Historia dhe politikat sociale

Ditët e fundit mediat informojnë se ligjvënësit tanë po përgatiten të kalojnë në proces votimi dëmshpërblimin e personave që kanë pësuar ndëshkime dhe dënime përgjatë periudhës komuniste. Duket se në këtë fazë përgatitore, debatet janë përqendruar te një problem që lidhet specifikisht me ata të cilët janë dënuar për bashkëpunime, kolaboracion me okupatorët në vepra që konsiderohen krime lufte, etj.
Ta marrin ose jo dëmshpërblimin? Që këtej ka rinisur një debat i stërzgjatur për historinë e Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri, i cili në vetvete nuk ka asgjë të keqe.
Problemi është tjetër, sipas meje.
Edhe një herë tjetër, superpozohen dy probleme që në gjykimin tim janë krejt të ndryshëm nga njëri-tjetri. Njëri lidhet me kuptimet legjitimisht të ndryshme mbi historinë e kësaj Lufte.
Një problem historik.
Problemi i dytë, a duhen të dëmshpërblehen të gjitha kategoritë e të dënuarve nga gjykatat komuniste, pra edhe ish-kolaboracionistët? Ky problem, sipas meje, i dyti, është një problem administrativ, ka të bëjë me politikat sociale të shtetit shqiptar.
Njëri, i pari, ka të bëjë e shumta me Institutin e Historisë, tjetri, i dyti, ka të bëjë veçmas me Ministrisë e Punës, Shanseve të Barabarta dhe nuk e di se çfarë tjetër.
E ndjej se dikush do të thotë: Jo, janë dy probleme të lidhur me njëri-tjetrin. Si do të dëmshpërblehen edhe kolaboracionistët?
Sikurse thuhet shpesh, gjëja më e vështirë për të zgjidhur një problem nuk është vetëm edhe aq problemi në vetvete. Më e ndërlikuar është detyra për të ndarë një problem nga problemet fqinje me të, nga probleme të përafërta, sepse ato duke u mbivendosur gabimisht me të tjerët bëhen të pazgjidhshëm. Politika, thonë, funksionon si e tillë, i mbivendos problemet, sepse koncepti propagandistik dhe persuasiv (manipulues) ka prirje t’i zgjerojë konceptet, t’i bëjë universale, prej andej të ngatërruar me njëri-tjetrin, e kështu të pazgjidhshëm.
Problemi i parë i takon shqyrtimeve historike. Le të debatojnë gjithë ditën e ditës historianët për çështjet e Luftës. A kishte individë dhe grupe e familje, parlamentarë shqiptarë që bashkëpunuan me fashistët qysh në prill 1939, bile edhe më parë, ilegalisht, apo nuk kishte? Besoj se nuk ka nevojë të tregohen dokumente zyrtare? A kishte parlamentarë dhe politikanë të kohës që e tradhtuan Mbretin e tyre apo nuk kishte? Para se edhe sesa të kishte parti komuniste në Shqipëri. A mund të quhen organizatat nacionaliste si kolaboracioniste nga historiografia komuniste kur për kontradiktë së paku deri në Konferencën e Pezës komunistët i thërritën në tryeza bashkëpunimi nacionalistët? Çfarë ndikimi kishte pakti gjermano-sovjetik, i mbrapshtë po aq sa edhe Marrëveshjet e Mynihut, në qëndrimin e komunistëve ndaj nazizmit deri në qershor 1941? E dënon këtë pakt apo jo? A kishte mundësi që edhe në Shqipëri, të gjitha grupet nacionaliste pa bërë lojën e komunistëve, të ndrojtur nga rreziku i një diktature të kuqe, të hapnin front më vete lufte pa asnjë kolaboracion, por kundër okupatorit, apo nuk kishte mundësi zgjedhje të lirë, pra nuk mund të kishte përgjegjësi historike? Përse në Itali, Francë etj., nacionalizmi ia arriti ta bënte këtë qoftë edhe duke e paguar me sakrifica të rënda, kurse në Shqipëri kjo bëhej ose nuk bëhej dot? Apo u bë në një masë të caktuar? Të debatohet pa fund sa ishte Lufta, nacionalçlirimtare dhe sa ishte civile? Çfarë kishte më shumë antisovrane në marrëveshjet e Zogut me Italinë në krahasim me nënshkrimin nga Shqipëria e kuqe e Paktit të Varshavës për aq sa ai funksionoi? Krahasoni dokumentet. Kush e hapi luftën me Greqinë? etj.,
Janë familjet e mëdha shqiptare me një trashëgimi vetëm patriotike, sikurse do ta ëndërronim në modelin e fisnikëve europianë, apo që andej, në të gjitha periudhat sidomos nga themelimi i shtetit shqiptar deri në fund të viteve ’80 dolën edhe bashkëpunuesit me okupatorët apo me paktet ushtarake agresive? Nuk trajtohet as kjo çështje e fundit në mënyrë ideologjike, por kërkon analiza shumë të holla dhe të detajuara. Nuk mund të bëhet politikë me historinë. Le të diskutojnë historianët.
Sigurisht, sikurse të gjithë, edhe unë kam të drejtën të kem mendimin tim mbi këto pyetje dhe plot të tjera. Por, nuk është vendi fare për t’i trajtuar. Është jashtë teme – do të thoshte mësuesja e letërsisë. 
Problemi i dëmshpërblimeve është krejt tjetër dhe nuk ka të bëjë fare me historinë. Përse?
Tjetër janë pensionet për dëshmorët dhe familjet e tyre dhe veteranët e Luftës. Ata shoqëria i paguan si kontribut social për atë që bënë gjatë Luftës si kontribut kundër okupatorit dhe për çlirimin nacional të vendit. Kurse ata që kolaboruan dhe për të cilët ka dokumente të pastra provash, nuk do të shpërblehen me politika sociale për atë që bënë ose nuk bënë gjatë Luftës. Ndaj tyre shoqëria e ligjit, e së drejtës, demokratike, ka një detyrim tjetër, që ndokujt mund t’i duket paradoksal. Dëmshpërblimin ndaj një gjykimi në kushte jo të drejta gjykimi sipas standardeve që ne i jetojmë dhe i gëzojmë sot.
Së pari, gjykatat ishin në ndikimin e politikës. Nuk mohoj se shpesh kishte fakte komprometuese, por shkalla e ndëshkimit patjetër që ishte shumë e ashpër. Mjafton t’iu referohemi dokumenteve politike të kohës për të parë se shpesh ndëshkimi nuk matej proporcionalisht me fajin e kryer, por me rrezikun potencial që regjimi mendonte se të dënuarit do të kishin për të ardhmen e tij. Pra, juridikisht mbështetej mbi një supozim politik të pavërtetueshëm dhe pa kuptim juridik.
Së dyti, kushtet e burgimit të atyre që nuk u dënuan me marrjen e jetës ishin mëse të padrejta. Çdokush ka të drejtën e trajtimin njerëzor, në paraburgim apo gjatë burgimit, sikurse e patën kolaboracionistë në të gjithë Europën.
Së treti, u ndëshkuan rëndë familjet e tyre, krejt të pafajshme me dhjetëra mënyra e për dhjetëra vite. Duke iu ndëshkuar familjet pa të drejtë ligjore, iu është bërë një dëm tragjik edhe vetë atyre për të cilët u dënua e gjithë familja. U janë dënuar fëmijët, nipërit, gratë, prindërit. Padrejtësisht. Duhen dëmshpërblyer, por dëmi në fakt është i pariparueshëm.
Së katërti, dënimi i parë sillte dënime të tjera dytësore pa fund, që nuk do të kishin ndodhur nëse të interesuarit nuk do të ishin piketuar si kolaboracionistë. Pa folur pastaj për ata që nuk u dënuan për veprimet e tyre individuale, por duke i futur kallëp në grupe, organizata të ndryshme, apo duke i njehsuar pa asnjë logjikë juridike me krerë të ndryshëm, pra u dënuan kolektivisht.
Së pesti, procedurat e mbrojtjes, avokatisë, të dëshmive janë bërë në kushte të cilat nuk mund të pranohen nga konceptet e sotme të së drejtës. Vetë dokumentet politike të kohës, sidomos ato pas viteve ‘80, pranojnë shkeljet e të drejtave njerëzore nëpër hetuesi, paraburgime dhe kampe. Ka nevojë të sillen dokumente për këto? Nuk e besoj. E gjithë periudha ishte e elektrizuar pas lufte, presioni politik i turmave i jashtëzakonshëm, sikurse rrethanat e pasioneve psikologjike nga të dëmtuarit e nacional-çlirimtarëve bënin presion mbi trupat gjykuese. Ka dokumente edhe për këto. Për të mos folur për ata të cilësuar kulakë në mënyrë retrospektive, domethënë duke i konsideruar si fajtorë për bashkëpunime të paqena me okupatorin për shkak të statusit të tyre social e ekonomik në kohë paqe.
Së gjashti, nuk kanë funksionuar asnjëherë marrja në konsideratë e rrethanave lehtësonjëse, që në vende të tjera demokratike ishte një praktikë e njohur. Një pjesë e së djathtës nacionaliste pati prirje nazifashiste për shkaqe të gjykimit të sinqertë që i bënte gjendjes gjeopolitike të botës dhe çështjes shqiptare në ato vite. Ata nuk kishin fare njohuri për kampet e përqendrimit dhe për nazizmin si të tillë në tërë përmasat e veta.
Çështja e dëmshpërblimit ka të bëjë me një drejtësi të munguar të asaj kohe në parametrat e kuptimeve dhe standardeve tona të sotme. Shoqëria tregon emancipim kur e njeh këtë detyrim nga pikëpamja e politikave të veta sociale. Nuk duhet të ngatërrohet sikurse bëhet me interpretime të lira historike. Nuk ka të bëjë me to. Ata që janë quajtur kolaboracionistë pa të drejtë të marrin pafajësinë. Ata që kanë qenë të tillë edhe para themelimit të partisë komuniste, që tradhtuan Mbretin e tyre, kush dëshiron le t’i quajë kolaboracionistë. Totalitarë, kolaboracionistë, janë fjalë që qarkullojnë në fjalorin tonë politik. Kurse politikat sociale të dëmshpërblimeve nuk kanë lidhje fare me këtë histori.
Le ta marrin edhe dëshmorët e veteranët për atë kontribut që dhanë gjatë Luftës, edhe kolaboracionistët, e shpikur, apo edhe të vërtetët, për shkak se dënimi i tyre nuk u bë sipas standardeve ligjore që ne kuptojmë sot, apo që demokracitë e shtetet ligjore i kanë pasur prej kohësh. Dëmshpërblehen për gjëra të ndryshme, prandaj nuk ka paradoks logjik. A ka mundësi ministri Bode t’ua shumëfishojë dhjetëfish të gjitha palëve pensionet e dëmshpërblimet që me ato parà të mjekojnë plagët që i kanë bërë njëri-tjetrit?
Mos e ngatërrojmë Parlamentin në procesin ligjbërës me opinione historike. Janë dy procedura të ndryshme. Njëra juridike, tjetra politikash sociale. Kur një shoqëri paguan palë kundërshtare të historisë së saj, është shenja më e sigurt se ajo po vihet drejt rrugës së paqtimit dhe shtrirjes së dorës për fëmijët tanë. Është shtëpia jonë e përbashkët.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).