Maçoku, kryeartëza dhe yjet

Një gur. Edhe një gur tjetër. Një njeri kalon aty pari dhe i sheh pranë e pranë. Ç’mendon ky gur për gurin ngjitur? Po për pellgun, ç’dinte uji që dergjej aty? Njeriu sheh ujin dhe pellgun; ndjen ujin të gurgullojë e arrin gjer sa të imagjinojë që uji, duke kaluar aty, kushedi se ç’të fshehta i beson pellgut.

Ah, ç’natë e mbushur plot yje mbi çatitë e këtij katundi të varfër mes malesh!

Po ta shihje qiellin nga këto çati, bëje be se yjet atë natë nuk shihnin gjë tjetër veç tij, aq shumë xixëllonin që nga lart.

Dhe yjet nuk përfillnin as tokën. 

Po malet? Si është e mundur të mos e dinin që i përkisnin këtij katundi të vogël, që qëndron mes tyre thuajse prej njëmijë vjetësh?

Të gjithë i dinë emrat e tyre. Mali i Bririt, mali i Manit; dhe ata vetë s’e ditkan që qenkëshin male? Po atëherë edhe shtëpia më e vjetër e këtij katundi nuk do ta pranonte se pat lindur këtu, në qoshe të kësaj udhe, që është më e lashta e të gjitha udhëve. A është e mundur, vallë? Po atëherë?

Atëherë, besoni, po të doni, se yjet nuk vështrojnë gjë tjetër, veçse çatitë e katundit tuaj mes malesh.

Unë kam njohur dy gjyshër pleq që kishin një kryeartëz. Pyetja sesi mund t’i shihte kryeartëza me ata sytë e saj të veckël, të rrumbullt e plot gjallëri fytyrat e tyre, kafazin, shtëpinë me gjithë orenditë e saj të vjetra dhe se çfarë mund të mendonte në kokën e saj për gjithë ato përkëdhelje dhe dhimbsuri që i përkushtonin, nuk e kishte përshkuar kurrë mendjen e dy gjyshërve pleq, ngase ata ishin të sigurt se kur kryeartëza shkonte e ulej mbi supin e njërit apo të tjetrit dhe zinte t’i çukiste qafën plot rrudha ose bulën e veshit, ajo e dinte fort mirë që, ajo mbi të cilën ishte ulur ishte një sup dhe ajo që po çukiste, një bulë veshi dhe ato ishin supi dhe bula e veshit të  atij dhe jo të asaj.

A është e mundur, vallë, të mos i njihte ata të dy? Që ai ishte gjyshi dhe ajo, gjyshja? Dhe të mos e dinte se ata të dy e donin, ngase ajo kish qenë kryeartëza e mbeskës së tyre jetëkëputur, që e pat stërvitur me dorën e saj; ajo e kish mësuar kaq mirë të ulej mbi sup, të çukiste tek veshi, të fluturonte jashtë kafazit nëpër shtëpi.

Në kafazin e varur mes perdeve në pezulin e dritares, ajo qëndronte vetëm natën dhe gjatë ditës shkonte atje vetëm për pak çaste për të ngrënë melin dhe për të pirë, me shumë naze e ojna, një pikëz uji.

Me një fjalë, pallati i saj mbretëror qe kafazi  dhe shtëpia, mbretëria e saj e madhe.

Shpesh shkonte e ulej mbi abazhurin e dhomës së ngrënies ose mbi mbështetësen e karriges së gjyshit dhe cicëronte për orë të tëra, ndonjëherë lëshonte edhe…-Dihet ç’bën një kryeartëz!

-Pisanjose! – i bërtiste gjyshja plakë me ta parë ç’bënte. Dhe vraponte me leckë në dore, gjithmonë e gatshme për të pastruar, sikur nëpër shtëpi të sillej një fëmijë, prej të cilit nuk mund të mwtohej gjykimi për t’i bërë gjërat ashtu siç duhet dhe sipas rradhës. Dhe ndërkaq i ndërmendej ajo, gjyshes plakë, i ndërmendej mbeska e saj, se ngaherë ajo e kish bërë atë punë, shpirti i vogël, për më shumë se një vit, gjersa një ditë, si trimëreshë…

-Të kujtohet, eh?

Dhe plaku:

 – Pyet në më kujtohet? – Po ai e shihte ende aty nëpër shtëpi, çupkën, vocërraken e ëmbël!

Dhe tundte kokën gjatë.

Kishin mbetur fillikat, si dy qyqarë, vetëm me atë jetime të gjorë nëpër shtëpi, që duhej të kishte qenë gëzimi i pleqërisë së tyre. Por në moshën 15 vjeç…

Prej saj kish mbetur gjallë – cicërima dhe krahë – kujtim, ajo kryeartëz!

Dhe të mendosh që, në krye, s’e kishin vënë ujin në zjarr për të!

Si mund t’u shkonte mendja, vallë, tek ajo kryeartëz në humbellën e dëshpërimit, ku qenë zhytur pas asaj mënxyre?

Po kish qenë vetë ajo, po, po, pikërisht ajo, kryeartëza, që kish ardhur dhe qe ulur lehtë – lehtë mbi supet e kërrusura të pleqve, që dridheshin nën shkulmet e dënesave, duke lëvizur kokën e saj të vogël e të bukur sa andej –këtej, mandej kishte zgjatur qafën dhe hop, një të çukitur në vesh, si për të thënë që… po, diçka kish mbetur gjallë prej saj. E gjallë, ende e gjallë dhe se kishte nevojë për përkujdesjet e tyre, për të njëjtën dashuri që kishin pasur për vajzën e vogël.

Ah, me sa drithmë e pat marrë plaku ndër duart e tij të mëdha, për t’ia treguar plakës së vet, duke dënesur. Eh, sa puthje u derdhën mbi atë kokëz të vocërr e mbi atë sqepth! Por  nuk donte të rrinte aty si e burgosur ajo, mes atyre duarve dhe luftonte me këmbkat e saj të vockla, me kokëzën e saj. Si përgjigje ndaj puthjeve çukiste duart e dy pleqve.

Gjyshja plakë ishte e sigurt, madje fort e sigurt, se me ato cicërima ajo thërriste ende të zonjën e saj të vogël dhe e kërkonte andej –këtej, duke fluturuar nëpër dhoma, e kërkonte pa pra, e nuk gjente prehje, teksa s’po e gjente më; dhe qenë të gjitha ligjërime për atë ato cicërima të vazhdueshme; pyetje, bash pyetje, që më mirë se me cicërima, me fjalë nuk do të mund të shpreheshin; pyetje që përsëriteshin tre, katër herë radhazi, që prisnin një përgjigje dhe tregonin zemërimin për mosmarrjen e saj.

Por si është e mundur vallë, kur ajo ishte e sigurt, tejet e sigurt, që kryeartëza e kishte mësuar tashmë kobin? Në e dinte, kë thërriste? Nga kush priste përgjigje për ato pyetje, që më mirë se me cicërima, me fjalë nuk mund të shpreheshin dot?

Oh Zot, tek e mbramja, s’ishte veç një kryeartëz! Kur e thërriste, kur e vajtonte! A  mund të vihej në dyshim, vallë që në ato çaste, për shembull, tek qëndronte krejt e strukur mbi flugëzën e kafazit, me kokëzën mënjanë dhe sqepthin përpjetë e syçkat gjysmë të mbyllura, mendonte për të vdekurën?

Ca cicërima të shkurtra, të mekura, i dilnin herë pas herë në ato çaste, ato dëftenin sheshazi se po mendonte për të, dhe po vajtonte, dhe po e qante. Ta këputnin shpirtin ato cicërima!

Gjyshi plak nuk i thoshte kurrë jo plakës së tij. Edhe ai e kishte mendjen top për këtë!

Megjithatë, ngjitej mengadalë mbi karrige, si për t’i pëshpëritur më nga afër ndonjë fjalë dhimbsurie atij shirtthi të gjorë brengëmadh dhe, ndërkaq, sikur as ai vetë nuk donte të shihte ç’po bënte, çelte beftazi deriçkën me shkrehje të kafazit, që ishte e mbyllur.

- Ja, ia mbathi! Ia mbathi, çamarrokja! – thërriste plaku teksa rrotullohej mbi karrige për ta ndjekur me vështrimin e syve të qeshur, e të dyja duart i mbante të hapura përpara fytyrës si për ta pritur ndër to.

Dhe atëherë gjyshi me gjyshen zinin e grindeshin. Grindeshin, ngase ajo i pat thënë kushedi sa e sa herë që ta linte të qetë kryeartëzën e gjorë, kur e shihte të trishtuar, të mos e shkundte prej dhembjes se saj.

-Ja, e dëgjon tani?

-Po këndon, - thoshte plaku.

-Ç’po këndon, more! – ia kthente sërish ajo duke tundur supet. - Kushedi se ç’po të këput! Është fort e zemëruar!

Dhe rendte për ta qetësuar. Po kë të qetësonte, se! Kryeartëza fluturonte vrundull sa andej, sa këndej, përnjëmend qejfprishur. Dhe me të drejtë, sepse  ndoshta duhej t’i dukej sikur asnjë s’e përfillte në ato çaste.

Më e bukura qe se gjyshi jo vetëm hante gjithë ato qortime pa i thënë gjyshes që deriçka e kafazit ishte e mbyllur e që ndoshta andaj kryeartëza ligjëronte aq përvajshëm, por zinte e qante tek dëgjonte të fliste në atë mënyrë plakën, që rendte pranë zokthit, qante dhe vetmevete e pranonte fajin, duke ulur kokën mes lotëve:

-E shkreta, ka të drejtë…e shkreta, ka të drejtë…I duket sikur s’e përfill njeri dhembjen e saj.

Fort mirë e dinte gjyshi, me thënë të drejtën, ç’do të thoshte mos tw të përfillte kush. Që të dy pleqtë e varfër e ndjenin se të gjithë i kishin lënë pas dore dhe i kishin vënë në rrotë, ngase nuk jetonin për gjë tjetër tashmë, veçse për atë kryeartëz dhe ngase e patën  dënuar veten të jetonin përjetësisht me të gjitha dritaret mbyllur; edhe ai, gjyshi plak ishte i dënuar të mos bënte më këmbë jashtë, ngase ishte plak njeri, po, dhe qante aty brenda në shtëpi  si nje çilimi. Por, ah! ai nuk kishte duruar kurre t’i hipte njeri mbi shpinë dhe, nëse dikujt në rrugë do t’i kishte shkuar ndër mend t’i luante ndonjë rreng, ai do të kishte vënë në rrezik jetën ( e ç’vlerë kishte më jeta për t&eumlsmiley për hiçmosgjë, po, po, për hiçmosgjë! Si urdhëron, pikërisht për atë kryeartëz aty, nëse dikush do të kishte patur këllqe për ta ngacmuar. Në të ri, tre herë pat shpëtuar nga vdekja për qime…po, o jetën, o lirinë! Ah,  për  hiçmosgjë i erreshin sytë!

Sa herë që mendime të tilla të rrëmbyera i ndiznin gjakun, gjyshi plak, shpesh dhe me kryeartëzën mbi sup, ngrihej e shkonte të shihte me zemërim dhe vështrim kërcënues nga xhami i dritares, dritaret e shtëpive përballë.

Që ato atje përballë ishin shtëpi; që ato ishin dritare me xhama, pezule, saksi me lule e gjithë të tjerat; që ato atje lart ishin çati me oxhakë, tjegulla, ullukë, as që e vinte në mëdyshje plaku, që e dinte madje, edhe se kujt i përkisnin, kush jetonte në to dhe si e shkonte jetën. Puna është se gjyshit plak as që i shkonte ndër mend pyetja, se ç’ishin për kryeartëzën, që qëndronte strukur tek supi i tij, shtëpia e tij dhe ato shtëpitë e tjera atje përballë; dhe ai maçok i bardhë e i mrekullueshëm, rracë tigri, që rrinte i mbledhur kutullaç në pezulin e asaj dritareje përballë, me sytë e mbyllur, duke u thekur në diell. Dritare? Xhama? Çati? Tjegulla? Shtepia ime? Shtëpia jote? Për atë maçok të bardhë atje, që po flinte nën diell, ç’kuptim kishin fjalët shtëpia ime, shtëpia jote? Për të, po qe se mund të hynte brenda, të gjitha të tijat qenë. Shtëpi? Ç’shtëpi? Vende ku mund të përlaje ndonjë gjësend; vende ku të merrje njw dremkë pak a shume rehatshëm; apo dhe të gjasmoje gjumin!

Përnjëmend pandehnin ata dy gjyshër pleq, që duke mbajtur ngaherë mbyllur dyert e dritaret e shtëpisë, një maçok, po të donte, nuk mund të gjente një shteg tjetër për të hyrë e për të ngrënë kryeartëzën e vogël?

Mandej, s’është ca e tepërt të mëtojmë që maçoku ta dinte se ajo kryeartëz ishte gjithë jeta e atyre dy pleqve  të gjorë, ngase kishte qënë e mbesës së tyre jetëkëputur, që e kishte mësuar aq mirë të fluturonte nëpër shtëpi, jashtë kafazit të vet? dhe ta dinte, që gjyshi plak, njëherë që e kish kapur gafil, pas njërës prej dritareve, tek përgjonte gjithë sy e veshë, përmes xhamave të mbyllur, fluturimin e shkujdesur të kryeartëzës nëpër dhomë, kish rendur si i tërbuar për të paralajmëruar të zonjën, që e mjera ajo, e mjera ajo, po ta kapte  edhe një herë tjetër aty maçokun e saj? Aty? Kur? Si? E zonja…

Gjyshërit…dritarja…kryeartëza…?

Dhe kështu, një ditë, e hëngri, - po, po, e hëngri atë kryeartëz, që për të, fare mirë, mund të kishte qënë dhe një tjetër syresh çfarëdo, – e hëngri duke hyrë në shtëpinë e gjyshërve kushedi sesi e kushedi nga ç’vrimë! Gjyshes, -ishte thuajse mbrëmje, - iu bë sikur dëgjoi aty matanë një rënkim, një lëngim; gjyshi rendi, shqoi përmes errësirës diçka të bardhë, që kuturisi drejt kuzhinës dhe përtokë, të shpërndara disa pupla të vogla të gjoksit, ato më të butat, të cilat u londisën kalehtas atje, mbi dysheme prej ajrit që lëvizi, me të hyrë gjyshi.

Ç’klithmë! Më kot u përpoq plaka ta mbante, ai u armatos dhe rendi si i marrë për tek shtëpia e fqinjës. Jo, jo fqinjën, maçokun, maçokun donte të vriste plaku, atje, mu para syve të saj; dhe shtiu në kthinën e ngrënies, me ta parë të ulur aty, qetë – qetë mbi sergjen, qëlloi një, dy, tri herë duke thyer të gjitha enët, gjersa erdhi, i armatosur edhe ai, djali i fqinjës,  që shtiu mbi plakun.

Oh ç’kob! Mes klithmave dhe vajtimeve e çuan gjyshin në hekë, të plagosur në gjoks, në shtëpi, tek plaka e tij.

Djali i fqinjës kish marrë arratinë nëpër male. Gjëma kish pushtuar të dyja shtëpitë; trazira u përhap në të gjithë fshatin, për një natë të tërë.

Dhe maçokut se mos i kujtohej, një çast më pas, që kishte ngrënë kryeartëzën, një kryeartëz çfarëdo; e se mos kishte kuptuar gjë ai, se plaku kish dashur të qëllonte mbi të! Kish bërë një goxha kërcim të bukur n’ajrì, ia kish mbathur me vrap dhe tani –ja, - tek qëndronte i qetë, krejt i bardhë mbi çatinë e zezë duke vështruar yjet, që nga kupola e errët e natës hënore, nuk shihnin aspak – vë dorën në zjarr -  çatitë e shkreta të atij katundi mes malesh, por kaq fort vezullonin lart mbi të, sa mund të bëje be e rrufe që yjtë nuk shihnin gjë tjetër përveç tij, atë natë.

 

Përktheu: A.Baro

13 Komente

Vincent van Gohg, ragazzi?! Shume, shume faleminderit. smiley

dhe ta shikosh "dal vivo" . wow dritherima.

Falemnderit shume! Urime!

PS Te e treta do fillojme me lupe ne dore, OK?  (kjo ishte kot, sa me thone qe sill prape... )

Emo, jepi se e treta eshte. smiley

Indiferenca ndaj dhimbjes dhe vuajtjeve të të tjerëve është e pamëshirshme.

Yjet janë indiferentë ndaj çative. Egzistojnë apo jo ato çati,  yjeve nuk ju hyn fare në llogari e do të vazhdojnë të shkëlqejnë indiferente shkëlqimin e tyre.

Maçoku indiferent ndaj gjithë botës, ndoshta kishte harruar edhe që e kishte ngrënë gardelinën e vogël (përkthyesesmileyërse kryeartëzë?!)

Ato që janë të parëndësishme ose të shpërfillura prej të tjerëve, mund të jetë strumbullari ose qëllimi i vetëm në jetë për të tjerët, ashtu siç qe gardelina e vogël për pleqtë, pleqtë që tashmë i kish harruar edhe Zoti, dhe vështirë se do të kishin vëmëndjen e njerëzve atëherë, sot e kurrë.

Komplimenti për përkthimin!

rrofsh aida qe i ndan me ne.

A m'lejohet te boj i cike thashethem ee ?

Kam kohe qe e vraj menjen pse emri jot me ngjan i lexuar.

A mos ke perkthy gje filma ???

Po, Tushe, vazhdoj te perkthej dhe filma. Rrofsh. smiley

Absurde, Belle, Tushe shume faleminderit. smiley

Absurde, "kryeartezen" e kam gjetur si sinonim te gardalines duke rremuar neper fjalore, ndaj dhe me pelqeu ta perdor, mgjth. ca gjahtare me thane qe s'paske gjujt ndonjehere me llastiqe se do ta dije ndryshimin... smiley Nejse...

Me kujtove dhe nje titull libri "Dhe yjet rrine e veshtrojne" te Arcibald Kronin, lexuar diku nga klasa 3 a 4, po me thene te drejten nuk e mbaj mend fare permbajtjen... ndoshta pune yjesh indiferente, mo...  smiley

Me pelque perkthimi yt Aida.Sipas meje kete rradhe i kishe shpetuar sindromes se protagonistes.Doja te te pyesja se a mund te perkthesh edhe nga shq. ne it? dhe meqe te pelqen perkthimi,do te rekomandoja te merreshe me "la solitudine dei numeri primi" nje roman thuajse befasues publikuar ne it. para rreth nje viti. 

Dorian, faleminderit. Ne fakt, s'kam perkthyer asnjehere per te qene protagoniste, perkundrazi... po te kishte qene ky synimi im, nuk do t'i publikoja tek peshku, sepse nuk jam dhe aq fillestare ne kete pune. Nga shqipja ne italisht shume pak gjera kam bere, por kryesisht per te provuar veten, se sa "me vlen lekura", kur i thone... Do ta kem parasysh kete liber qe me sygjeron, por varet dhe nga botuesit me pas. mgjth. per vete do ta lexoj, njehere. smiley

p.s. paska fituar goxha cmime ky liber! rrofsh. smiley 

Mua më pëlqeu përkthimi, se rridhte shqip dhe shtruar. Nuk kuptova "i kishin vënë në rrotë". Por termi "kryeartëz" m'u duk shumë i gjetur, sepse më shkon me përrallat dhe ky tregimi ka ritëm dhe elemente përralle. Falemnderit, Aida.

I kishin vene ne rrote - i kishin vene ne loje. Akullnaje, faleminderit. smiley

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).