Letërsia e gjuhës së ndaluar

Shkrimi i ndaluar në pesëqind vjet pushtim osman dhe krijimi i një race shkrimtarësh nën komunizëm që mbajti në këmbë metodën e realizmit socialist. Ja dy ndodhitë fatale kur autoritetet kanë vepruar kundër letërsisë.


Kjo është një lectio magistralis, "Letërsia e gjuhës së ndaluar", që shkrimtari Ismail Kadare lexoi pak kohë më parë në Universitetin e Palermos, me rastin e dhënies së titullit Doctor Honoris Causa

Për një shkrimtar që vjen të marrë titullin "Doctor honoris causa", gjëja e parë që i vjen ndër mend është se, në qoftë se është i detyrueshëm një fjalim, ai duhet të përshkohet nga filli i një argumenti shkencor. Nuk besoj se them ndonjë gjë të re, po të theksoj këtu se një gjë e tillë është jo fort e lakmueshme për mjeshtërinë tonë.

Kam vënë re se sivëllezërit e mi nga ish-perandoria e përmbysur komuniste, në raste të tilla kanë folur për shtypjen ndaj letërsisë. Thënë ndryshe, një temë që duhej t'i përkiste publicistikës, madje do të shtoja, kujtimeve emocionale, ka marrë statusin e argumentit shkencor.

Në thelb nuk ka ndonjë gabim kushedi çfarë. Shtypja e letërsisë dhe arteve në botën komuniste u ngrit në rangun e një shkence. Rrjedhimisht, trajtimi i kësaj shtypjeje mund të bëhej në të njëjtin stil.

Të gjitha rendet autoritare në botë kanë patur probleme me letërsinë. Në të gjitha rastet është letërsia që, në fund të fundit, ka ngadhënjyer. Ndërkaq, duhet thënë se nga të gjitha rendet, i vetmi që iu afrua fitores kundër letërsisë ka qenë komunizmi. Është folur shumë për këtë, ndaj nuk do të zgjatem.

Do të kujtoj vetëm pyetjen që është bërë shumë herë: a ka shpikur komunizmi ndonjë armë të re, një armë që do të ishte fatale kundër letërsisë?

Përgjigja është po. Është përdorur vërtet një shpikje e re. Komunizmi ishte i pari rend në botë që e kuptoi se letërsia e madhe nuk pësonte asgjë, as prej censurës, as prej burgjeve e as prej tmerreve të tjera. Për ta vënë në gjunjë përfundimisht duhej diçka tjetër.

Kjo shpikje e re ishte krijimi i një race të re shkrimtarësh, një racë që me duart e veta do ta prishte artin e fjalës. Me fjalë të tjera, për të perifrazuar Josif Brodskin, nuk ishte e nevojshme të rrënohej drejtpërdrejt ngrehina e letërsisë, mjaftonte të prisheshin tullat, pra lënda me të cilat ajo ishte ngritur. Kështu, me tulla të sabotuara, ngrehina vetvetiu do të binte. Kjo zgjidhje radikale u arrit vetëm pjesërisht, nëpërmjet atij që u quajt "realizëm socialist".

Përse nuk triumfoi përfundimisht? Çfarë nuk mjaftoi? Mosha e sistemit, ndoshta?

Ka gjasë të ketë qenë kjo e fundit. Komunizmi, dihet, ka pasur dy mosha, njëra 70-vjeçare, që e arritën vetëm dy shtete, Bashkimi Sovjetik dhe Mongolia dhe drejt së cilës po ecën Kuba me Korenë e Veriut. Dhe mosha tjetër 45-vjeçare, që është pak a shumë ajo e vendeve të Europës Lindore, ku hynte edhe vendi im, Shqipëria.

Në historinë e njerëzimit, ajo që e përmenda si "zgjidhje radikale për letërsinë", ka pasur edhe një version tjetër tepër të rrallë e tepër të lemerishëm. Ky version nuk ka lidhje me komunizmin, por me një tjetër fatkeqësi: sundimin osman.

Ju e dini këtë sundim. Ai u shtri mbi krejt Gadishullin Ballkanik. Ai vuri nën vete dhjetëra popuj, gjuhë, kultura. Ai e shkëputi Ballkanin nga Europa, synoi pushtimin e qendrës së Europës në veri dhe gadishullin tuaj italian, në perëndim.

Ashtu si në rastin e komunizmit, edhe në rastin e pushtimit osman, vendi im, Shqipëria, kurrsesi nuk mund të pretendojë se ka qenë një viktimë e vetmuar. Ajo ra nën atë sundim bashkë me gjithë popujt e Ballkanit.

Ajo vuajti të njëjtin ferr. Meqenëse e përmenda moshën e komunizmit, po theksoj se koha e sundimit osman për nga gjatësia mund të quhet pa frikë infernale: pesëqind vjet.

Tingëllon e pabesueshme, dhe është vërtet aq e pabesueshme, saqë kohët e fundit, revizionistët e historisë kanë ngritur tezën se një pushtim kaq i gjatë nuk mund të quhet pushtim. Ata janë duke kërkuar një emër tjetër, më të ndryshëm e, sidomos, më të përshtatshëm me vizionin e sotëm europian për pajtimin e popujve.

Me gjithë përpjekjen për mirëkuptim, personalisht nuk besoj se do të gjendet një tjetër fjalë për të zëvendësuar fjalën pushtim. Ashtu siç nuk ka ndodhur për fjalën "vdekje", e cila ndonëse është shumë më e gjatë se çdo pushtim, vazhdon të quhet, ashtu si dhe më parë, "vdekje".

Tërhoqa vëmendjen tuaj për kohëzgjatjen pesëqindvjeçare të pushtimit osman, jo për të rritur dramacitetin e diçkaje, të cilit dramaciteti i del dhe i tepron, por thjesht për të ardhur prapë te problemi që përmenda më lart, ai i zgjidhjeve radikale të problemit të letërsisë. Është fjala për një tjetër zgjidhje radikale, dy herë, ndoshta dhjetë herë më të lemerishme: ndalimin e vetë shkrimit.

Po e them qysh në krye: nga gjithë gjuhët e Gadishullit të madh Ballkanik, gjuha shqipe, ajo që unë përdor, është e vetmja, shkrimi i së cilës u ndalua për pesëqind vjet.

Unë nuk di ndonjë vend tjetër në kontinentin europian, gjuha e të cilit të ketë pësuar një tmerr të tillë. Përse? Si u gjykua më pas, përse nuk ndryshoi me kalimin e shekujve, si vazhdoi gjer në fund, në çastet kur perandoria plakë po jepte shpirt?

Këtyre pyetjeve e kam vështirë t'u përgjigjem. Shqiptarëve u lejoheshin shumë gjëra: u lejoheshin kishat, pronat, gradat e larta në ushtri e në administratë, madje posti i kryeministrit perandorak, që ata e patën disa herë, por nuk iu lejua kurrë një gjë: shkrimi i gjuhës shqipe. Ky ishte një ndalim i vërtetë, dramatik e pa kthim.

Në kronikën botërore të arsimimit, nuk besoj se gjenden raste kur mësues e vocërrakë, të kapur tek mësonin në fshehtësi shkrimin e gjuhës, masakroheshin aty për aty pa mëshirë dhe pa pendim.

Çfarë mund t'i ndodhë një gjuhe që pëson një lemeri të tillë?

Ç'ndodh brenda saj, në thellësi, atje ku vërtiten mekanizmat? Si bashkëjetojnë veglat e gjalla me ato që njëra pas tjetrës vdesin? Vetë gjuha si mbahet në këmbë, si zbutet apo egërsohet? Ç'cilësi fiton, apo humb? Cilësi engjëllore apo më shumë demoniake?

Gjer më sot nuk kam ndeshur në studime që të merren me këto çështje. Thjesht mund të përsëris se jam njëri prej shkrimtarëve që kam përdorur këtë gjuhë.
Dhe tani më lejoni të flas diçka më tepër për të. Më saktë, të rikujtoj disa shënime që i kam marrë vite më parë, në një periudhë jo të lehtë, jo vetëm të jetës s'ime, por të gjithë popullit që i përkas.

"Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit."
Kjo është fraza e parë e shkruar në gjuhën shqipe.

Nuk njoh tjetër gjuhë të nisë historinë e saj të shkruar me formulën e pagëzimit. Ngjan si e sajuar prej poetësh, ndonëse nuk ka kurrfarë sajimi. Fakti është më se i saktë, madje dokumenti ku kjo frazë është gjendur, një qarkore e shkruar në latinisht prej peshkopit të Durrësit, Pal Engjëllit, ka datën e lëshimit. Atje është 8 nëntor 1462.

Gati pesëqind vjet më pas, pikërisht në këtë ditë, 8 nëntor 1941, komunistët shqiptarë do të themelonin partinë e tyre, çka ngjan si një tjetër përkim. Por këtë herë në kahe tjetër.

Partia Komuniste do të luftonte vdekshëm me fenë që ta shkulte e ta nxirrte jashtë universit shqiptar. Por ajo do të vërtitej, do të vërtitej pa pushim rrotull Shqipërisë, me shpresën e kundërt: të kthehej prapë atje.

Më 1555-ën, një murg katolik, Gjon Buzuku, botoi librin e parë në shqip, një përkthim lutjesh, duke bërë kështu për shqiptarët atë që kishte bërë pak a shumë për gjermanët tridhjetë vjet më parë se ai, i famshmi Martin Luther.
Në vitin 1592, Lekë Matranga, botoi "këngën e përshpirtshme", vjershën e parë të letërsisë shqipe të kultivuar:

Gjithëve u thërres, kush do ndejese,
Të mirë të kreshté, burra e gra
Mbi fjalë të Tinëzot të shihni meshe
Se s'ishte njeri nesh që mkate s'ka.

Hijeshia e vargjeve njëmbëdhjetërrokëshe dëshmon për një traditë më të hershme vjershërimi, pa llogaritur dhënesën gojore shumë më të vjetër.

Por, gjatë ikjes së madhe të shqiptarëve, asaj ikjeje të pikëllueshme, që duhej të ketë qenë brenga më e hidhur e këtij kombi gjatë dy mijë vjetëve, shumë libra e dorëshkrime duhet të kenë humbur.

Dëshpërimi i zi, nxitimi, trandja nervore, arkat e harruara, balta, hendekët e rrugës, ujët e detit, të gjitha këto gëlltitën pjesën e tyre nga arkivat e princërve e të baronëve, nga kambanat që ngarkoheshin nëpër anije, nga ikonat e kishave dhe stolitë e zonjave.

Shumë kambana ranë e u mbytën në det.
Ende dergjen atje, në terr e në ndryshk
Me gjëmimin që e ndrynë përbrenda përjetë,
E q'ashtu që së brendëshmi i gërryen e i ha.

Por kambanat e tretura mund të derdheshin sërish në trojet italiane, ku ata u mërguan. Do të tingëllonin ndryshe pa dyshim, dhe do të gjendeshin gjithfarë shpjegimesh për këtë: ajri që s'është po ai, mungesa e bjeshkës aty pranë që kthen jehonën dhe trajta e luginës ose metali që s'qe i njëllojtë, gjersa të gjendej dikush që të thoshte se kambanat ishin po ato, por qenë ata që s'ishin më ata që kishin qenë.

Pra, mund të zëvendësoheshin njëfarësoj kambanat dhe stolitë e grave dhe shumë gjëra të tjera, veç dorëshkrimet e tretura s'ribëheshin më.

Shqipërisë i ndodhi diçka që rrallë i kishte ndodhur ndonjë vendi. Kur elita e vendit, kryezotët, oficerët, njerëzit e letrave, të arkivave, diplomatët, kontët, dukët, shkronjësit e manastireve, duke mos e menduar dot jetën nën shenjën e islamit, ikën përtej detit, u duk se bashkë me arkat e rënda morën me vete edhe trurin e kombit.

Dhe, në njëfarë mënyre, ashtu ishte. Gjithë rrafshnalta shqiptare ra në mpirje e në zi. U duk se vendi, si i goditur në kokë, do të mbetej i gjymtë përgjithmonë.

Por, pikërisht në atë kohë, shtysa e vetëruajtjes rivuri në veprim një mekanizëm të vjetër: letërsinë gojore. Lart në male, atje ku kishte mbetur ende një mugullimë drite, makina e lashtë u trand përsëri.

Kishte qenë përherë aty, por disi jashtë vëmendjes, sidomos qysh nga koha që shqiptarët kishin mësuar të shkruanin, madje të botonin edhe libra në gjuhën latine, si gjithë evropianët e ditur. (Njëri prej tyre, prifti shkodran, Marin Barleti, qe përkthyer ndërkaq në krejt gjuhët e Evropës.) Pra, makina kishte qenë aty, veç tani, në ditët e apokalipsit, u duk se sa shumë i duhej këtij vendi.

Por ajo, si çdo makinë e këtij lloji, kishte teknologjinë e saj trillane: nuk punonte dot veç me brumë të lashtë. Ishin ligje misterioze të trashëguara që në kohërat homerike. Sytë e rapsodëve, ndërsa qenë të veshur për gjashtëqind-shtatëqind vjetët e afërt, shikonin shkëlqyeshëm, përtej tyre: shtatëqind e pesëdhjetë, tetëqind, një mijë vjet.

Dhe kështu, ndërsa Shqipëria po jetonte një tragjedi të re, ata, të verbër ndaj saj, iu rikthyen një tragjedie të kryehershme, dyndjes sllave.

Poshtë në rrafshultë, ndiheshin ndërkaq tek-tuk ca kambana të rralla, regëtinin ca zjarre, një këtu, një aty, nëpër famullitë gjysmë të shkreta.
Diku midis viteve 1566-1622, një tjetër prift katolik, Pjetër Budi, shkruante vargjet:

Ku janë ato gra e vasha
nde sqimë e nde madhështi
me petka të mëndafshta
nalcuom mbë zotërij?
Gjithë mortja i rrëzoi
Sikur i pret me shpatë...

Ato të kujtonin çuditërisht vargjet e François Villonit:
Ku janë zonjat e dikurshme
Ku është bora e vitit që shkoi?

çka dëshmonte se ciklonet poetike e kanë përshkruar rruzullimin tokësor edhe atëherë kur dukej se gjithçka ishte ndarë dhe se ndërkomunikimi midis poetëve ishte i pamundur.
Pas Pjetër Budit, në letërsinë shqipe erdhi Pjetër Bogdani, një nga mendjet më të gjera e të ndritura të botë shqiptare.

Ai ishte poet, filozof e dijetar i madh. Në gjithë veprën e tij ndihet mundimi, lodhja e një titani. Ka gati dyqind vjet që Shqipëria ndodhet në natën osmane.

Pra ajo është ende afër mesnatës (ora e mesnatës duhet të bjerë pas pesëdhjetë vjetësh, përderisa nata e gjithë do të jetë e gjatë pesëqind vjet). Pavarësisht se askush nuk e di se në ç'pjesë të natës ndodhet vendi, poeti e ndien.

Ai e ndien se nën peshën aziatike, bota shqiptare jep çdo ditë krisje e pëson shembje. Feja është një nga ledhet e para që trandet.

Për një habi të pashpjegueshme qartë, dy nga popujt më të moçëm e kokëshkretë të rajonit, shqiptarët në veri dhe kretasit në jug, bëjnë kthimet e para në fenë islamike.

Janë tepër të vjetër dhe janë lodhur nga krishterimi? Ashtu siç qenë ndër të parët që të lodhur nga paganizmi kishin marrë krishterimin? Askush s'mund ta shpjegojë gjer në fund enigmën.

Pjetër Bogdanit, që është peshkop katolik, i dhemb pa dyshim kjo çarje. E bashkë me të i dhembin shumë gjëra të tjera, krejt universi shqiptar që shkon drejt teposhtjes.

Ai e ndien se po irnosen ngjyrat e veshjeve, po zvarget si e damllosur muzika, madje lëvizjet e shqiptarëve po flashken edhe në trutë e tyre pikë-pikë po depërtojnë përftimet orientale: "javashllëk" dhe "kismet".

Ai e ndien madje se edhe gjuha shqipe, sado sipërane e tigreshë të ishte në krahasim me turqishten, po lodhej prej goditjes së shurdhër të bishtit të tjetrës.

Ai i ndien të gjitha këto, ndaj vendos të ndërmarrë diçka titanike: t'i vërë supet botës që rrezikon të shembet. Kjo kushtëzon përftimin si prej galaktike të veprës së tij, universalizmin e saj, vizionet planetare dhe sidomos motivet kozmogonike.

Këto të fundit e mahnitnin veçanërisht Lasgush Poradecin. Duke kujtuar njohjen e tij të parë me veprën e Bogdanit, ai shkruan: "Kam kopjuar një poezi kozmogonike, e cila nga pikëpamja e koncepsionit origjinal, e idesë së fuqishme dhe e formës së veçantë të saj, jam i mendimit se duhet konsideruar si një monument letrar, jo vetëm i gjuhës shqipe, por i republikës së letrarëve përgjithësisht.

Kozmogonia e të Madhit Shqiptar u bën ballë, me cilësitë e veta, kozmogonisë asiriane (babilonase), ashtu sikundër këtë e shohim në Biblën hebraike dhe kozmogoninë indike, ashtu sikundër këtë na e shfaqin Vedat e Shenjta".

Titanizmi, ashtu sikurse dhe katastrofa, do të shfaqen herë pas here në letërsinë shqipe, njëlloj si ciklet kozmike. Ato do të shfaqen gjatë Rilindjes Kombëtare me Naim Frashërin. Ato do të rishfaqen në fund të shekullit XX gjatë dramës së Kosovës, që ende mban erë shkrumb.

Pjetër Bogdani është nga Kosova, por s'është kjo arsyeja kryesore, që vepra e tij është studiuar më mirë atje. Arsyeja e thellë është se pikërisht atje u përsërit tragjedia e vjetër. Ashtu si në epikën gojore shqiptare makthi turko-osman ringjalli dyndjen sllave, ashtu në letrat kosovare, makthi sllavo-serb ringjalli dyndjen osmane.

Shkreptima idesh i karfosnin harmonikisht letrat shqipe, ato që duke lindur me formulën e shenjtë të pagëzimit kanë mbyllur ciklet e ringjalljes me një tjetër formulë të shenjtë: Shqipëria u ngjall së vdekurish.

Në mbyllje të kësaj fjale do të doja të kthehesha përsëri te fillimi i saj: ndalimi i shkrimit të gjuhës shqipe.

Ç'do të bënin shkrimtarët e mundshëm (potencial&eumlsmiley shqiptarë me një gjuhë të tillë? Zgjedhjet nuk ishin të shumta. Dhe, veç kësaj, të gjitha ishin të trishtueshme.
E para gjë që të vjen ndër mend në kësi rastesh është heqja dorë prej një prej pasioneve më të vjetra të njerëzimit: krijimit letrar.

Dhe, shumica e shkrimtarëve të mundshëm shqiptarë bënë pikërisht këtë: e braktisën artin e të shkruarit. Ne nuk e dimë dhe as mund ta dimë numrin e tyre. Ne dimë me saktësi vetëm një gjë: që humbja e kulturës shqiptare ishte e pandreqshme.

Një zgjedhje tjetër, më tepër iluzore se e vërtetë, ishte rikthimi i shkrimtarëve në traditën e vjetër rapsodike të letërsisë gojore. Ndërkaq, duhet thënë se, pavarësisht glorifikimit që i bëhet shpesh kësaj tradite, ajo mbetet përherë e mangët në krahasim me letërsinë e shkruar.

Një zgjedhje e tretë, në thelb e pikëllueshme, ishte përdorimi i gjuhëve të tjera për t'u shprehur, kryesisht latinishtja e pas saj, gjuhët e tjera europiane.

Një pjesë e shkrimtarëve shqiptarë u strehua kështu në gjuhë të tjera, duke i dhënë fjalës emigrim një tingëllim dyfish dramatik. Një letërsi e tërë u krijua kështu nga ata që u cilësuan si shkrimtarë katolikë të veriut, letërsi e fuqishme, brenda kostumit latin të së cilës ndihej drama shqiptare.

Konformizmi me një sajesë letrare turko-osmane, një farë letërsie e lejuar, madje e nxitur nga pushtuesi, ishte një zgjidhje jo vetëm iluzive, por edhe me pasoja fatale në qoftë se do të zinte rrënjë në kulturën shqiptare. Veçantia e parë e kësaj sajese ishte të shkruarit e shqipes me shkronja arabe. Veç kësaj, më e rëndë se kjo ishte brumi gjuhësor me të cilin ngjizej kjo kinseletërsi.

Në këtë brumë, gjuha shqipe zinte një vend minoritar. Si në një pasqyrë dukej qartë se si ajo po jepte shpirt e asfiksuar prej shtrëngimit të një tjetër gjuhe që, jo vetëm ishte gjuhë e pushtuesit, por që nuk ishte as e familjes indoeuropiane.
Në kushte dhe dilema të tilla, shkrimtarët shqiptarë u vërtitën një kohë tepër të gjatë, si tigrat në kafaz.

Një zgjidhje të fundit, nga ato që krijon vetëm dëshpërimi, do të merrte shkas ndoshta nga një model i vjetër, dhe pikërisht nga fraza e parë e gjuhës shqipe të shkruar, formula e pagëzimit, që përmenda në pjesën e parë të fjalës s'ime. Kjo formulë, e hartuar, siç thashë, më 1462-shin prej peshkopit shqiptar të Durrësit, gjendet brenda një teksti latinisht.

Shkrimtarëve shqiptarë nuk u mbetej veçse ky model: të strehonin tekste të kursyer shqip, brenda teksteve të gjuhës latine, të cilën nuk e kapte dot ligji osman. Me fjalë të tjera, të shpresonin që ca modele të gjuhës së tyre të rrezikuar, t'i strehonin për mbrojtje në trupin e ftohur të një gjuhe që nuk frymonte më.

Më lejoni ta mbyll fjalën time me këtë përfytyrim, që sa ç'duket tragjik, aq është edhe mallëngjyes në simbolikën e vet.

Simbolikën e shpëtimit që gjuha e popullit tim ka kërkuar te gjuha, që vërtet nuk ishte më e gjallë, por pa të cilën nuk mund të përfytyrohet qytetërimi europian.
Ju faleminderit.

"Hylli i Dritës", gusht 2009

66 Komente

Duke pas parasysh audiencën dhe okazionin ku përcillet kjo fjalë, besoj se komentimi i saj ketu eshte çeshtje luksi.

Në rrethana të tjera: merre me lëng se mishi u mbaru..

Disclaimer: Komentuesi po kalon një ditë të keqe dhe po ia nxjerr inatin kujt ti dali përpara smiley

 Kot, per kuriozitet, po a ka ndonje dokument osman qe ndalon perdorimin e gjuhes shqipe, dhe a ka te tille per gjuhe tjeter ne perandori. Nese kjo eshte e vertete, a ka ndonje aresye se perse vetem shqipen dhe asnje pervec shqipes, se kjo do ishte vertet interesante. Dhe me 14 vezire dhe 2 kryevezire dhe me prape nuk e nxorren dot nga ilegaliteti. Jam thjesht kurioz ta shoh te dokumentuar kete qe Kadareja e pershkruan kaq bukur poetikisht.

Ka PF. Te libri i kujtimeve te Eqerem Bej Vlores, poshte te footnote-t e kam te fiksuar qe ishte dekreti, apo fermani, a ku di une ca dreqin quhej, qe ndalonte ne vitet 1800 perdorimin e gjuhes shqipe. Ama faqe te sakte se ku ta gjesh nuk di te te them. Mbase mes faqeve 100-200.

Futnota e fq 168-169, sh. i nerumi Tirons!

vetem se nji gjo te bo pershtypje: qe egersia turke ka qene me e theksume ndaj muslimaneve dhe ca si me e moderume ndaj "kaurrve" ne ket aspekt.

e dija mer qe ishte diku aty smiley   

Mu s'me duket nanji cudi emo. Te ne, te pakten te muslimanet, kishin mendu se kishin hedh themelet mo te forta te turcellikut, prandaj edhe ishin mo te rrepte per te mos e cu punen dom.

 ju kujtoni se me vertet kishte turq ne shqiperi per 500 vjet ? me sa kishte rus apo kinez gjate ketyre 50 vjeteve qe zbatuam komunizmin duke respektuar 1 me 1 rregullat AUTENTIKE qe na vune vete SHQIPTARET tane te dashur.

keshtuqe nuk do mend, qe dhe ne kohe te turkut diktatin e vinte vete shqiptari "musliman" ne memedhe, se per bese kembe turku nuk pat.

te kishte turq prej 500 vjetesh dhe guret do qene bere te tille, jo me njerezit.

pastaj Ismaili rreh tjeter kund me kete muhabet te turqeve qe e peserit si turtull per çdo here (ket mundoni te gjeni smiley ). nuk i rruhet fort me tregu vuatjet e pushtimit osmanlli.

Jooo mer, nuk kishte. Thjesht vinin per ndonje ekspedite ndeshkimore, sa me pre naj kok pashai, kur kjo ishte e madhe, ose ose me pre shume te tilla kur nuk ishin aq te mdhaja (me i t'rame shum koka me i llaf) dhe nuk qe ishin aq t'mdhaja fool fakti se me ter mend menojshin se po u ftojshin per banket smiley

s'e kishin msu ala qe s'ka i gjo t'till si nje banket falas, m'i llaf.

Po as gjermon nuk ka pas mer, po ta morresh holl holl. Nja tri kokrra SS-esh nga ata me palldeme plumbi ne kraharuar mjaftojshin per shtate vilajete... madje as xhandare Zogu nuk ka pas,  kupto?... nji xhandar (kta zakonisht u merrshin nga malesi te thella si psh ajo e Skraparit dhe u pagujshin me flori t'kullum smiley  ) mbante zap gjithe zonen e Bregut te themi. Pra hyqymeti eshte hije, vegim, nuk eshte e perditshme, s'ka t'boj me thashethemin e vogel me c'nodhi ne kasaba ose carshi, eshte ajo e famshmja "o gjemimi qe gjemon", eshte prezence e perceptuar nepermjet receptoresh te krijuar nga paradigmat "frika ru vreshtin"... se kshu, po ta menojsh Hajdaro, edhe me keq e kon pas per prani fizike psh i grusht austro-hungarezesh kur kishin nen hyqem gjymsen e evropes, per te mos kalu te te zeste engleS, qe iu deshte me qen prezent e mos me bo mungesa n'msim ne gjith rruzullin.

 ç'lidhje kane xhandaret e zogut me gjermanet ? behen krahasime qe shkojne e kane sens, jo gjera pa kuptim. nuk ndenjen gje 500 vjet tek ne gjermanet, e para.

e dyta, Kadareja vete nuk e shpjegon dot se si populli yne, dhe gjuha e tij, nuk u zhduk pas nje pushtimi kaq te gjate, pa asnje preçedent tjeter ne bote. 

e treta, komunizmin e dhashe si shembull jo ngaqe nuk i dua une komunistet (pra per ta fut diskutimin ne ujrat e zakonshme te kesaj faqes) por se dhe Kadareja i permend gjate referatit te tij. duke i quajtur po aq te demshem, ne mos me shume nga turqit.

dhe e katerta, po kishe ndonje analize mbi shkrimin siper, te na e zberthesh ate, te ndihmosh dhe auditorin se kam pershtypjen qe nuk kane kuptuar gje te madhe, bujrum, ndryshe nuk ja vlen.

se dhe futboll te bejme, duhen respektuar ca rregulla minimale qe te mund te marrim te gjithe kenaqesi nga loja. jo njeri pergjigjet seriozisht e tjetri ben sikur humor.  

E bone Porten e Larte si me qene BE-ja qe ka vetem Delegacionin e Komisionit Evropian ktu m'Tirone dhe nuk imponohet me sepse paria e ndjek vete pulitiken e saj ngaqe ka approval rate te larte ne popull  smiley   

 mosbesimi tend nuk perben argument, i dashur. 

dhashe nje shembull me komunistet atje lart. nje politolog i njohur francez (per me teper me pikepamje te majta) nuk arrinte ta kuptonte besnikerine tone ndaj Stalinit, te cilen dhe vete ruset e dogjen si figure menjehere pas vdekjes. komunizmin tone "orthodoks" (ekstremist) ne e beme VETE, sepse me te gjithe komunistat e tjere u prishem. (ne fakt krejt rastesisht, ose si me thene prej rrethanave gjeografike, ata ishin shume ma larg nga turku qe na kishte ne kufi) 

imagjino sikur "perandorine komuniste" ta kishim ne kufi e te na mbante me buke "e municione", pa frike qe do ta kishim vazhduar 500 vjet e me shume komunizmin legjendar. per me shume pa pasur kembe komunisti te huaj ne vend.

ky eshte i vetmi shpjegim qe une i gjej, kesaj enigme, te ciles as Kadareja vete nuk i gjen zgjidhje tjeter, perveçse ta lere enigme. 

por nuk jam kundra te tjerave pikepamje, pres vetem ti shoh. smiley

ps: shtoj gjithashtu qe nuk eshte ky thelbi i hartimit te Kadarese. tjeter kund i rreh shenjestra. 

Fjalimi është interesant, por s'arrij të kuptoj se pse e ka dhënë atje ku e ka dhënë.

Për një shkrimtar që vjen të marrë titullin "Doctor honoris causa", gjëja e parë që i vjen ndër mend është se, në qoftë se është i detyrueshëm një fjalim, ai duhet të përshkohet nga filli i një argumenti shkencor.

Më shqip se kaq s'besoj se do të ta jepte përgjigjen smiley

Opozita ndaj librave si meshari i Gjon Buzukut ka ardhur nga VAtikani dhe jo nga perandoria osmane. Sic dihet ne ate kohe kisha luftonte shkrimin e librave te shenjte ne gjuhe kombetare (ne mos gaboj edhe Mark Marku ka shkruar kete para ca kohesh tek Shekulli). Interesi i perandorise osmane me gjuhet kombetare eshte shume me i vone me fillimin e levizjeve kombetare ne ballkan dhe kur osmanet filluan reformat e frymezuara nga evropianet per te centralizuar shtetin. Historikisht cfare thote Kadareja jane perralle me bisht ashtu si pretendimi se poezia e bejtexhive kishte mbeshtetjen e pushtetit duke i atribuar shtetit paramodern veti te shtetit qe i kemi njohur vetem ne periudha me te vonshme. Veshtire te mendosh se Kadareja eshte i panjohur me keto por kjo i sherben diskursit te tij te ekskluzivizmit fetar.

Më 1555-ën, një murg katolik, Gjon Buzuku, botoi librin e parë në shqip, një përkthim lutjesh, duke bërë kështu për shqiptarët atë që kishte bërë pak a shumë për gjermanët tridhjetë vjet më parë se ai, i famshmi Martin Luther.

OK???

No qesim, please!!!

ve re te lutem qe Kadareja nis te rrefeje se pse kjo gjuhe ishte e ndaluar dhe nis te shpjegoje 1500 me turkun dhe nuk perdor kete perqasje me Martin Luterin per te shpjeguar fatin e shkrimit te shqipes ne ate periudhe.

I nderuar emin, ju detyrohem nje pergjigje per etike komunikimi. E kuptoj drejt premisen tuaj, e respektoj, kam mendimin tim per te, por me lejo te mos debatoj me gjate ne kete teme, te cilen nga ana ime e kam mbyllur.

Me shume deshire, sinqerisht, do doja te diskutojme ne tema te ngjashme qe them se s'do mungojne.

me kete artikull, duket sikur i jep pergjigje Mondes, qe fjalen "aristokracia shqiptare" e vendosi ne thonjeza tek nje diskutim para ca ditesh. 

gjithashtu kadareja ka marr persiper nje mision patriotik (ne fakt eshte i vetmi qe ka shpatulla per te mbajtur frakun), te shpetoje shqipen, duke justifikuar perpara botes se qyteteruar, trashesine intelektuale shqiptare te shekullit te fundit e cila vazhdon te jete gjithnje à plein régime

ai po i thote botes se do te duhet akoma kohe per te pare shqiptarin e dyte te zgjuar. duhet pra pak durim.

Nuk di pse mu kujtu pershkrimi i udhetimit te kokes se ali pashait drejt kryeqytetit. At liber nuk e kam ketu. Gjithe kto vite pa e prek me dore. Ne mos gaboj aty pershkruhet vdekja e dikujt qe donte te bente nje vjershe nga nje gjuhe gjysem e zhbere. Anyway. Time to say g-nite.

Nje fjalim i shkelqyer.

Z. Hajdar, po ta vesh re mire, ne ate post qe s'te replikova as heren e pare, megjithese me permende takemet e krahines lol, thonjezat nuk kishin asnje lloj kuptim te vecante per se, pervec se te ndaheshin nocionet me vete.  Qe nga "bej" e deri tek "aristokracia" europiane.  Pra nuk kishin aspak qellim denigrues apo zvogelues. 

 

Per intervisten, pikepamje pak a shume te njohura te Kadarese.  

Intervju eshte ajo qe i mori korrespondenti (jo)vullnetar i zones trajnerit te ekipit te futbollit te Corovodes "5 shtatori" ne orvatje sizifiane per te kap midis fjaleve te mjegullta te trajnerit thelbin dhe shkallen e vertete te pritshmerive te tij ne ndeshjen e ardhshme me Ballshin. smiley

Qo s'esht intervju. smiley

PS Po mo e bukra esht qe s'eshte as shkence! smiley Qo mos-shqenca, per gjiF ata qe kometen Hallej e dun me 13. 13. 1913 dhe qe at frazen e Pal Ejllit e dun me 8 nentor 1441, perndryshe ai 500 vjetshi i mallkum figurativ s'qendron.

 

 

Sorry emo, me ngut per ne plazh, me mbesken mbi koke qe bente shenja padurimi ne gjuhen e vet engjellore smiley

Fjalimejshen e jo intervju smiley.

@ Z. Hajdar, gjithmone me mirekuptim vazhdo pa merak me mendimin tend gjenial, se une po e le me kaq, se mos i iken lezeti ketij muhabeti.

 Per intervisten, pikepamje pak a shume te njohura te Kadarese.

te njohura per çfare ?

te njohura per çfare ?

Te ditura per lexuesin e Kadarese, pavaresisht renditjes apo audiences.

 Te ditura per lexuesin e Kadarese, pavaresisht renditjes apo audiences.

ne ç'menyre te ditura, ti pershembull çfare kuptove personalisht, cili eshte mesazhi tij ? apo nuk je lexuese e tij ? 

ps: dhe kete nderhyrjen po e bej ngaqe, me sa pashe, nuk e kuptove akoma lidhjen e shkrimit lart me thonjezat e diskutimit tend ate dite. do te t'i jap shpjegimet por pres te di perpara ate qe ti kuptove prej kadarese.

Mbase nuk merzitesh te vete une ne plazh dhe e vazhdojme kete debat interesant kur te kthehem? 

Flm per mirekuptimin smiley.

Fjalim me shume mesazhe edhe per shume nga ne ketu, kjo quhet gjuhe ambasadoresh shqipetare neper bote , qe flet me shume se reklama ne CNN qe u be nje here e nje kohe,dhe qe e prezanton Shqiperine me mire se c`mund ta prezantojme ne te tere bashke. Krenar qe ne bote kemi nje goje kaq te embel e te mencur .

S'mu duk se dha ndonjë shembull për ndonjë gjuhë të ëmbël. Thjesht për një gjuhë të shtypur. Në më të mirën e rastit, dikujt mund t'i vijë keq për ne pasi dëgjon një fjalim të tillë.

 Nuk eshte se do i vije keq por do mendohet me shume kur te flase. 

Hajdar, po e vijoj ktu. Nqse je keqkuptu atje me lart, kerkoj ndjese. Nuk ishte personale, kaq gjo them qe kuptohet.

Tani, i nderuar bashkebisedues virtual, keto jane tema aq te renda dhe me peshe, sa qasja me normale ndaj tyre per ne vdekataret e zakonshem, ngelet nje perpjekie (edhe deshtake) per humor. Ka nje kryeproblem ai lloj diskutimi ku me gjase do futeshim: a eshte ajo c'ka ne e pervetojme si "orientalizem" "anadollake" ose me shqeto fare "turqeni", qe fqinjeron psh me konceptet "rahat" dhe "dembelhane STAMBOLLI" (ver veshin, s'thote njeri pertac Londre ose Parisi), pra a eshte ajo dicka inherente (e brendshme) e jona? Apo eshte e injektuar?

Te pohosh qe prezenca turke ka qene virtuale, i jep dore idese qe ato qe permenda me lart jane karakteristike e jona, dicka e ADN-se sone etnike. Une jam i mendimit qe prezenca turke ka qene e plote dhe na ka formesuar aq sa ka mundur e na ka bere keta qe jemi, dmth tipa qe i japim 2000 leke rojes se spitalit si "bakshish" per t'u futur brenda.

Ky muhabeti i counterfactit eshte i hershem ketu, por pyetja eshte e thjeshte fare: sikur ata asqeret imagjinare te mos ishin te Portes se larte, por te Habsburgeve, cili d ishte ndikimi (impacti)? Si do ishim ne? Kete askush nuk e thote, "counterfacti" te ha shpirtin, se eshte ne ajer, i paprekshem, dhe na detyron te vijme neper sterhollime si keto qe p bejme tani.

Keto jane tema te renda, sic e thashe. Ismaili dhe gjithkush do te donte shume te kishte pergatitjen e duhur shkencore si dhe ate dreq info arkivore qe mungon, per ti trajtuar keto probleme. Por askush nuk me duket se i ka keto. Dhe ndaj bishtnimi "trajtimi shkencor' eshte i papelqyeshem per shkrimtarin, qe ben atje ismaili. Ai ka zgjedhur formen me te pershtatshme: poetizimin e muhabetit sic mundet ta beje vetem klasi i tij.

Ndersa per pyetjen pushtim apo jo ai i turkut, me duket se kjo eshte nder gjerat e pakta qe eshte thene prerazi. Aq prere dhe me aq siguri, sa dhe vdekja!

 mire, dakort e morra vesh qe as ti nuk ke kuptuar gje te madhe nga çfare thote Kadareja, naten pra !

Ky eshte dallimi midis trajtimit shkencor dhe trajtimit te diskursit te ekskluzivitetit fetar e kulturor qe ngre Kadareja.

 

Fati i Gjon Buzukut
Robert Elsie -

Misteri i Mesharit të Buzukut ndërlikohet edhe më tej nga fakti që vetëm një kopje e tij ka mbijetuar në shekuj. Ai u zbulua rastësisht në vitin 1743 në bibliotekën e kolegjit Propaganda Fide, nga kleriku jezuit Gjon Nikollë Kazazi (1702-1752) nga Gjakova, kur ky po vizitonte Romën në cilësinë e Kryepeshkopit të Shkupit. (&hellipsmiley Shumë vëzhgues kanë vrarë mendjen se pse është kaq i rrallë Meshari në shqipe i Gjon Buzukut si dhe për mungesën e librave shqip në shekullin e gjashtëmbëdhjetë në përgjithësi. Arsyeja gjendet në historinë e Kishës. Politikat e kishës katolike për botimet, sidomos për botimet në gjuhët vendase, pësuan luhatje të mëdha gjatë viteve të Këshillit të Trentit (1545 - 1563) dhe më tej.
Nën frymën e Reformës aq të nevojshme, Kisha fillimisht lejoi disa përkthime të teksteve kishtare në gjuhët vendase, por shumë shpejt kjo politikë ndryshoi. Me riafirmimin e mësimeve tradicionale katolike të Kundër-Reformës, që shënoi fundin e Rilindjes në Itali, dhe në atmosferën e përgjithshme të frikës dhe kërcënimit që sundonte gjatë Inkuizicionit, ajo shumë shpejt i futi të njëjtët libra në Indeks dhe i ndaloi. Veçanërisht të rreptë ishin Indekset e viteve 1554-1555, pra pikërisht viti kur Buzuku përfundoi Mesharin e tij, si dhe Indeksi i vitit 1559 nën papën Pali IV (r. 1555-1559). “Versioni venedikas i indeksit të ri ndaloi opera omnia-t e rreth 290 autorëve, rreth katër herë më shumë se paraardhësi i vet, si dhe shumë tituj të tjerë të veçantë... Me tërheqjen e indeksit të viteve 1554-1555, Zyra e Shenjtë e Venedikut filloi të nxirrte dekrete të veçantë...
Pesëdhjetë e shtatë njerëz të librave u thirrën të paraqiteshin tek Zyra e Shenjtë më 22 gusht 1558, ku u njoftuan se ndalohej botimi i Biblës në gjuhët vendase... Indeksi i ri u shtyp dhe u shpërnda në Romë në janar të vitit 1559. Indeksi i Palit IV ndalonte opera omnia-t e rreth 550 autorëve, gati dyfishi i numrit të autorëve të përfshirë në indeksin e viteve 1554-1555, si edhe shumë tituj të tjerë... Indeksi i Palit IV futi në Itali një tipar të indekseve të mëparshme të Evropës Veriore; ai dënonte posaçërisht rreth gjashtëdhjetë variante të shtypura dhe të botuara të Biblës. Ai ndaloi gjithashtu edhe shtypjen dhe zotërimin e Biblave në çfarëdo gjuhe vendëse, përveç rasteve kur kjo bëhej me lejen e Inkuizicionit... Në Romën e Palit IV, ku edhe kardinalët e mbanin gojën mbyllur nga frika e Inkuizicionit, indeksi i ri krijoi paralizim e tmerrim dhe çoi në asgjësimin e një numri të madh librash” (P. F. Grendler: The Roman Inquisition and the Venetian Press, 1540-1605. Princeton 1977, f. 95, 115-117).
Meshari i Gjon Buzukut, i shkruar në një gjuhë që nuk mund ta kuptonte askush në rrethet e larta kishtare, jo vetëm që mund të jetë konsideruar si një kërcënim heretik, por atij edhe i iku koha shumë shpejt mbasi u shkrua. Në vitin 1563, Këshilli i Trentit, në një prej dekreteve të tij të fundit, kërkoi rishikimin e dy prej manualeve më të rëndësishëm liturgjikë të përdorur nga kisha: përmbledhjen e lutjeve dhe psalmeve, dhe mesharin. Versionet e reformuara të këtyre manualeve dolën në vitin 1566, bashkë me një katekizëm të ri. “Secila vepër u paraqit me anë të një dekreti të Papatit, që shprehte lumturimin e madh për botimin e saj, tregonte se duhet të përdorej në të gjithë krishterimin katolik dhe ndaloi shumicën e versioneve më të vjetra” (Grendler: op. cit. f. 169).
Ndaj, edhe sikur Meshari i Buzukut, kundër të gjitha gjasave, t’i kishte shpëtuar vëmendjes së Inkuizicionit, atij shumë shpejt do t’i kalonte koha dhe do të bëhej i papërdorshëm. Shumë vepra liturgjike dhe fetare u ndaluan ose hoqën nga qarkullimi në periudhën tridhjetëvjeçare në vijim, nga 1568 deri më 1598. Po të kemi parasysh ndikimin e Këshillit të Trentit dhe të Inkuizicionit, që në kohën e shkrimit të Mesharit ishte në kulmin e vet, është vërtet një mrekulli që ka mbijetuar qoftë edhe kjo kopje e vetme e Mesharit në gjuhën shqipe.
Për fatin e autorit nuk dihet.
http://www.elsie.de/pdf/articles/A2006FatiBuzukutShqip.pdf

[botuar në gazetën Shekulli , Tiranë, 14 qershor 2006, f. 18-19 / Published in the newspaper Shekulli, Tirana, 14 June 2006, p. 18-19]

Meshari eshte nje prove e padsikutueshme e (1) deshires per identitet (edhe gjuhesor) nga qendra. Me shume gjase eshte edhe (2) prove e nje nevoje te tille "nga poshte". Kjo eshte logjike formale qe s'ka nevoje per arkiva dhe bibliografi. Dhe eshte vertet fat mbijetesa e atij libri, pasi pa te edhe hipoteza e mesiperme (1 dhe 2) do ishte dicka ne tym.

Diktaturen e kishes nuk e ka diskutuar askush. Meshari per shqiptaret e sotem ka rendesi per pikat 1 dhe 2.

Cdo perpjekie per "zbutjen" e ndikimit turk dhe shperndarjen e "fajit" edhe andej nga Vatikani apo edhe nga Franca (per kohen kur qene dy pape) duket me se paku si nje ndermarrje tinzare per tjeter qellim, te cilin une nuk mund t'a artikuloj.

Meqe po fliste Tironci pak ma pare, 300 vjet pas mesharit, ja cfare thuhet ne kujtimet e Eqerem beut:

Pervec pengimit me cdo menyre te celjes se shkollave shqipe, qeveria aty ku kishte pushtet te mjaftueshem, burgoste, madje edhe i rrihte publikisht, te gjithe ata te cilet shkruanin qofte edhe nje leter shqip.

Pastaj sillen shembuj per denime te Abaz Age Hamzarajt te Kanines (interesant krahasimi brilant i tij: nuk sillej para gjyqit asnje rast nga 200-260 vrasjeve qe beheshin ne vit, por denoheshin me 20 vjet ne Kala te Janines ata qe kishin libra shqip), te Hasan bej Vrionit dhe te birit me 9 vjet apo te Murat bej Toptanit.

Per mua egersia e ndeshkimeve shkon paralel me deshiren per shqip dhe forcen e shqipes, qe i ngjason nje religioni me shume se sa nje gjuhe te shkruar.

 o emin, eshte pa lidhje me diskutimin kjo qe solle ketu. ne rregull le ta pranojme qe edhe kisha e ndaloi shkrimin e shqipes, nuk ishte vetem Porta e larte (sidoqofte faktet jane fakte, shkrimin e pare e beri nje prift, jo nje hoxhe).

vetem se nuk duhet harruar qe katoliket ishin NJE PAKICE, fare e pallogaritshme me numrin tjeter te shqiptareve, por me kryesorja te gjitha FAMILJET E MEDHA shqiptare, dmth pronaret e medhenj te tokes, ishin nderkaq islamizuar ose me drejt turqizuar. katolike kish veç ne malesite e pashkelura te vendit, sot me perkedheli i quajme çeçene. 

gjithashtu te tere sistemet, sado diktatoriale te jene, jane TOLERANTE ndaj pakicave te çdo forme e karakteri social te jene. Enveri trajtonte me mire minoritaret greke sesa vendalijte e tij prej gjirokastre, sistemi i ashper tregohej me tolerant ndaj nje homoseksuali (qe te gjithe i njifshin ne tirane ne ate kohe) sesa nje personit te panjohur qe merrej me agjitacion e prapagande nga me e uleta. te thoje s'ka gjalp ne dyqan, te futshin mbrenda pa meshire. etj, etj.

enigma eshte si shpetoi shqipja nga gjith ky persekutim qindra vjeçar ?

kesaj nuk i jep dot pergjigje as Kadareja. une them qe persekutimi ishte si gjithmone shqiptar. gjuha shqip nuk u konvenonte  shume zoterinjve turkollashe te shqiperise se popullsia nuk do tu bindej me, gjithashtu turqit ishin larg qe te mesohej turqishtja. vete hoxhallaret nuk dinin me shume se disa rreshta ne arabisht te kuranit.

njesoj si prokseneteve moderne shqiptare te ketyre viteve te fundit, qe nuk u interesonte mesimi i gjuhes se huaj prej fshatareve injorante qe shfrytezonin si prostituta, sepse fare thjesht nuk do te mund ti mbanin te lidhur pas tyre.

gjithashtu Kadareja na shpjegon se iken NJEREZIT ME TE MIRE, iku truri, karakteri, fisnikeria, duke lene mbrapa me zgjepsat, me te paditurit, me pak trimat. njerez te llojit qe edhe Enveri hypi ne pushtet, keta ta do mendja qe perdorin mjete obskurantiste per te mbajtur te tjeret nen hyqem, ngaqe burrerine ose kulturen e tyre e kane te ulet. 

ketu behet lidhja dhe me thonjezat e Mondes per "aristokratet shqiptare" tek ai shkrimi tjeter. normal qe ata qe gjendeshin mbas gjithe atyre vitesh dekadence e turqenie absolute, nuk ja mbushin me syrin asnjerit per aristokrate si te filmave, e veç meritojne ti vesh ne thonjeza, siç me te drejte beri dhe monda e zgjuar. 

sidoqofte, Kadareja justifikon shqiperine injorante te sotme ne syte e botes. jo pa qellim permend ate priftin gjerman qe vetem 30 vjet para nesh shkroi librin e pare ne gjermanisht. imagjino nderkohe sa shkrimtare, filozofe, artiste e te tjere ka qit gjermania e sa kemi qit ne.

kete e justifikon me pushtimin turk, pra fatin e keq shqiptar. kushedi sa te mire do ishim thote kadareja po te mos na vinte turku te na zaptonte, e per rrjedhoje te na iknin dhe gjithe kokat e mençura si zogjt e korbit.

njesoj si ju mor te uruar, u thot ai te huajve, do hanim me luge floriri sot.

tani sepse Kadareja i madh, perdor te njejtat forma obskurantiste te meparshme shqiptare, kete here qe bashke me shqipot te mbaje edhe te huajt ne erresire, kjo eshte nje drugu mesele, akoma me e thelle. smiley

mua lidhja e tekstit qe kam sjelle me argumentin e ngritur ne artikull me duket i qarte. Por ve re se nuk mohon kush rolin e turqve kundra gjuhes shqipe, thjesht eshte shume me i vonet, sic kam thene dhe ne komentin e pare, kur ceshtja e gjuhes lidhet me levizjen nacionaliste. Per me teper per kete ceshtje ka shkruar Isa Blumi. Por kjo nuk shpjegon mungesen ne shkrim sic tenton te bej Kadareja ne emer te turkut per nje periudhe prej qindra vjetesh. Te thuash ne anen tjeter se meshari eshte deshmi e kerkeses per identitet tregon perseri mosnjohje te kohes. Shqetesimi nuk ishte identiteti kombetar por tejcimi i mesazhit fetar ne popullsi qe nuk mund te lexonin latinisht. Gjithe keto preukopimet identitare jane vertetuar te jene procese shume me te vonshme. Cfare une po them eshte se turku nuk shpjegon cfare Kadareja pretendon se shpjegon. kaq.

  thjesht eshte shume me i vonet .....

vetem se datat e Elsit jane nje shekull mbrapa pushtimit tone prej turkut. duhet te gjesh te tjera dokumente, po deshe ta mbeshtesesh si teze. 

  Shqetesimi nuk ishte identiteti kombetar por tejcimi i mesazhit fetar ne popullsi qe nuk mund te lexonin latinisht.

gjithashtu, tejçimim e mesazhit fetar NE SHQIP nuk mund ta ndash prej identitetit kombetar. jane e njejta gje mik. e para se besimi fetar eshte pjese e pandashme e njeriut, si dhe ne ate kohe ish njekohesisht dhe EDUKIM I TIJ (nuk kish shkolla publike si sot).

ndryshe ai prifti perpiqej  t'u mesonte latinishten shqiptareve, dhe jo te perkthente biblen, aq me teper sikur kjo te ishte E NDALUAR siç pretendon ti.

kaq dhe prej meje smiley

identiteti fetar me ate kombetar per periudhen per te cilen po flasim ndahet qe c'ke me ate pune sepse njerezit nuk identifikoheshin "kombtarisht". Ne fakt ishte ne ate periudhe shpikja e shtypshkronjes qe do shkaktonte si revolucionin protestan ashtu si dhe do efektonte me vone lindjen e identitetit kombetar. Sa kuksiane mendon ti se ne ate kohe dinin se ku eshte Saranda, sa prej tyre kishin kontakt shume me te afert e ndoshta te perditshem me sllave se sa me shqiptare qe mund te gjendeshin pertej malit? Lexo librin e perkryer te Mark Mazower -it per Selanikun per te pare se si popullsite ne shek. 19 ndryshonin identifikimin e tyre kombetar nga viti ne vit, nga bullgar ne grek. Kjo ka ndodhur, sic eshte dokumentuar me shume popullsi shqiptare. Njerezit gjer vone nuk jane identifikuar nga ana e identitetit nacional. Ndoshta duhet te shohesh disa teskte themeltare ne studimin e kesaj ceshtjeje sic eshte "Imagined communities". Problemi i perdorimit te gjuhes kombetare per liturgji shpjegohet edhe ne librin e Peter Bartl te perkthyer ne shqip ku tregohet shqetesimi per konvertimet, per mungesen e klerit, dhe per faktin se dhe aty ku kleri gjendej nuk ishte i kualifikuar. Se fundi duhet te kesh dicka te rendesishme parasysh kur thua qe Elsi flet per 100 pas pushtimit turk. Pushtimi paramodern nuk ishte i centralizur dhe sic na thone shume historian te perandorise turke (i fundit nga i cili po lexoja per kete ceshtje eshte T. Winter ne Cambridge) per qindra vjet shume popullsi lokale "te pushtuara" nga turku nuk kane pare asnje turk me sy. Nje sugjerim i fundit, lexo parathenien qe Gj. Fishta i ka bere permbledhjes se kanunit nga Sh. Gjecovi ku shkruan se turqit thjesht nuk kishin interes te dinin se c'behej thelle ne mirdite, pervecse kur mirditoret nisnin ndonje kryengritje. Se c'ligj perdorinin apo c'gjuhe flisnin pak u interesonte. Sa per kohen kur turqit filluan te interesohen per keto pune, ne luften e tyre kundra levizjeve nacionaliste te ballkanit e tregon me se miri dhe citimi i sjelle nga Ekrem Bej Vlora por qe per me shume imtesi sic kam permendur ka shkruar (ne mos gaboj ne dizertacionin e tij) Isa Blumi. Perseri, turqit nuk shpjegojne sic pretendon Kadareja, mungesen e shkrimit per qindra vjete.

 ç'lidhje kane enciklopedite qe po me lexon, ç'lidhje ka njohja e sarandes ku ne ate kohe mund te mos ket pas fare shqiptare. ai prifti nuk e perkthente per HENEN biblen ne shqip po per fshatin ku kishte famulline e tij. dmth i njihte personat. e kjo mjafton per identitet kombetar, pastaj ç'lidhje ka ta quajme keshtu ose ashtu. 

kombet nuk u krijuan nga shtypshkronja, por nga veçorite te tjera e kryesisht nga NDJENJA E PERKATESISE qe ekziston tek te gjitha RACAT edhe ato shtazore, qe perpara se te shtypej letra etj. 

miut nuk ka nevoje ti besh teori se e njeh mire baben e tij e te ngjashmit e tij. 

prandaj mos bej teori kot, pa lidhje.

i njejti sugjerim:Ndoshta duhet te shohesh disa teskte themeltare ne studimin e kesaj ceshtjeje sic eshte "Imagined communities".

Miqesisht po te them qe po flet per koncepte qe nuk i njeh. Te identifikohesh me fshatin nuk eshte e njejta gje te identifikohesh me idene e perkatesise kombetare. Prandaj kombet jane quajtur komunitete imagjinare, sepse perfshin solidaritetin me njerez qe as nuk i njeh etj. Kjo forme identitare erdhi si pasoje e teknologjive te tilla si shtypshkronja dhe me pas nga perhapja e shtypit. Me beso qe nuk po e them une, eshte qendrimi dominant ne shkencat sociale qe meren me studimin e ketij fenomeni ne universitete anembane globit. Arsyeja pse shume popullsi greke ne ballkanin paramodern jane identifikuar si grek eshte sepse grek do te thoshte jo etni por ortodoks. Menyra se si ne mendojme per termat, etnite, dhe identitetet kombetare eshte nje produkt social dhe historik i vonet. Po mos kuptosh kete nuk mund te kuptosh dot te tjerat. Nuk mund te kuptosh as pse ne kohen kur Buzuku shkroi meshaarin, turku nuk ishte i interesuar se cfare gjuhe flitej e shkruhej ne Ballkan. Sygjerimi im eshte se kjo puna e turkut nuk ka lene te shqyrtohet me seriozisht mungesa e gjate e shkrimit dhe levrimit te kesaj gjuhe. Ka periudha te tera qe eshte shkruar shqip me vone dhe perseri kjo nuk e ka shqetesuar turkun gjer me kur perdorimi i gjuhes u kthye ne pjese te levizjes kombetare dhe perseri ky eshte fenomen disa qindra vjet pas Buzukut.

po ti sikur ja fute gjumit! nejse, s'ka problem; te vijme tek:

 

enigma eshte si shpetoi shqipja nga gjith ky persekutim qindra vjeçar ?

Neqoftese ka nje gje qe nuk eshte lene enigmatike ne vepren e Kadarese, eshte arsyeja pse shqipja rezistoi.

sundimit osman për nga gjatësia mund të quhet pa frikë infernale: pesëqind vjet.

Tingëllon e pabesueshme, dhe është vërtet aq e pabesueshme, saqë kohët e fundit, revizionistët e historisë kanë ngritur tezën se një pushtim kaq i gjatë nuk mund të quhet pushtim. Ata janë duke kërkuar një emër tjetër, më të ndryshëm e, sidomos, më të përshtatshëm me vizionin e sotëm europian për pajtimin e popujve.

 

 

Z. Hajdar, te te kishte ngelur aq gozhde ai postimi im te tema tjeter, e kishim vazhduar aty dhe kishim mbledh mendjen.  Me duket se mendimin tim mbi "aristokracine" shqiptare e kam dhene te qarte.  Dhe "aristokracia" si nocion ne thonjeza me vete, po e krahasojme me ate qe kemi komshi, evropianen.  Ne ate kontekst, Shqiperia nuk ka pasur te pakten pas pushtimit osman (vath ne vesh ia kam tropizmes qe s'me le te perdor fjalen "otoman&quotsmiley e tutje, per te mos thene deri me sot.   

E ndersa Kadareja merret me gjuhen apo ben shpjegime te rrjedhes se historise me mjetet e tij (letersia ne kete rast) per mua te pakten mjaftojne disa krahasime te vogla e jo vetem ajo e Martin Luter, por psh, ne France frengjishtja u be gjuhe zyrtare me dekret te mbretit Francois I ne 1539, duke eleminuar latinishten.  (Meshari i Gjon Buzukut i perket asaj periudhe.)  Dhe me pas, procesi i evolucionit, standartizimit, etj te gjuhes u ndihmua nga Akademia Franceze (formuar ne shek. 17.)  Nuk po krahasoj enciklopedistet franceze me ata te mundshmit shqiptare, por coc do katranosnim dhe ne ...

Por, dhe jo vetem ne lidhje me gjuhen, pushtimi osman ne Shqiperi, por dhe ne Ballkan nuk i lejoi ketij gadishulli, dhe specifikisht Shqiperise te ndiqte rrjedhen e historise si pjesa tjeter e Europes.  Mbase nuk do hanim me luge floriri, por sidoqofte sikur vetem shkeputja prej ngjarjeve ne Europe dhe shperberja e rendit shoqeror pri-pushtimit, kane pasur pasoja rrenjesore. 

 

On a lighter note, c'i ka punuar Interi atyre denglaxhinjve te Milanit sonte smiley.

Dicka per kumtin kadarean ne pergjithesi: Keto variantet ala quiz "cfare ka dash me thon Ismaili te fjalekryqi i funit" jane shume te mjera ngaqe perbejne perpjekje per tu dukur te qut apo te mireinformuar ne gjera qe jane te qarta dhe te thjeshta fare. Ismaili xhonglonte me kuptimin kur kjo ishte e domosdoshme; perkimi i fshehjes se kumtit dhe figura artistike shkonin dore per dore ne nje sinergji qe dha nje artist te permasave boterore. Po te mos ish ai perkim nuk do kishim "Pallatin" psh. Por vepra gjeniale si "Pallati" nuk do mund te prodhoheshin dot ne situata kur fshehja e kumtit do te ishte idiotesi, ngase e panevojshme. 

Mesazhet e medha nuk jepen kurre ne forme kriptike. Bota jone eshte e infektuar me D. Brown, me perbetim Tempullaresh apo Illuminati. Dhe ne aq shpesh jemi te intriguar nga teoria e perbetimeve. Ingolshtadti na intrigon me shume prej Adam Weishauptit se sa si vend ku prodhohen makina me teknologji te larte. Kemi qejf "ta tregojme pas gardhit" me nje fjale, kur ajo pjesa qe nuk tregojme s'eshte vecse boshllek.

Per ata qe e dine barcaleten dhe e kuptojne humorin, Ismaili ketu nuk po thote ne vesh te askujt "asnje llaf nga ato qe te kepusin shpirtin".

jam tu dal bash ne ket sekonde. Do e lexoj sapo t'kthehem smiley

keni naj te forte tjeter, cuna?  smiley

 

 Neqoftese ka nje gje qe nuk eshte lene enigmatike ne vepren e Kadarese, eshte arsyeja pse shqipja rezistoi.

vepren Kadarese nuk ja kam lexuar (kam lexuar Dostojevskin qe me sherben te kuptoj kollaj dhe kadarene me te ate, tek ato qe shkruan), po flas per kete kumtesen ketu siper mbajtur perpara shkencetareve te universitetit te Palermos te cilen ti me duket fillimisht, diku ketu me siper, nuk e quajte shkencore. 

nashti, nuk ka pse prekesh kur dikush te ve ne dukje qe nuk ke kuptuar gje te madhe, se vazhdon gjithnje te rrumbullakosesh abstratlliqe tek kjo teme, asnje te pengoi te viheshe qe ne fillim ne rolin e kallauzit ketu, te na merrje per dore duke drejtuar debatin, do te meritoje keshtu dhe duartrokitjet tona.

tani si e shpjegon Kadareja, mbijetesen e shqipes, duke i bere balle nje terrori te qellimshem e te pameshirshem turk, qe kerkonte ta zhdukte dhe per çfare qellimi e ben kete ?

qe ne fillim ai shkruan :

Unë nuk di ndonjë vend tjetër në kontinentin europian, gjuha e të cilit të ketë pësuar një tmerr të tillë. Përse? Si u gjykua më pas, përse nuk ndryshoi me kalimin e shekujve, si vazhdoi gjer në fund, në çastet kur perandoria plakë po jepte shpirt?

Këtyre pyetjeve e kam vështirë t'u përgjigjem. Shqiptarëve u lejoheshin shumë gjëra: u lejoheshin kishat, pronat, gradat e larta në ushtri e në administratë, madje posti i kryeministrit perandorak, që ata e patën disa herë, por nuk iu lejua kurrë një gjë: shkrimi i gjuhës shqipe. Ky ishte një ndalim i vërtetë, dramatik e pa kthim. 

megjithse thote qe e ka te veshtire pegjigjen, ai tregon "perrallen e tij" sesi çdo gje e kishin te lejuar me pashe, perveç shqipes. direkt me pas fillon te shpegoje versionin e tij biblik (pra naiv ose letrar) :

 

Çfarë mund t'i ndodhë një gjuhe që pëson një lemeri të tillë?

Ç'ndodh brenda saj, në thellësi, atje ku vërtiten mekanizmat? Si bashkëjetojnë veglat e gjalla me ato që njëra pas tjetrës vdesin? Vetë gjuha si mbahet në këmbë, si zbutet apo egërsohet? Ç'cilësi fiton, apo humb? Cilësi engjëllore apo më shumë demoniake? ......

Por, pikërisht në atë kohë, shtysa e vetëruajtjes rivuri në veprim një mekanizëm të vjetër: letërsinë gojore. Lart në male, atje ku kishte mbetur ende një mugullimë drite, makina e lashtë u trand përsëri.

Por ajo, si çdo makinë e këtij lloji, kishte teknologjinë e saj trillane: nuk punonte dot veç me brumë të lashtë. Ishin ligje misterioze të trashëguara që në kohërat homerike. Sytë e rapsodëve, ndërsa qenë të veshur për gjashtëqind-shtatëqind vjetët e afërt, shikonin shkëlqyeshëm, përtej tyre: shtatëqind e pesëdhjetë, tetëqind, një mijë vjet.

etj etj.

pra me pak fjale ai na tregon sesi nje gjuhe e vjeter, e cila filloi te shkruhej ne te njejten kohe me simotrat e saj europiane, iu nderpre zhvillimi natyral e llogjik, duke u detyruar te ristrukej ne malet e pakapshme e te kthehej ne origjine, kohen omerike, tek rapsodet legjendare ku te trasmetohej gojarisht. 

dmth neper fusha e qytete te gjithe filluan te flisnin turqisht per 500 vjet (sepse u ndalua shqipja me ligj prej osmanit). vetem neper male u krye konservimi i gjuhes i paprekur. smiley por ai shton :

......

Një zgjedhje tjetër, më tepër iluzore se e vërtetë, ishte rikthimi i shkrimtarëve në traditën e vjetër rapsodike të letërsisë gojore. Ndërkaq, duhet thënë se, pavarësisht glorifikimit që i bëhet shpesh kësaj tradite, ajo mbetet përherë e mangët në krahasim me letërsinë e shkruar.

ketu tregon shkurtazi sesi dhe letersia shqiptare devijoi nga rruga klasike, e zhvillimit dhe permbajtjes se saj (romanit, noveles, teatrit, essese, filozofise, pra permbajtjes universale), duke lene te kuptohet qe botekuptimi letrar ndryshoi, ky u be patriotik, pa vlere te mirefillte letrare. ketu e ka fjalen kalimthi per rilindasit dhe Fishten, letersine e te cilit e ka kritikuar qe ne fillmet e 90 duke ndryshuar pozicion me pas.

mnjf pa i rene gjate, ai na tregon se shqipja letrare zbriti nga rapsodet e maleve, qe letersia perpara tij perveç vlerave patriotike nuk kishte vlera te tjera letrare, qe ai eshte shkrimtari i pare qe mund te thuhet i plote e modern shqiptar.

ose si me thene nje lloj Homeri (ose Ymeri) shqiptar, qe legjendat e lashta te shpellave po i rishkruan per qytetaret, duke i letersuar mbi ligjet klasike letrare. pra duke u dhene vlere artistike.

ne fakt, ne vija te trasha, ka te drejte  deri ketu. vetem se pushtimin turk e erreson me qellim (ndoshta e ben ne forme letrare siç bejme me balozin e zi te detit), qe te dale vete me shume ne drite. 

 

 

 

 

 

Hajdaro, falemnerit per shtjellimin.

Me t'mira!

Emigrant! Shqiperia nuk mund te jete as qendra ose BOSHTi i perandorise Osmane as qendra e boshti i fatkeqesive boterore. Cilen Shqiperi pushtoi TURKU ? Keshtu me kete emertim mund te trajtohen te gjitha fushatat ushtarake qe nga koha e Cesarit . "Pushtimet" ne kuptimin e sotem te fjales jane te nje kohe shume te mevoneshme . Prandaj ai percaktim do te duhej te ishte shprehur me i qarte ne shqip si SUNDIM ! Me turq ose jo eshte tjeter pune. Por Historia e ngurtesuar ne LAPIDARE e BUSTE PD-istesh e ka vendosur bashthemeluesin e Tiranes , me palle ne dore perballe "ish partizanit te panjohur"si konkurence per Skenderbeun !

Shqiperi ne kuptimin e sotem NUK ka pas EKZISTUAr. Troje te banuara nga Shqiptare , trashegimtaret e te cileve jemine PO . Keshtu duke u futur ne keto qorsokaqe me "ndalime" e "diktatura" do te duhej Shkencerisht te argumentohej se cili ka qene fjalori dhe shkrimtaret para "pushtimit turk" etj etj rruge e kthina qe te fusin ne theqafje . Aq me pak Kadare, mund te jete nje autoritet shkencor per keto .

I.Kadare eshte nje Gjeneralissem , grade te cilen e mori ne kohen qe behej "lufte" Ne lloin e vet nje Napolon i paperseritshem ne fushen e letersise Shqiptare dhe mbare BOTRORE . Por si te gjithe Napolonet ne pleqeri kerkojne te vene yje dhe nuk i lene ata natyroret te shkelqejne .Dalje ne treg me teori si fajin e kane "diktaturat" ( ku ai shkelqeu) dhe "pushtimet" jane te vakta. Aq me teper ai duhet NDALUAR dhe ndoshta edhe Perbuzur ( gjithnje ne fushen morale) kur mundohet te analizoje letersine e kohes ku ai mori gradat e GJENERALISSMIT !

Teza e perforcimit te idese se shqiptari eshte i barazvlershem edhe me Luther !!!!!! nepermjet Buzukut !!!!! eshte e nje fushe qe kerkon shpjegim FETAR  dhe per me teper KATOLIK , qe ndeshet me nje tedence te shtrirjes se Mazllemve ne teritoret tona per te ndaluar pykezimet ortodokese e katolike ne shpine ose qoshen e Perandorise...dhe jo mbrockulla idesh te tipit jam qe jam po analizoj paragrafet e Kadarese me "nenkuptime" per rapsodite e gojdhanat.

 Me keqardhje por duhet pohuar me PLOT GOJEN se rapsodite me Zana e Muj -jane bartje te nje kulture sllave ..e cila nga ana e saj kishte  filluar penetrimin dhe zaptimin  e trojeve te banuara nga shqiptare. Prandaj nga keto skema "glorifikimi" te rapsodeve e kreshnikeve duhet mos me u afru si argumente...pervecse si ndjesi qe tregon emancipim e kulture ne pervetsimin e tyre! 

Per ne mjafton dhe TEPRON cilesimi i Kadarese nga sa me shume forume Letrare te zeshme  si GJENERAL i Letrave mbarebotrore ! Dhe kjo na jep te drejte te themi "jemi bashkohes dhe bashkeqytetare te Kadarese"

Per me teper ke xurna e daulle qe sipas motos se Nastradinit megjithse Lopa eshte kthyer ne shtepi e kerkojne akoma monopateve sepse Jane qe Jane .

Per kuriozitet  ...Ai qe ka marre "flamurin" dhe e mba per HURI sot ne shqipri per letesine pretendon te jete TUFA . I shkolluar ne RUSI .

Ashtu si Kadare e Agolli me nje ndryshim se ata nuk mbajten HURIN qe jane shkolluar ne RUSI. 

Mos valle na ka PUSHTUR Rusi ???? smiley   

Kadarese nuk ja dha gradat diktatura po BOTA. ne burg kishin per ta fut ne kohen e diktatures po te mos ishte Enveri gjirokastrit dhe ta mbronte personalisht. ai u be me shpejt i njohur ne France se ne shqiperi. njohja e madhe qe pati ne france i dha me tej akoma me shume liri te shkruari ne trajtimin e subjekteve te tija. njohjen ne France e pati fare rastesisht ne fakt. franca sapo kish dale nga lufta e algjerise kur Kadareja boton Gjeneralin e ushtrise se vdekur. nje vit perpara italianet bene filmin Beteja e shinave, ku i benin mut francezet ne algjeri, duke i trajtuar si "kriminele" lufte. 

libri i kadarese (te cilin ata e bene dhe film, megjithese Enveri nuk i la qe ta realizonin ne shqiperi) qe fliste per bemat e Gjeneralit italian ne shqiperi, u prit krah-hapur, sikur t'u kish ardh francezeve prej qiellit, per te zevendesuar nderin e humbur nga buja e filmit italian. ata e botojne direkt per tu treguar "italianeve" qe ja dhe ju keni bere njesoj krime ne shqiperi. dmth match nul 1 - 1. 

ne fakt kjo eshte legjenda urbane qe tregohej n'ate kohe. sigurisht nga gjuhet e liga. 

gjithashtu eshte naive te ndash kadarene njeri (njeri i ulet) nga kadareja shkrimtar (shkrimtar i madh). siç bejne ata qe nuk e duan kadarene se tradhtoi partine e punes qe e ushqeu, por qe dhe nuk mund ta hudhin poshte njohjen e tij nderkombetare gjithnje ne rritje, sidomos prej çmimeve te njepasnjeshme qe po merr keto vitet e fundit. se ndryshe keta natyrisht do ta kishin me lehte qe dhe si shkrimtar mos ta vleresonin.

 

 

Cmitezimi eshte nje gje shume e mire gati gati civilizuese por na lini ndonje mit sa per fare kosi se pastaj nuk do kemi kujt t'i biem me qafe pastaj ...

do te ngelim shurdhe-memece dhe nuk do kemi me se ta shtyjme diten...

 

 i njejti sugjerim:Ndoshta duhet te shohesh disa teskte themeltare ne studimin e kesaj ceshtjeje sic eshte "Imagined communities".

o emin je jashte temes se diskutimit. e cila ketu eshte : Kadareja si SHKRIMTAR !

duke qene Shkrimtar Kadarese i intereson gjuha si mjeti kryesor i punes se tija. kjo dhe e preokupon e ne lidhje me KETE (pra gjuhen) ai shikon ose vlereson dhe fenomenent e tjera shoqerore qe nderthuren me historine e popullit tone. 

nga dokumentet historike te deritashme, shohim qe te PARET levrues te shqipes kane qene PRIFTERINJTE shqiptare te malesive te veriut. nuk ka pasur asnje Hoxhe, megjithese komuniteti musliman ka qene shume here me i madh e me i pasur sesa komuniteti katolik shqiptar. 

duke ditur qe muslimanizmin ne shqiperi nuk e sollen arabet, po turqit, atehere llogjika me e thjeshte, na shtyn te mendojme, se eshte mese normale qe Kadareja ti akuzoje keta si armiqte e vetem te gjuhes shqipe. 

keto jane faktet, nuk eshte faji Kadarese se pse Hoxhallaret nuk kane dhene asnje kontribut ne perhapjen e zhvillimin e gjuhes shqipe. 

po dite te na shpjegosh diçka rreth kesaj pike, si musliman qe dukesh, bujrum e fol. ndryshe çeshtjet "teknike" qe ti ngren, se jane apo s'jane prifterinjte, qe u morren me gjuhen shqipe, perçuesa te identitetit kombetar, jane çeshtje DYTESORE.

por duke ditur se nje nga elementet baze te formimit te kombeve apo nacioneve, apo quaji si te duash, eshte GJUHA, per mua ata jane fare mire perçuesa te ketij identiteti kombetar.

ti tani si tenkik qe je, do te thuah : po jo se ka dhe nacione ose kombe qe kane shume gjuhe, e bile qe nuk kane lidhje fare midis tyre. si Zvicra, Belgjika, etj. pra gjuha nuk eshte element baze i nacionit. e diskutimi do behet pa fund ......

prandaj fillimisht perqendrohu tek pyetja e pare, pastaj po deshe diskutojme per te dyten. 

 

O Hajdar, une nuk e kuptoj se pse paraqitja e thjeshte ne kete diskutim mbi qendrime qe jane bere te njohura sot ne studimin e perandorise osmane, qendrime te cilat Kadareja i permend me negativizem kur flet per historine revizioniste, te bejne te mendosh se keto jane qendrime anesie fetare. Debati nuk eshte per Kadarene si shkrimtar po per argumentin historik qe ka ngritur. (Ve re se per rastet kur flet si historian ai eshte nderkaq kritikuar nga historianet si Kristo Frasheri). Se dyti debati nuk eshte a kane shkruar priftierinjte apo hoxhallaret por tek shpjegimi historik i mungeses se shkrimit te shqipes per qindra vjet. Une kam patur privilegjin te ulem ne leksion te disa prej emrave me te njohur te kesaj tendence historike, historise revizioniste, dhe askush prej tyre nuk ka qene mysliman. Logjika jote eshte shume bardh e zi dhe logjika jote historike - te lutem te me falesh se nuk kam qellim ofezen - ahistorike. Hoxhallaret qe kane shkruar shqip jane te shumte, sigurisht jo ne kohen e Buzukut pasi dhe konvertimet me masive vine ne vitet 1700 dhe ne periudhen e pare shume prej konvertimeve ndodhin ne zona rurale ku perhapen vellazerite mistike si bektashinjte. E megjithate ndoshta do duhet te reflektosh mbi pyetjen se pse ti nuk ditke qe ka shume hoxhallare qe kane shkruar shqip. Ne periudhen fill para pavaresise pati prej tyre qe u persekutuan nga turku per kete. Por ve re se diskutimi perqendrohet ne periudha dhe nuk do ma maresh per keq te te sygjeroj prape ti hedhesh nje sy titujve qe te dhashe se nuk ka pse merzitet njeri pse i sygjerohen libra per te lexuar. Pa nje qartesim per konceptet per te cilat po debaton si komb apo per rjedhshmerine historike te formave qe ka mare sundimi osman ne Ballkan, biseda behet komplet ne hava dhe me gjithe deshiren qe kemi treguar te dy vazhdimi i diskutimit behet i pamundur. Te uroj gjithe te mirat.

  Debati nuk eshte per Kadarene si shkrimtar po per argumentin historik qe ka ngritur. 

argumentimin ai e jep si SHKRIMTAR, jo si historian. akademia e Palermos e ka çmuar po si SHKRIMTAR, jo si historian. 

ndersa ti e sheh argumentimin e tij si historian, si student me teper do thoja une. kjo eshte puna jote lal. po mos i merr gjithe boten per budallenj, se ndryshe do kishin vleresuar Kristo Frasherin e jo Kadarene me titullin Doktor, po ta meritonte ose po te kish me te vertet vlere kendveshtrimi i tij mbi çeshtjet. 

ju historianet merreni me çikerrima (me detaje, jo e lagu jo se lagu), prandaj dhe nuk ju njeh njeri. Ndersa Kadareja dhe njerezit si ai me gjera me madhore, prandaj dhe i vlereson bota. sidoqofte Kadareja nuk duhet tu pengoje te zbardhni epoken e erret te atyre koherave. problemi eshte qe ju si te gjithe minablet e tjere qe bota permban, merreni me Kadarene se historia pak ju intereson, pa afruar version tjeter me te drejte. ju thoni ai nuk ka te drejte, kerkoni pra te rrezoni ate qe ai i ngren, pa shtuar gje te re, pa ngritur gje tuajen.

gjithe te mirat lal dhe tyja. smiley

Nje Em, kap e zavendso çka t'duesh, po t'kesh nevojë për pjesë këmbimi tip junk-yard smiley

Përfundimin e du me dy rrjeshta, ti e di sa s'lexoj gjatë.

 

 

Lithuanian Literature, literary works in the Lithuanian language.

In contrast to other European languages, Lithuanian was late in coming into literary usage, emerging early in the 16th century. In 1962 a text was discovered at Vilnius and authenticated as dating from the early 16th century; it appeared to be a copy of an even earlier work. This version of two Christian prayers and a statement of faith represents the earliest example of written Lithuanian. Previously a catechism printed at Königsberg (now Kaliningrad, Russia) in 1547 was thought to be the earliest. In the 16th and 17th centuries, the literature of Lithuania was mostly religious.

 

The 18th century witnessed a modest increase in secular publications, including dictionaries. The first notable name in Lithuanian literature is that of Kristijonas Donelaitis, a poet whose masterful work Metai (The Seasons, 1818), depicts in lyrical hexameter the passage of a year in a Lithuanian village.

 

In the first half of the 19th century, the University of Vilnius was the center of a movement promoting the language, history, and folklore of Lithuania. A leader of this group was Simanas Daukantas, a romanticist and historian. In 1863, troubled by Lithuanian nationalist uprisings, the Russian tsar proclaimed a 40-year ban on the printing of the Lithuanian language. Consequently, much literature written in Lithuanian was published in East Prussia and smuggled across the border. An important figure whose works were treated thus was Motiejus Valančius, Roman Catholic bishop of Samogitia and author of many lively works on religion and education.

 

During the ban, the Lithuanian people's desire for independence became a theme in much of the literature. Two influential nationalist periodicals began to be published in the 1880s. Jonas Basanavičius, founder and editor of the first periodical, Aušra (Dawn, 1883-86), was a folklorist turned statesman and guiding force of Lithuanian nationalism. The second periodical, Varpas (The Bell, 1889-1905), was started by Vincas Kudirka, also an important satirist, poet, and translator. Whereas Aušra was interested in forwarding the romantic ideal, Varpas was characterized by political populism and literary realism. Other major authors of the national renaissance period were the Roman Catholic bishop Aleksandras Daumbrauskas, who wrote influential literary criticism under the pseudonym Adomas Jakštas; Aleksandras Fromas Gužutis, one of the first playwrights to use the Lithuanian language; Vilkutaitis Keturakis, the author of the highly successful comedy, Amerika pirtyje (America in the Bathhouse, 1895); Jonas Mačiulis, a poet and dramatist who used the pen name Maironis; and the poet Antanas Baranauskas, whose Anykščišilelis (The Grove of Anyksai, 1858-59) is considered one of the great achievements of Lithuanian literature.

 

When the ban against printing the Lithuanian language was lifted in 1904, various European literary movements such as symbolism, impressionism, and expressionism each in turn influenced the work of Lithuanian writers. The first period of Lithuanian independence (1918-1940) gave them the opportunity to look into themselves and their characters more deeply, as their primary concerns were no longer political. An outstanding figure of the early 20th century was Vincas Krėvė Mičkevičius, a novelist and dramatist. His many works include Dainavos salies senžmoni padavimai (Old Folks Tales of Dainava, 1912) and the historical dramas Šarūnas (1911), Skirgaila (1925), and Mindaugo mirtis (The Death of Mindaugo, 1935). Petras Vaičiūnas was another popular playwright, producing one play each year during the 1920s and 1930s. Vincas Mykolaitis-Putinas wrote lyric poetry, plays, and novels, including the novel Altorišešely (In the Shadows of the Altars, 3 volumes, 1933), a remarkably powerful autobiographical novel.

 

During the Soviet period (1940-1991), literature written in the Lithuanian language fell into two distinct categories. Those authors who remained in Lithuania tended to write in the vein of Soviet socialist realism. Expatriated authors, writing for a small but devoted audience in such countries as the United States, Australia, and Canada, were concerned with maintaining Lithuanian culture and traditions.

 

Contemporary Lithuanian writers include the playwright Kazys Saja and the poets Tomas Venclova and Judita Vaičiūnaitė. The Soviet regime forced Venclova to emigrate in the 1970s, and he moved to the United States

 

 Rrofsh fh. Me hoqe nje brenge te madhe nga shpirti. Qe nuk jemi te vetem ne univers. smiley

Oh, jemi kaq të ngjashëm në vetminë tonë smiley

 Jo se po dyshoja per ndonje teori konspiracioni tip Umberto Eco.

Ja si pritet te shkruaj Kadareja:

"What features were we Lithuanians lacking in 1989? It seems to me that we were a bit less free, less tolerant, less self-critical and ironic towards ourselves, maybe even less rational, more susceptible to all kinds of mythologies. In times of censorship, we thought that our vague messages, our witty metaphors could be translated and understood by our audience. It was not the case: our communication was not adequate. From the first attempt at free discussion, we noticed that our society was just not used to communicating on a rational basis. An irrational distrust of the state and its institutions was genetically typical to the majority of our society, and became a useful instrument for all kinds of manipulation. Politicians, especially those who graduated from Soviet propaganda schools, noticed the fact immediately. We did not even realize the moment when the allusive, aesopic public discourse so familiar to our audience switched to the allusive, aesopic discourse of political PR companies."

http://www.eurozine.com/articles/2009-05...

 

 

Flor, shiko komentin tim te pare te kjo teme. Aty ke Luterin, Bachun dhe asgje nga Lituania. Kjo do me thon qe per Lituanine nuk dilte nevoja. Si hipoteza e Zotit per Laplace-in.

Zerat jane te ndryshem, miku im. Ca jane bere per Fugues, ca per mjaullima.

Duke i'u kerku ndjes per uljen e nivelit te bisedes du ne un me than ca fjale ne lidhje me kit teme.Kte po e e baj me guximin e injorantit(per shkak te injorances s'kimi frike nga budallalliku)

Sipas ni deduksioni llogjik turqi per ne arrnautat kan pas ni projekt special,asimilimin total. Ne noshta na zgjodhen sepse ne radhe te pare sic duket(apo si ata na pane) ishim me vunerabelit dhe pozicioni yne gjeografik fort i lakmushem

Projekti i tyne po hecte per bukuri.Ata i'a arriten me na asimilu per sa i perket fese qe sipas meje ne identitetin e ni kombi vjen e dyta per nga ransia, mas gjuhes.Kerkun me na injektu turqidashurine me ane te privilegjeve (kulaqit) duke na dhan mjaft poste te nalta ne qeverimin e perandorise, prun kolon turq ktu ke na (per shkak te rruges tashma te famshme Rreshen-Kalimash qytetthi em a mush plot me turq e surratin e kan bash krejt si do katunare elbasani a kavaje)

E per me na e hup rracen lipsej e funit me na zhduk gjuhen

Kaq dita, kaq thashe

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).