhe të lirive civile të individëve nga dora e fuqishme e shtetit, globalizimi ekonomik e kulturor ka bërë të domosdoshëm afirmimin e atyre ç’ka Amartya Sen, ekonomisti i shquar indian (i lauruar me Çmimin Nobel më 1998), i quan të drejta dhe liri të individit për zhvillim, çka do të thotë, “të drejta të plota për të zhvilluar kapacitetet dhe talentet e tyre në shkallën më të lartë të mundur”.
Të drejtat e njeriut dhe roli i sociologjisë publike
Duke bërë fjalë për të drejtat e njeriut, dëshiroj t’i përmbahem pikëpamjes së shprehur nga Michael Burawoy, një prej sociologëve më të njohur në Shtetet e Bashkuara, mbi atë që ai e quan sociologji publike dhe mbi rolin e sociologëve publikë në çështjen e mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Burawoy ve në dukje se në qendër të interesimeve të sociologjisë duhet të jetë “preokupimi për shoqërinë si të tillë [dhe] mbrojtja e atyre marrëdhënieve shoqërore, përmes të cilave ne njohim dhe vlerësojmë njëri-tjetrin si qenie humane”. Burawoy argumenton se, për shkak të “karakterit të tyre abstrakt”, të drejtat e njeriut përmbajnë një rrezik¯ato janë bërë sot “monedha e marrëdhënieve ndërkombëtare”, apo “një ideologji e dominimit”, që shërbejnë si “kamuflim për luftërat dhe pushtimet si edhe për sanksionet dhe armiqësitë”. Sipas tij, kjo “ideologji” e të drejtave të njeriut ka shërbyer si një justifikim për ndërhyrjet në Afganistan dhe në Irak dhe si një alibi për sanksionet e Shteteve të Bashkuara ndaj vendeve të tilla, si Kina dhe Kuba. Një praktikë e tillë, shprehet ky autor, e korrupton çështjen e të drejtave të njeriut si edhe debatin publik dhe akademik mbi to.
Për shkak se të drejtat (apo mungesa e tyre) nuk mund të ekzistojnë jashtë institucioneve që i garantojnë (apo i mohojn&eumlsmiley ato, një sociologji e të drejtave të njeriut, sipas Burawoy-t, duhet të adoptojë si principin e parë të saj investigimin e kontekstit institucional të këtyre të drejtave. “Në botën e sotme kapitaliste”, shkruan Burawoy, “ekzistojnë tre lloj institucionesh: ekonomia e tregut, shteti liberal dhe shoqëria civile. Çdo njëri prej tyre ka të drejtat që lidhen me të. Ekonomia e tregut kërkon të drejtën e pronës dhe, bashkë me të, lirinë për të blerë, për të shitur dhe për të shkëmbyer. Shteti preokupohet për aftësinë e tij që të sigurojë stabilitet dhe, në një demokraci liberale, për të drejtën për të votuar, për shtetin ligjor dhe për lirinë e fjalës. Në dallim nga këto, shoqëria civile, mbron të drejtat e njeriut për të mbijetuar përballë rrezikut si të komodifikimit të tregut, ashtu edhe të atij që vjen nga dhuna e shtetit. Nëse dy të parat kanë qenë fusha e ekonomisë dhe e shkencës politike, kjo e fundit është, në mënyrë karakteristike, fushë e sociologjisë dhe e disiplinave të afërta me të.
Nisur nga teza e formuluar për herë të parë nga Karl Polanyi në librin e tij Transformimi i madh, botuar më 1944, me të cilën argumentohet se në kushtet e agresivitetit të tregut kapitalist shoqëria shndërrohet në një specie të rrezikuar, Michael Burawoy dallon—dhe analizon—tre periudha të zhvillimit të tregut kapitalist, të cilat janë shoqëruar me kërkesa për tre lloje të drejtash njerëzore dhe të cilat motivuan zhvillimin e tre llojesh sociologjie.
Në hapat e para të zhvillimit të kapitalizmit—në Angli në shekullin e 18-të dhe më pas në Shtetet e Bashkuara dhe në Europën kontinentale—ishte shteti ai që fillimisht promovoi lindjen e tregut kapitalist, i cili, me t’u krijuar, fitoi një momentum të vetin duke u përpjekur të reduktojë gjithçka në mall—punën, tokën, paranë. Kjo ishte, njëherësh, periudha e parë e zhvillimit të sociologjisë, ajo e lindjes së këtij aktiviteti intelektual, i cili, vetëm më vonë—në mesin dhe fundin e shekullit të 19-të — u shndërrua në një disiplinë të shkencave sociale. Sociologjia, argumenton Burawoy, lindi si përgjigje ndaj brutalitetit të forcave të tregut dhe kishte, në fillimet e saj, një tipar të spikatur moral dhe reformist. Këtë periudhë ai e quan “periudha e sociologjisë utopiste” (utopian sociology). Në Angli dhe në Francë, ajo u përfaqësua, përkatësisht, nga mendimi kritik dhe utopik i aktivistëve të tillë si Robert Owen dhe Charles Fourier, ndërsa në Shtetet e Bashkuara utopizmi u përhap veçanërisht në periudhën “postbellum” (1866-1913). Shumë nga idetë dhe skemat utopiste të asaj kohe e morën frymëzimin e tyre nga e drejta për punë dhe lindën si reagim ndaj komodifikimit dhe tiranisë së tregut.
Shekulli i 19-të njohu një ekspansion të tregut kapitalist në shkallë ndërkombëtare. Në fillim të shekullit të 20-të, ky ekspansion dhe tregtia e lirë thuajse u ndërprenë nga Lufta e Parë Botërore; ato fituan përsëri momentum në vitet 1920-të. Në vitet 1930-të, sidoqoftë, pasiguria e tregjeve globale krijoi reagime ekstreme në shumë shtete, të cilat morën formën e Fashizmit apo të Komunizmit (kolektivizimi dhe planifikimi stalinist), të Marrëveshjes së Re (New Deal) në Shtetet e Bashkuara apo të Social-Demokracisë, forma këto, të cilat, siç ve në dukje Polanyi, në një mënyrë a një tjetër, ia nënshtruan tregun kontrollit shtetëror. Në disa vende—si në Gjermaninë naziste apo në Bashkimin Sovjetik — kjo çoi në fundin e sociologjisë, ndërsa në vende të tjera, si në Shtetet e Bashkuara, sociologjia u shndërrua në një shkencë të politikave (policy sociology). Kjo ishte periudha kur sociologjia kishte si preokupim qendror të saj probleme të tilla si pabarazia sociale, statusi social, pjesëmarrja në organizata dhe kushtet e modernizimit. Shteti dhe shoqëria civile shiheshin si aleatë në kufizimin e ekseseve të ekonomisë së tregut.
Shekulli i 20-të u mbyll ashtu siç nisi, me një përkushtim të rinovuar ndaj tregut—mesianizmi neoliberal. Ai filloi me krizën ekonomike të viteve 1970, vazhdoi me dizintegrimin e Bashkimit Sovjetik, me tranzicionin drejt “Leninizmit të tregut” në Kinë, me erozionin e ngadaltë të socialdemokracisë në Europë, për të kulmuar me krizën e sotme financiare dhe ekonomike, e cila tashmë ka marrë përmasa globale. Në kuadër të këtyre zhvillimeve, argumenton Burawoy, sociologjia duhet të mbajë një distancë si nga shteti, ashtu edhe nga agjencitë rregullatore supranacionale, si Fondi Monetar Ndërkombëtar, Organizata Botërore e Tregtisë apo Banka Botërore, për shkak se këto institucione nuk e kundërshtojnë më, por e nxisin ekspansionin e tregjeve. Kjo, sipas tij, është “periudha e sociologjisë publike” (public sociology), preokupimi i së cilës është bërë mbrojtja e disa të drejtave të veçanta humane, si liria për t’u mbrojtur nga forca shkatërrimtare e tregut dhe e shtetit, apo të drejtat dhe liritë për të mbijetuar dhe për t’u vetorganizuar kolektivisht.
Konkluzioni në të cilin vjen Burawoy është se, “nëse të drejtat e punës (labor rights) u fituan në terrenin e ekonomisë dhe të drejtat sociale (social rights) u fituan në terrenin e shtetit, të drejtat njerëzore (human rights) do të fitohen në terrenin e vetorganizimit të shoqërisë”. Sipas tij, “detyra e një sociologjie publike kritike është që të krijojë lidhje midis komuniteteve të rrezikuar nga shteti dhe tregu në çdo skaj të globit për të artikuluar një gjuhë të përbashkët, përmes së cilës të mundë të njihen dhe kuptohen eksperiencat e përbashkëta njerëzore në skajet e ndryshme të rendit botëror”. Sepse, argumenton ai, “një sociologji publike do të duhet të pranojë karakterin global të çështjeve publike. Ajo do të ketë sukses në këtë projekt vetëm nëse arrin të kapë imagjinatën e publikut që ka vizione mbi alternativa [të zhvillimit]. Kjo, sidoqoftë, nuk do të thotë të ëndërrosh alternativa dhe të spekulosh mbi mundësitë e tyre, por të fokusohesh në utopi reale, të cilat burojnë nga lëvizje dhe organizata konkrete”.
Një pikëpamje e tillë sjell një fokus të ri në sociologji. Themeluesit e sociologjisë, Emile Durkheim dhe Max Weber, kanë qenë skeptikë ndaj publikut. Durkheim, për shembull, i konsideronte lëvizjet sociale jo si një zë i publikut, por si tregues të patologjive sociale, ndërsa Weber fliste për një masë të paartikuluar, e cila jepet pas sentimenteve irracionale dhe manipulohet lehtësisht nga liderët. Idetë e tyre kishin të bënin me një shoqëri të masës (mass society), jo me një shoqëri të publikut (society of publics). Ishin pikërisht ide të tilla ato që motivuan zhvillimin e sociologjisë amerikane pas Luftës së Dytë Botërore, duke justifikuar, nga njëra anë, një tërheqje në sociologjinë profesionale dhe, nga ana tjetër, një sociologji të politikave apo sociologjinë e aplikuar. Vetëm me lëvizjen për të drejtat civile dhe lëvizjen për të drejtat e grave në vitet 1960, u bë e mundur që sociologjia të përpunonte idenë e një publiku të artikuluar, i cili mund të luftojë në mënyrë racionale për interesat e tij jashtë terrenit dhe formave të politikës konvencionale. Sipas Burawoy-t, teoria e lëvizjeve sociale, teoria kritike dhe teoritë feministe sollën një revolucion në sociologji, duke bërë të mundur një sociologji të publikut, pra edhe sociologjinë publike.

1 Komente

Ja dhe nje tjeter shkrim ne forme permbledhje gjerash qe kane thene te tjeret. Keta mendimdhenesit shqiptare duhen te pushojne se lexuari cfare kane shkruar te tjeret dhe te fillojne te mendojne me koken e tyre.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).