7 teknologji që do t'ju ndryshojnë jetën

zero

Çdo vit laboratorët kërkimorë publikojnë lajme mbi teknologjitë e së ardhmes. Disa prej tyre të lënë pa mend, ndërsa të tjera ta copëtojnë zemrën, pasi zakonisht teknologjia më e bukur kërkon shumë kohë për të arritur përsosmërinë.

Edhe ky vit s’kishte si të ishte ndryshe. Në artikullin e mëposhtëm kemi përmbledhur projekte teknologjike në zhvillim e sipër të kompanive të mëdha dhe laboratorëve të universiteteve, të cilët imitojnë ose tejkalojnë shqisat njerëzore. Ndër to përfshihet një panel i ri me prekje, që mundëson komandimin e pajisjeve të lëvizshme nga pjesa e pasme;  një sistem viziv për makinën, që lejon të shihet përmes mjegullës; një hundë elektronike, që arrin të dallojë ushqimet e prishura, etj. Ndoshta më fantastikja, si për të apasionuarit pas teknologjisë, ashtu edhe për invalidët gjithnjë në shtim edhe si rezultat i luftërave, është proteza artificiale që kontrollohet nga pjesa fundore e nervave, me qëllim përfundimtar kontrollin e drejtpërdrejtë nga truri.

Por jo gjithçka ka lidhje me shqisat. Shkencëtarët po përpiqen të gjejnë materialin e ri, nga i cili do të ndërtohen mikroprocesorët, pa të cilët shumë prej këtyre teknologjive mund të vdisnin brenda pak viteve. Natyrisht që kemi menduar edhe për të ardhmen e gaxhetave dhe ju kemi paraqitur një pamje të asaj se si mund të duken në vitin 2020 lodrat teknologjike si laptopët, celularët dhe aparatët fotografikë. Kaloni në faqen tjetër dhe zhytuni në të ardhmen!

 

  Kanë kaluar dy vjet që kur DARPA (Agjensia e Projekteve të Avancuar për Mbrojtjen) hodhi idenë e krijimit të një proteze të gjymtyrëve të sipërm për një brez të ri invalidësh, sidomos për ata që kthehen nga Iraku dhe Afganistani. Qendra kërkimore DEKA, e cila drejtohet nga shpikësi Dean Kamen (i famshëm për transportuesin personal Segway) nxorri këtë produkt, ndërsa laboratori i fizikës së aplikuar të Universitetit “John Hopkins” (APL), në bashkëpunim me 30 organizata të kontraktuara, konceptoi diçka tjetër.
Të dy grupet kanë pasur një konkurrencë miqësore gjatë fazës së parë dyvjeçare. Prototipet e reja të gjymtyrëve artificiale, të cilat kanë nisur të testohen në klinika, janë mrekulli teknologjike që ofrojnë shumë më tepër lëvizshmëri (shkallë lirie në terminologjinë inxhinierike) se sa protezat e sotme, që zakonisht mund të kryejnë vetëm tre lloje lëvizjesh. Qëllimi është të realizohet një krah artificial me përmasa dhe peshë të njëjtë, por që të ketë zhdërvjelltësinë e një krahu të vërtetë. Kjo nënkupton 25 shkallë lirie që ndërthuren me njëra-tjetrën, në mënyrë që pacientit të mos i duhet të zgjedhë midis përthyerjes së bërrylit dhe lëvizjes së gishtave, por t’i bëjë të dyja njëkohësisht.
Si DEKA, ashtu edhe APL do të hyjnë në fazën pasuese të programit të DARPA-s “Revolucionalizimi i Protezave 2009”, por ana më mahnitëse e këtij procesi është se proteza lidhet drejtpërdrejet me pjesët
 fundore të nervave të të gjymtuarit nëpërmjet metodës “Ripërtëritja e Nervave të Muskujve të Fokusuar”. Kjo metodë, që është përpunuar nga Universiteti North-Western dhe Instituti i Rehabilitimit të Çikagos, mundëson nxitjen nga sinjalet nervore të muskujve të papërdorur, me qëllim kontrollin e dorës dhe gishtave artificialë.
“Për dikë që e ka humbur krahun më pranë kyçit, ka më shumë alternativa për të kontrolluar një dorë artificiale”, thotë Stuart Harshbarger, koordinator dhe udhëheqës i ekipit të APL-së. “Nëse nuk ke muskuj, atëherë duhet të shkosh te vetë nervi periferik”.
APL-ja injekton sensorë mioelektrikë (IMES) në mish, në kërkim të aktivitetit elektrik në përqëndrime muskulare dhe e përdor atë për të kontrolluar protezën, si një lidhje pa tel (wireless). Këta sensorë do t’i paraqiten Administratës Amerikane të Produkteve Farmaceutike për miratim së shpejti. “Them se do të shohim një sistem gjymtyrësh të zhdërvjellta, që kalon në prodhim industrial brenda dy vjetësh”, thotë Harshbarger.
Në fazën finale këto gjymtyrë duhet të ndërveprojnë me vetë trurin dhe ky është një objektiv që si DEKA, ashtu edhe APL, po përpiqen ta përmbushin. Në fund të fundit, kjo është ajo që të gjithë presin. Komandimi nëpërmjet një koreje të motorizuar përreth trurit, mund të jetë opcioni i vetëm për shumë invalidë që vuajnë edhe dëmtime të shtyllës kurrizore. Qëllimi fillestar është një strategji e ndërfaqes nervore, si IMES, që karakterizohet nga një shkallë minimale ndërhyrjeje.
Menaxheri i projektit të DEKA-s, Rick Needham, kërkon një kontroll të plotë dhe intuitiv të trurit, çka është edhe thesari pas të cilit kanë rënë shkencëtarët. Madje, ai thotë se ekziston potenciali për të ngjitur përgjithmonë një protezë me sistemin skeletor të pacientit. Edhe prototipi i DEKA-s, njësoj si ai i APL-së, u krijua nga një grup organizatash dhe është disenjuar për të përballuar metoda të shumëfishta kontrolli. DEKA e ka emërtuar protototipin e saj “Krahu i Lukut”, sipas emrit të Luke Skywalker (Protogonist i filmit Lufta e Yjeve), i cili pajiset me një krah artificial tërësisht funksional në episodin “Kundërsulmi i Perandorisë” (The Empire Strikes Back).
Komforti i pacientit është një objektiv i rëndësishëm i disenjos për DEKA-n. Studiuesit kanë zbuluar se një numër i madh i të gjymtuarëve as që marrin mundimin ta përdorin protezën, sepse shkakton shumë dhimbje. Presioni që krijon ajo është i madh dhe i vazhdueshëm, pasi ngjitet shumë. Krahu i Lukut ka një fole dinamike, që mund të përshtatet duke u ngushtuar, kur përdoruesi ngre diçka, pasi në këtë rast nevojitet mbështjetje më e madhe, dhe duke u liruar, kur personi nuk e përdor protezën.
Needham i njeh shumë merita DARPA-s dhe kolonelit Geoffrey Ling, menaxherit të Programit të Rehabilitimit 2009, për krijimin e këtij projekti, i cili do t’iu vijë në ndihmë jo vetëm ushtarëve, por kujtdo që i mungon një krah. “DARPA mori iniciativën dhe siguroi resurset për ta realizuar. E vlerësojmë shumë vizionin e tyre,” thotë Needham.
Harshbarger thotë se qëllimi i APL-së për krahun e saj artificial është që ta shndërrojë në një produkt industrial, njëlloj si aparatët fotografikë dixhitalë apo celularët. “Çdo dy vjetë mbërrin një brez i ri produktesh me veçori të reja, më shumë pikselë, më shumë zile, por çmimi nuk luhatet fort”. Ai dëshiron që këto proteza, kur të prodhohen në seri, të mos kushtojnë më shumë se sa krahët artificialë që janë në qarkullim sot. Kjo s’është tamam si të blesh një kile domate, sepse do të kushtojë nga 75 – 100 mijë dollarë. Por ama niveli shumë më i lartë i performancës, i sjellë nga teknologjitë e reja, të paktën të bën të ndihesh sikur ia vlente barra qeranë.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nuk do të jetë e largët dita kur frigoriferi, apo edhe shishet me çfarëdo përmbajtje qofshin, t’ju lajmërojë në çastin që produkti skadon. Kjo është mënyra më e mirë, kur bëhet fjalë për ushqime apo medikamente të ndryshme, në vend që të bazohesh vetëm në datën e shkruar të skadencës, së cilës jo gjithnjë mund t’i zihet besë. Vetë ambalazhi do të jetë në gjendje të dallojë produktin e prishur, duke i marrë erë, njësoj siç do të bënim të gjithë me një produkt të dyshimtë.
 
 
 
 
 
 Vështrim drej së ardhmes

Laptopi me 256 Procesorë

Në vitin 2020 vetëm manjakët e teknologjisë do ta vrasin mendjen për teknologjinë e laptopit të tyre. Pjesa më e madhe e përdoruesve as që do ta çajnë fare kokën, sepse laptopët do të kenë shumë fuqi përpunuese dhe Interneti do të ofrojë hapësira pa fund për ruajtje informacioni. Në 2020 i rëndësishmi do të jetë stili. Këtu po ju sjellim vizionin e Hauard Lokerit të Lenovos, Mjeshtër Shpikës dhe Udhëheqës i Teknologjisë Strategjike.
-    I përkulshëm, përthyhet dhe futet në xhep.
-    Ekrani përdoret edhe në ambiente të jashtme.
-    6G, lidhje të përhershme pa tel me Internetin, që arrin 550 Mbps.
                                                     -    Bateri e hollë dhe e lehtë, që zgjat 5 deri në 7 ditë.
                                                     -    Procesori 256 bërthamësh është një qendër gjigande të dhënash në laptop.
                                                     -    Ekran me prekje dhe njohës zëri; tastierë virtuale me me prekje dhe me dridhje.
                                                        Ekrani i hollë dhe i lehtë OLED, me 300 pikselë për inç, zmadhohet e zvogëlohet në masën e dëshiruar.
                                                     -    Material jashtëzakonisht i fortë dhe i lehtë, madje edhe më shumë nga titani. I gjithi  peshon 225 gram.

 
S’është e lehtë të besohet, por teknologjia për një hundë të tillë elektronike (E-nose) ka vite që ekziston, ndërsa ideja për të i përket dhjetëvjeçarëve të shkuar. Në ditët tona hundët elektronike kontrollojnë gazrat e rrezikshëm, që njeriu nuk arrin t’i nuhasë. Këto përdoren në spitale, ushtri dhe në agjenci si NASA. Atëherë, çfarë hopi pretendohet të sjellë ky nuhatës dixhital i së nesërmes? Së pari, për këtë do të përdoren polimere organike të stampuara, të realizuara nga printera me bojë. Së dyti, këto polimere do ta bëjnë hundën elektronike jashtëzakonisht të lirë në çmim, krahasimisht me të sotmet, që kushtojnë qindra mijwra apo miliona lekë. Vivek Subramanian, profesor i asociuar në Departamentin e Inxhinierisë Elektrike dhe Shkencave Kompjuterike në Universitetin e Kalifornisë, shprehet se ekipi i tij me kandidatë për doktorë – shumica e të cilëve merren me studime ndërdisiplinore, që nga kimia, e deri tek shkencat ekzakte dhe inxhinieria elektrike – i ka realizuar vetë printerat e polimereve dhe kanë stampuar vazhdimisht me ta.
Sidoqoftë, mos prisni të blini ndonjë hundë elektronike që arrin të nuhasë të 10.000 aromat që nuhat hunda njerëzore. Kleçka e gjithë kësaj është se si t’i mësosh hundës se çfarë duhet të nuhasë. “Unë e di se ç’dua të nuhas. Dua të nuhas një produkt të prishur. Pra, më duhet një hundë e veçantë për atë produkt”, shprehet Subramanian. Bëhet fjalë, pra, për të dalluar një aromë të caktuar të diçkaje të prishur. Studiuesi tërheq vëmendjen se jemi ende larg hundëve që nuhasin aroma specifike, si drogat p.sh., apo më keq se këto. “ Për gjetjen e bombave duhet ndarja e triliona nuhatjesh dhe kjo është shumë e vështirë,” thotë ai. Ndaj edhe ndoshta është më mirë stërvitja e qenve hë për hë.
Subramarian është i mendimit se një sasi e madhe ushqimi hidhet përditë, duke mos qenë prishur, sepse data e skadencës, natyrshëm, merren parasysh me shumë fanatizëm. Ky shpërdorim mund të shmanget duke përdorur hundën e duhur elektronike.
Vizioni i i tij për hundën elektronike është një pjesëz plastike e përbërë nga polimere me kosto të ulët e me qarqe të stampuara mbi të. Ajo do të lidhet me një procesor të imët sinjalizues, që ushqehet nga një bateri gjithashtu e stampuar, vendosur në pjesën e jashtme të ambalazhit të ushqimit. Sinjali që do të lajmërojë prishjen e ushqimit do të transmetohet përmes valëve të radios. Natyrisht që hundët elektronike të përdorura në magazinat e mëdha do të kenë edhe etiketa specifike për frekuencën që përdorin. Ndryshimi i ngjyrës në polimerin plastik do të shprehë gjendjen e ushqimit.
Studiues të tjerë janë fokusuar në përdorimin e nanothërrmijave, për të stampuar polimere akoma më të ndjeshme. Subramanian mendon se hundët më të mira elektronike në të ardhmen do të ndërthurin disa metoda, për të prodhuar sensorë që i përgjigjen aromave, duke përzier dhe çiftuar lloje të ndryshme të kampioneve të nuhatësve të tyre. Ata sensorë do t’i hijëzojnë krejtësisht këta të sotmit.
“Hunda elektronike stampohet shumë thjesht,” thotë ai. “Përditë ne stampojmë lloj-lloj pamjesh në fotografi me ngjyra. Tani vetëm sa do t’i zëvendësojmë ngjyrat me sensorë.” 
 
 
Studiuesit pranë Microsoft prej kohësh po merren me atë që ata e konsiderojnë një shpërdorim i papranueshëm i hapësirës në pajisjet e dorës. E merrni me mend për cilën hapësirë bëhet fjalë? Për sipërfaqen pas ekranit në pajistet elektronike. Imagjinoni një pajisje lojërash, ose një telefon, mbi të cilën mund të kryeni veprimet me anë të gishtave, duke përdorur anën e pasme të ekranit. Edhe pa i patur përpara syve gishtat, kuptohen të gjitha veprimet e kryera, sepse silueta e tyre shfaqet në ekranin përballë, sikur pajisja të ishte e tejdukshme.
Ideja për LucidTouch-in i lindi Patrik Baudishit, pasi vërejti se gishtat ia zinin pamjen e ekranit me prekje. Fatmirësisht ai është në një pozitë që mund të bëjë diçka; ai është njëri ndër katër kërkuesit e grupit për Sistemet Adaptive dhe Ndërveprimin në Laboratorët Microsoft. Fokusi i tij gjatë viteve të fundit ka qenë ndërveprimi përmes pajisjeve të lëvizshme, veçanërisht tejkalimi i kufijve në masë të ekranit. Pajisjet ne i duam përherë e më të vogla, por ekranet e vogla me prekje janë detyrimisht më pak të përdorshëm. Që nga 2006 Baudishi ka bashkëpunuar me Laboratorin Mitsubishi për Studimet e Elektrikës për realizimin e idesë së LucidTouch-it.
 
 Përderisa hë për hë tejdukshmëria e gishtave është e pamundur, Baudishi vendosi që pjesa e pasme e pajisjeve është vendi i përsosur për një ndërfaqe me prekje. Por ama edhe këtu përdoruesi ka nevojë të shohë gishtat e tij për ta zotëruar pajisjen. Siluetën dixhitale që i mundëson LucidTouch-it të jetë i tejdukshëm, Baudishi e quan pseudotransparencë.
“Duke përdorur anën e pasme, gishtat nuk na zënë më pamjen. Prekja ndodh nga pas, dokumenti shfaqet në ekran dhe, aty ku janë gishtat, duken gishta virtualë. Njësoj sikur ta prekësh nga sipër, por tashmë me tejdukshmëri”, shpjegon ai. Kështu madhësia e gishtave nuk ka kurrfarë problemi. Edhe gishtat më të trashë mund të punojnë pa e zënë pamjen e ekranit.
“Përdoruesit e kuptojnë menjëherë se çdo të thotë kjo,” thotë Baudish, duke shtuar se pseudotransparenca është aq e kapshme, sa nuk ka nevojë t’ia shpjegosh një përdoruesi të ri. Një pikë me ngjyrë në ekran tregon vendin ku po vepron secili gisht. Është sikur të kesh nën kontroll tetë kursorë në të njëjtën kohë. Pika e përmendur më sipër mund të jetë e vogël sa një piksel dhe ndryshon ngjyrë për të treguar se gishti po e prek pajisjen nga pas.
Si e arrin LucidTouch pseudotransparencën në ekranin e pajisjes së dorës? Prototipet përdorin një shtojcë plot kamera, që tregojnë gishtat e përdoruesit dhe që paraqiten në ekran. Së fundmi, ca sensorë kondensatorësh dhe ca sensorë optikë e zgjidhin çështjen. Sekreti është të marrësh mjaftueshëm të dhëna nga sensori, për të treguar vendndodhjen e majave të gishtave.
 Nuk dihet ende se çfarë do të bëjë përdoruesi me gjithë ata gishta. Ekipi i studiuesve e ka provuar LucidTouch-in me një tastierë pranë gishtave tregues, plus edhe një ndërfaqe standarde QWERTY të kthyer sëprapthi. Mbetet për t’u parë se çfarë do t’i shërbejë më mirë përdoruesit.
Ëndrra e Baudishit për LucidTouch-in shkon përtej të shkruarit në pajisjet e lëvizshme. Imagjinoni të luani një lojë me strategji në kohë reale në PlayStation Portable me komandat të kthyera sëprapthi! Me shtimin e filtrave dhe teknologjive drejt elastikes, komandat me shumë gishta mund të jenë të dobishme për të gjymtuarit, si p.sh. ata me sëmunden e Parkinsonit. LucidTouch mund të jetë edhe themeli për realizimin e një ndërfaqeje tastiere/miu për t’u përdorur me çfarëdo pajisje, që nga telefoni më i imët e deri tek kompjuteri më i fuqishëm.

 Imagjinoni një pajisje dore që kur e vë në vesh bëhet telefon, kur e mban në sy bëhet aparat fotografik apo kamera, dhe kur e kap nga të dyja anët shndërrohet në një pajisje lojërash. Pra, një pajisje e vetme që ndryshon funksionin në bazë të mënyrës se si mbahet. Kjo është ideja që qëndron pas Bar of Soap (Kallëp Sapuni), prototipit të ndërtuar nga Brandon Tylor. Tylor është student në Institutin e Teknologjisë në Masaçusets (MIT) dhe zhvillon kërkime në laboratorët e këtij instituti, pranë profesor Michael Bove, i Riu.
Bar of Soap është shembull i atyre që Bove i quan “pajisje që ndryshojnë formë sipas mbajtjes”. Këto janë gjëra që mund të mbahen në dorë – një timon, një top bejsbolli, apo çfarëdo tjetër – që e kuptojnë se si mbahen nga përdoruesi.
Ai parashikon një të ardhme, ku objektet rreth nesh janë në dijeni të mënyrës se si përdoren. Për shembull, një objekt që mbajmë në dorë do ta dallojë kur të jetë duke rënduar shëndetin e mbajtësit të tij dhe do të ndryshojë qëndrim për ta kompensuar. Ose kur ne marrim të pijmë me një gotë, edhe avatari ynë në filan rrjet social do të bëjë të njëjtën gjë.
Taylor e konsideron Bar of Soap-in “një pajisje shumëfunksionale që ndjen”. Një matës shpejtësie brenda prototipit bazë mat lëvizjet e pajisjes. Në pjesën e jashtme ka një ekran me prekje dhe mbulohet nga 72 sensorë të fuqishëm që dallojnë duart kur e prekin. “Përdoruesit i mësuam si ta mbajnë në pozicione të ndryshme dhe vërejtëm se në cilat nga këto pozicione pajisja ndryshonte formë dhe funksion”, shpjegon Tylor.
 
 
      
 
   
Vështrim drejt së ardhmes
Telefoni i përthyeshëm

Pas pak kohësh nuk keni për ta ndarë nga vetja celularin, sepse ai nuk do t’ju shërbejë vetëm për komunikim, por edhe si sensor i ambientit përreth. Natyrisht që do të ushqehet me energji diellore dhe do të vetëpastrohet (falë nanoteknologjisë së integruar në t&eumlsmiley. Por gjithë këto janë hiçgjë, krahasimisht me pamjen marramendëse të tij, zhvilluar nga inxhinierët e Nokia-s, në bashkëpunim me Qendrën e Nanoshkencës në Universitetin e Kembrixhit. Qysh gjashtë muaj më parë, në numrin e tretë të ZERO-s (mars 2008) ju kemi thënë gjithçka për këtë koncept të Nokia-s, si dhe keni parë edhe videon në DVD shoqërues (e gjeni edhe në DVD e këtij numri dhe në forumin e Revistës ZERO në www.revistekompjuteri.com ). Ja, edhe njëherë, disa nga veçoritë e tij:

 
-    Sipërfaqja e bazuar në nanoteknologji është elastike, e tërheqshme, transparente dhe e fortë.
-    Elasticiteti mundëson ndryshimin e formës.
-    Mund të mbahet si byzylyk.
                                                                -    Përthyhet për t’u futur në xhep; hapet për t’iu përdorur tastiera, ekrani dhe paneli me prekje.
                                                                -    Sipërfaqja me strukturë nano vetëpastrohet.
                                                                   Kundër ujit, papastërtive dhe shenjave të gishtave.
                                                                -    I vogël, elegant dhe me bateri të karikueshme shumë shpejt.
                                                                -    Karikohet përmes një paneli diellor të integruar.
                                                                -    Sensorë të brendshëm që njoftojnë përdoruesin për ndotjen e ajrit dhe për ndotje kimike.
                                                                -    Dimension krejt i ri estetik përmes transparencës së ofruar.
                                                                -    Përbëhet nga materiale organike.
 Natyrisht që jo të gjithë i mbajnë gjërat njësoj, madje as telefonin jo. Bar of Soap regjistron se si përdoret, në mënyrë që të përcaktojë se si një grup i caktuar njerëzish e mbajnë pajisjen në funksionin e celularit (kamerës apo videolojës). Ai arrin ta dallojë kur përdoret si telefon dhe jo si pult, fjala vjen, dhe ky është një tjetër funksion që prototipi kryen. “Për një pajisje me çmim të ulët, siç edhe është, ajo ka aftësi njohëse shumë të sofistikuara të pozicionimit të saj”, thotë Taylor.
Sigurisht që gjithkush pret një përshtatje të plotë në formë të kësaj pajisjeje, sipas pozicionit të mbajtjes. Kjo do të jetë më e thjeshtë kur hardueri i saj të mbushet me të dhëna të shumta mbi mënyrat e funksionimit në pozicione të caktuara. Taylor tregon se përdoruesit që nuk arritën funksionin e dëshiruar, i ndryshuan pozicionin prototipit, i cili u shndërrua disa herë, deri në reazultatin
 
 e pritshëm. “Donim të mësonim se si i mbajnë njerëzit pajisjet dhe ç’ndryshime vërehen ndër përdorues të ndryshëm. Shumëkush nuk do të zgjatet shumë për të kaluar nga njëri funksion në tjetrin. Me këtë pajisje nuk ke nevojë të përdorësh mënynë e kamerës. Ajo e kupton vetë këtë. Ose, p.sh., e kupton vetë kur do të bësh një telefonatë. Nuk të bezdis me gjëra të parëndësishme d.m.th.”, vazhdon shpjegimin ai.
Tylor është diplomuar në muajin korrik me punimin e tij mbi pajisjet që ndryshojnë formë dhe njohjen e modeleve të përdorimit. Ai mendon se Bar of Soap është vetëm hapi i parë. “Hapi i mëtejshëm do të jetë zbatimi i idesë në forma të tjera gjeometrike dhe jo vetëm në pajisjet shumëpërdorimshme të dorës.”
Laboratori i MIT ia ka paraqitur pajisjen e parë një sërë sponsorave të industrisë dhe ka diskutuar mundësitë e realizimit, por ende nuk duket ndonjë produkt në horizont. Kjo është thuajse e pafalshme, pasi Bar of Soap nuk nevojit ndonjë teknologji speciale – vetëm mendjehollë që ta përdorin. “Algoritmet dhe komponentët janë të gatshëm,” thotë Bove. “Realizimi i saj nuk ka nevojë për dhjetë kile Qiqranëhellium. Ideja bazohet në parimet që përdoren sot për produkte të ndryshme. Potencialisht, pajisja del shumë shpejt në treg.”
 

Do të vijë dita që ekrani në makinën Toyota Primus do të bëjë shumë më tepër se sa shfaqjen e kilometrazhit në atë grafikë të këndshme. Ai do të tregojë edhe se çfarë fshihet përtej mjegullës.

Dikur, përpara se të dilte Xbox 360 dhe sistemi katërbërthamësh i lojërave, futja e efekteve vizuale të ngjashme me mjegullën në videolojërat konsiderohej një hap gjigand. Heqja e mjegullnajës në lojërat mund të mos duket kushediçfarë, por heqja e saj nga një plan i jetës reale, si p.sh. kur udhëtojmë mes mjegullës, dëborës, apo shiut, të bën të mendosh ca për atë që mund të sjellë kjo gjë!

Këtu nuk bëhet fjalë për të ndryshuar motin. “Nuk është se e shpërbën vërtet mjegullën,” shprehet Srinivasa Narasimhan, asistent profesor në Universitetin Carnegie Mellon, ku ai ligjëron në fushat e vizionit kompjuterik dhe sistemeve grafike. “Ajo që ndodh është heqja e mjegullës nga imazhi që ne shohim në ekran.” Ai e pranon pa teklif se “dy problemet [futja e mjegullës në imazhet kompjuterike dhe heqja e saj nga imazhet e jetës reale] nuk janë njësoj të ndërlikuar.” Futja e mjegullës është më e thjeshtë, por profesori pastron imazhet e një moti të keq nga retë, mjegulla, etj.

Çelësi i kësaj është tek raporti i dritës. “Gjithkush mund ta ketë vënë re se, nëse hedhim dritë të fortë mbi mjegull, ajo reflektohet në të kundërt dhe gjithë kontrasti humbet,” thotë Narasimhani. Mjegulla, tisi dhe uji konsiderohen “mjedise reflektuese” për qëllime pamore. Ai shpjegon se në vend të hedhjes së dritës mbi të tilla mjedise, ajo duhet të depërtojë përmes atij mjedisi, në mënyrë që reflektimi i saj të reduktohet në maksimum.

 

 Mes mjegullës, p.sh., makinën nuk mund ta ngasësh me dritat e gjata ndezur, sepse drita e thekson akoma më tepër atë dhe mbulon çfarëdo pamje tjetër. Ndaj edhe dritat e mjegullës nëpër makina zakonisht janë jo të forta, shumë afër tokës dhe nën nivelin e mjegullës. Studimet e një dhjetëvjeçari të shkuar tregojnë se shoferët priren t’i mëshojnë fort pedales së gazit kur ecin në mjegull, sepse mungesa e orientimit pamor i bën ata ta perceprojnë shpejtësinë e tyre si më të ulët seç është në të vërtetë. Fushëpamja është natyrisht tejet e rëndësishme për sigurinë e udhëtarëve, por kurrkush nuk ka mundësinë të ndalë shiun apo rënien e mjegullës.

Narasimhani ka realizuar  sisteme inteligjente për transportin, por studimet e tij nuk janë përqendruar vetëm tek transporti tokësor. Kërkimet mbi sigurinë do të shrihen edhe në transportin ajror dhe nënujor. Pilotët e avionëve dhe timonierët e nëndetëseve do të shohin shumë më larg se ç’ju mundësojnë sot sistemet që ata përdorin. Gjithashtu, do të realizohen edhe sisteme pajisjesh për zjarrfikësit dhe çminuesit (apo për cilindo që punon në ambiente me pengesa pamore të çfarëdolloji). Kjo teknologji mund t’i shërbejë edhe kinematografisë, në rastet kur filmimet vuajnë për shkak të përkeqësimit të motit. Në faqen ueb të profesorit (www.cs.smu.edu/~srivanas) gjendet një skenë nga Forrest Gump, ku ai ka hequr nga filmi një skenë me stuhi shiu.

Ekipi i Narasimhanit po punon për realizimin e programit që do t’i mundësonte të gjitha këto. Për dritën ata përdorin prozhektorë, të cilët programohen kollaj për të dhënë sasi të ndryshme ndriçimi. Në jetën reale një LED (Diodë Dritëshpërndarëse) speciale do të ishte drita më e thjeshtë për t’u përdorur, ose një dritë lazer.

Por Narasimhani vret dy zogj me një gur. Zogu i dytë është rindërtimi i skenave. Dritat depërtuese dhe kamerat mund të kapin një pamje të plotë tridimensionale të mjedisit të

 

 padukshëm dhe jo thjesht të shfaqin afërsisht pamjen e asaj që na pret përpara. Një tjetër gjetje është edhe kthimi i kamerës në një matës të motit. Njësoj siç kuptojmë që jashtë po bie shi, kur shohim dritat nën neonët e rrugëve, kështu edhe një sistem vizual mund të përcatojë me saktësi sasinë e reshjeve.

Narasimhani mendon se shitja e kësaj teknologjie nuk varet nga vetë teknologjia, por nga marketingu që i bëhet asaj. Për shembull, dritat e makinës, që punojnë me një sistem inteligjent transporti, mund të jenë gati brenda pesë vitesh, por kjo nuk do të thotë se kompanitë e automobilave  - të cilat kanë drita antimjegull për të shitur – do të kërcejnë nga gëzimi. “Dritat antimjegull ndihmojnë psikologjikisht, por nuk janë aq të sigurta,” përfundon ai.

Sidoqoftë, me sponsorë të tillë si DARPA, Zyra e Studimeve Navale dhe Fonndacioni Kombëtar i Shkencës, Narasimhani është i sigurt se kërkimet e tij janë në udhë të mbarë drejt parashikimit të së padukshmes përpara nesh.

Sistemet Pamore

 

              

Vështrim drejt së ardhmes

Aparati fotografik dixhital dinamik

Pas 12 vjetësh, disenjoja e aparatëve fotografike do të ketë ndryshuar në mënyrë radikale, për t’iu përshtatur një brezi të ri të fiksuar pas lodrave teknologjike. Disenjoja ergonomike dhe plot ngjyra s’do të japë shumë informacion për të dhënat teknike të brendësisë. Lentet e qelqit do të zëvendësohen me lente elastike akriliku, të cilat do të ndryshojnë formën për të fokusuar imazhet, ndërsa lidhjet pa tel do ta transformojnë mënyrën se si i shohim fotografitë. Ja se çfarë ka ndërmend John Knaur, menaxher produktesh te Olympus:

Fibra karboni për një trup shumë të lehtë dhe, njëkohësisht, shumë të lakuar.

●Disenjo si një pajisje lojërash ergonomike.

●Miniekran LCD me rezolucion të lartë, që e tregon fotografinë direkt.

●Eleminimi i objektivit optik do të reduktojë në mënyrë të konsiderueshme përmasat e aparatit.

●LCD që shkëputet nga trupi i aparatit dhe rrotullohet përqark tij.

●Rezolucion i pamjes mbi 900,000 pikselë.

●Lente elastiku akriliku që ndryshojnë formë për të fokusuar imazhet.

●Softuer të instaluar për editim të fotografive.

●Lidhje pa tel me kompjuerin, Internetin, televizorët HD, kornizat dixhitale për transferimin e fotografive.

●Sensor CMOS të përparuar, që konsumon më pak energji, bën më pak zhurmë dhe shfaq ngjyra dhe kontrast më të mirë.

●Bateri që rezistojnë deri në 1.200 shkrepje me një karikim të vetëm.

 


 

 

 Ndokush mund edhe t’i ketë provuar programet që njohin të folurën dhe me siguri e ka vënë re se ata nuk punojnë mirë në ambiente të zhurmshme. Nëse të njëjtën gjë, që programi nuk “e dëgjon” mirë, ia themi një personi në të njëjtin ambient, atëherë ai me siguri që do ta kuptojë. Fjalët gjysma-gjysma dhe fjalitë e shqiptuara çrregullt janë relativisht të lehta për t’u kuptuar nga njeriu, por jo nga kompjuteri.

“Kam kuptuar se, nëse përpiqemi të imitojmë veprime të caktuara të njeriut, na duhet më tepër fuqi kompjuterike,” thotë David Anderson, profesor i asociuar pranë Përpunimit të Sinjaleve Dixhitale dhe Inxhinierisë Kompjuterike në Institutin e Teknologjisë në Xhorxhia. Gjithsesi, të dëgjuarit nuk lips të njëjtën fuqi sa të kuptuarit.

Andersoni, së bashku me kolegun e tij Paul Hasler, ka eksperimentuar me procesorë, që ushqehen me shumë pak energji, dhe me hyrje analoge audio, për ta bërë makinën “të kuptojë”. Ekipi ka arritur të analizojë sinjalet e një shumëllojshmërie zërash, përfshi edhe të folurën e njeriut, duke përdorur vetëm 5 deri në 30 mikrovatë energji. Ndërkohë që teknologjia nuk është aq elastike ndaj zërit, sa ç’është veshi i njeriut, përpjekja për të ndarë zhurmat në sfond nga të folurit ka rezultuar mjaft e suksesshme. Anderson pretendon se, për shkak të energjisë shumë të vogël të nevojshme, pas një apo dy vitesh një sensori të tillë do t’i mjaftojë një bateri AA për të punuar. Një qelizë diellore mund ta ushqente për një kohë të gjatë të papërcaktuar.

Ekipi ka krijuar prototipe të avancuar procesorësh të sinjaleve dixhitale, që punojnë me hyrje analoge. “Dixhitalja është e parashikueshme dhe e thjeshtë për t’u programuar,” thotë Andersoni. “Por çmimi i saj është i lartë kur vjen  puna tek energjia e harxhuar.”

Pajisjet audio të spiunimit apo të vëzhgimit, të cilat përbëhen nga një mikrofon dhe nga një çip që përpunon të dhënat audio, mund të përdoren për tinguj e ngjarje të veçanta, si p.sh. thyerja e një gote, të shtëna armësh, përshpërima në korridore. Të gjitha këto zhurma mund të dallohen qartazi nga njëra-tjetra. Në çastin që dallohet një tingull i veçantë, çipi lajmëron një program sigurie.

 Njëri nga qarqet e integruar është një çip që shuan zhurmat dhe që e ndan  të folurën nga poteret e sfondit. “Vërejtëm se reduktimi i zhurmës, pa e prishur të folurën, ishte efektiv,” shprehet Andersoni. Ndërsa njohja, apo të kuptuarit e asaj që flitet, është çështje tjetër.

Pra, dallimi i të folurit dhe të kuptuarit e saj nuk janë e njëjta gjë, por të dyja këto nuk bëjnë dot pa njëra-tjetrën. Sot për sot është shumë e vështirë të bëhet në kohë reale analiza e plotë e sinjalit të të folurit që dëgjon një kompjuter. Shumica e analizave bëhet duke përdorur gjithë burimet e një PC-je, por, gjithsesi, shpesh i duhen orë të tëra për të marrë rezultat. Andersoni thotë se ka një mënyrë më të mirë: “Ne përpiqemi gjithnjë të matemi me trurin.” Sa më tepër ekipi e vë kompjuterin në garë me trurin, aq më pozitive janë rezultatet. Përpjekjet e ekipit Andersoni i krahason me ato të një piktori, që kopjon mjeshtrin e tij për të kuptuar teknikat artisktike që ai përdor.

Truri është në gjendje të kuptojë një fjalë a fjali, edhe nëse një sinjal apo tingull është i pjesërisht i dëmtuar, sepse truri nuk ka vetëm një mënyrë për të kuptuar. Një program që njeh të folurën dhe përmban veçori e metoda të shumëfishta për analizë është i vështirë – në mos i pamundur – të gjendet sot, me softuerët dhe harduerët që ekzistojnë.

Sidoqoftë, qëllimi mbetet të zbulohet se si t’i mësohet kompjuterit të analizojë zërin, njësoj siç e analizon truri i njeriut. Mund të duhen mijëra apo miliona orë për të stërvitur sistemin me shembuj të mjaftueshëm për të kryer njohjen. Andersoni shpreson se do t’i hyjnë në punë teknikat e përdorura për zmadhimin e imazheve kompjuterike. Ato mund t’i sigurojnë një dyndje sinjalesh, që bazohen në pjesëza të njohura të një sinjali, dhe rezultati (zëri) i të cilave matet dhe ndërthuret në atë mënyrë që kompjuteri të dëgjojë shumë më mirë.

Në ditët tona ka disa zbatime të thjeshta të makinës me procesor që dëgjon, por ajo që synohet në këtë fushë, është ende vite larg. Makina duhet të na dëgjojë përpara se të na kuptojë.

 

Pasardhësit i silikonit gjendet në majën e lapsit

Prodhuesit e qarqeve janë të ndërgjegjshëm se një ndryshim i madh po shfaqet në horizont. Profesori i fizikës në Georgia Tech, Walter de Heer, e përshkruan kësisoj: “Ligjit të Murit po i afrohet fundi, brenda pak më shumë se një dekade. Teknologjia e qarqeve s’do të dyfishohet çdo 18 muaj, siç ka bërë gjatë 20 vjetëve të fundit. Brenda 10 viteve të ardhshëm nuk do të jemi dëshmitarë të përmirësimit konstant të procesorit… Silikoni nuk arrin dot të mbajë ritmin.”

Kjo sigurisht që nuk do të thotë se industrisë së qarqeve të integruar po i vjen fundi. Gjithçka që nevojitet është një material i ri, më i vogël se silikoni, që arrin të përballojë të gjithë vështirësinë e punës së një tranzistori modern.

Për vite me radhë nanotubat e karbonit janë parë si zgjidhja më e mundshme. Këta formohen nga mbështjellja e fletëve të karbonit, që kanë trashësinë e një atomi. Problemi qëndron në faktin se është e vështirë që nanotubat të shndërrohen në qarqe. “Pas 10 vjetëve punë me nanotubat, askush se ka arritur këtë gjë,” thotë De Heer, i cili e ka filluar punën me nanotubat qysh në vitet ’90.

De Heer i hodhi edhe një sy fletës së hollë të karbonit, të quajtur grafen, dhe llogariti se në vend të mbështjelljes së saj për të formuar nanotubin, do të ishte më mirë sikur ajo të pritej në shirita të hollë, të gjithë me të njëjtat veti. Sipas vlerësimit të tij, grafeni mund të jetë 100 herë më i shpejtë se silikoni dhe në të ardhmen do të arrijë rendin e terahertz-it. Ndoshta do të jetë i përshtatshëm edhe për elektronikë kuantike.

Bërja e grafenit është më e koklavitur se thjesht prerja e letrës me brisk. Një kristal karabit silikoni nxehet në një furrnaltë me presion, derisa sipërfaqja të shndërrohet në grafen epitaksial. Një shtresë me trashësinë e një molekule pritet nga materiali dhe pikërisht këtu fillon zbavitja.

“Te shiritat e grafenit eleminohet problemi i lidhjes së nanotubave dhe i vendosjes së tyre në vendin e duhur”, thotë De Heer. “Mund t’i japësh çfarëdo forme të duash.” Sekreti qëndron te prerja. Me një shtresë dydimensionale grafeni nuk mund të përdoret gërshëra, prandaj prerja realizohet me anë të teknikave të litografisë mikroelektronike, njëlloj me ato që përdoren në laboratorët e fabrikimit të silikonit. Ekipi i tij në laboratorin mikroelektronik të shkollës ka arritur të përpunojë një mënyrë për ta bërë këtë.

Mos, vallë, De Heer është magjepsur nga grafeni? Pa dyshim që po, kur thotë se ai është në gjendje të kapërcejë shumë prej problemeve që shfaq silikoni. Arrin të përçojë më shumë energji elektrike, nxehet më pak dhe mund të përpunohet deri në nivel nanometri, madje edhe më poshtë, dhe të funksionojë ende. Puna vazhdon në laboratorët e tjerë të nanotubave të karbonit dhe në zëvendësuesit e tjerë potencialë të silikonit. “Çdo vit del një skemë e re”, thotë De Heer. “Por grafeni është bileta fituese”.

Në të njëjtën kohë, ai përpiqet ta kufizojë entuziazmin, duke mos kaluar në eufori. “Grafeni nuk është një ilaç magjik. Unë s’kam asnjë dyshim se do të duhen me dhjetra vjet për të zhvilluar këto teknologji dhe për ta çuar litografinë në atë pikë, ku të mund të prodhohen pajisje të krahasueshme me ato të silikonit”, thotë ai. “Do të jetë vërtetë e vështirë”.

3 Komente

shume interesante Blend flm.

Të tejkaluara dhe të realizuara që të gjitha... ndërkohë që Honda dje, dimostroi robotin e saj të fundit: Azimo... që vihet në veprim nëpërmjet forcës së mendimit.

Për momentin i përgjigjet vetëm disa "mendimeve" të thjeshta të urdhëruesit (di të ngrejë vetëm duart dhe këmbët), por studiuesit janë optimistë se mund ta pasurojnë me shumë reagime të tjera.

Procesori 256 bërthamësh është një qendër gjigande të dhënash në laptop.

Edhe shyqyr që qënka revistë për kompiuterat kjo smiley

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).