UT PICTURA POESIS, Lidhja e Shkrimtarëve, fjala dhe imazhi

Fare pranë qendrës së Tiranës, përgjatë rrugës së Kavajës ndodhet një ndërtesë e fshehur disi prej gjelbërimit dhe shumëkatëshit që është ngritur përbri saj, së cilës, restaurimi paradokohe i ballinës i ka kthyer diçka nga dinjiteti i dikurshëm. Është fjala për ndërtesën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. E gjeta me vend ta filloj këtë shkrim mbi imazhin dhe fjalën me ndërtesën e Lidhjes sepse ajo, apo më saktë, emri i saj, padashur, vite më pare, më ndërgjegjësoi për ekzistencën e marrëdhënies midis tyre, diçka krejt e pakuptueshme për mua atë kohë. Kjo ndodhi në vitet e para të adoleshencës, të kohës së vetme kur, siç thotë Prousti, mësojmë vërtet diçka, kur pa e ditur as vetë përse, bëjmë pyetjet e para ekzistenciale dhe fillojmë të zbulojmë pasione të cilat shpesh na shoqërojnë gjatë gjithë jetës. Siç ndodh rëndom, pikërisht në atë moshë fillova të interesohem për pikturën. Si çdo besimtar, që për të mbajtur gjallë besimin dhe për t’u ndier pjesë e një komuniteti ka nevojë për një objekt kulti, edhe unë u vura të kërkoja një të tillë. Dhe nuk gjeta një por dy të tillë. Njëra ishte Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve, fare pranë së cilës banoja asokohe dhe tjetra ishte ndërtesa e vogël dhe intime e Galerisë Kombëtare në rrugën e Fortuzit. Por nëse në mjedisin e qetë të Galerisë (në hyrje të së cilës ndodhej një trung peme i gurëzuar, paradigmë e përkryer e artit të realizmit socialist) që bëhej më i këndshëm nga pritja dashamirëse e rojes së vetme mund të vizatoja i patrazuar në qetësinë që vetëm një hapësirë e mbushur me vepra arti mund ta ofrojë, në Lidhje, ku hyja me vjegën për të kryer porosinë për ndonjë paketë cigare, ndeshesha me atmosferën e gjallë e të zhurmshme që ofronte klubi i saj. Të ulur nëpër tryeza, në grupe që ndryshonin përbërje vazhdimisht, me nga një kafe apo gotë përpara, shumica duke tymosur vazhdimisht dhe të shoqëruar nga zhurma karakteristike e ekspresit, burra të moshave të ndryshme (fare rrallë ndonjë grua), të veshur sipas stinës, diskutonin herë me zë të lartë me gjeste të vrullshme duke ndërprerë njëri – tjetrin e herë me fytyra indiferente të largëta e të pakuptueshme për mua, çka i bënte të dukeshin edhe më të largët e misteriozë.
Pelegrinazhet i mia vazhduan të patrazuara deri ditën kur një shok i fëmijërisë, që ëndërrronte asokohe të bëhej poet, (që sot ka botuar vëllime me poezi dhe është një përkthyes i mir&eumlsmiley i mërzitur me sa duket që unë pranoja të më shoqëronte sikur t’i bëja ndonjë nder më tha njëherë i inatosur se Lidhja nuk ishte vetëm e piktorëve po edhe e shkrimtarëve, pra, edhe e tij. U ndjeva si një besimtar që po i përdhosnin tempullin. Deri atë kohë pa e vrarë shumë mendjen të gjithë ata që shihja aty i kisha quajtur piktorë, qenie të epërme dhe krejt të veçanta, duke nënkuptuar të drejtën e patjetërsueshme se një ditë do të bëja edhe unë pjesë ndër ta, do të ulesha në po të njëjtat tavolina, do të merrja pjesë në ato biseda interesante, shkurt pra, do të isha njëri prej tyre. Megjithëse e dija që Lidhja ishte edhe e shkrimtarëve, këta i kisha parë gjithmonë si të paqenë, jolëndorë dhe e shumta të rrasur në ndonjë qoshe pa u munduar të binin në sy. Por emri i Lidhjes e thoshte shkoqur se ajo nuk u takonte vetëm piktorëve. Megjithëse nuk më pëlqente që ne piktorëve na duhej ta ndanim Lidhjen edhe me ca të tjerë, thellë brenda vetes ngushëllohesha me faktin që piktorët quheshin artistë ndërsa ata të tjerët, shkrimtarët, jo. Gjë që ia bëra të qartë edhe shokut tim. Habia dhe turbullimi që u duk shfaq hapur në fytyrë duke mos ditur ç’të thotë, mu ngjit edhe mua. Sepse çdo të thoshte që piktorët ishin artistë dhe shkrimtarët jo? Pastaj, kush ishte ai njeri i plotfuqishëm që kishte vënë dorën në zemër për piktorët duke quajtur vetëm ata artistë? Po shkrimtarët përse nuk i llogariste si të tillë? Tek e fundit, çdo të thoshte të ishe artist? Pyetje vërtet të koklavitura për një dymbëdhjetëvjeçar. Duke dashur t’i jap goditjen përfundimtare rebelimit të mikut tim dhe argumenta të pakundërshtueshme se shkrimtarët, pra, edhe ai, nuk kishin asnjë të drejtë mbi Lidhjen, pra mbi ne, piktorët vendosa ta shkoqis mirë këtë punë. Pa guxuar t’i shqetësoj artistët, vendosa të pyes fillimisht prindërit të cilët, pa e zgjatur, më dërguan të luaj përjashta; pastaj fqinjët, që herë me buzëqeshje e herë me bezdi ngrinin supet si për të përligjur padijen e tyre, ndërsa mësuesja kujdestare, pasi më zhbiroi gjatë me sy për t’u siguruar se mos pas pyetjeve të mia fshihej ndonjë shejtanllëk, më dha të kuptoja se në vend të merresha me gjëra të tilla, më mirë të përmirësoja pesat që kisha në lëndën e saj. Edhe një djalë i rritur që banonte në rrugicën tonë (thuhej se kishte lexuar të gjithë librin Ivanhoe nga fillimi në fund) s’qe në gjendje të më jepte ndonjë përgjigje bindëse. Atëhere hoqa dorë dhe shpejt i harrova. Me ato pyetje do të ndeshesha shumë vite më vonë në Akademinë e Arteve në Amsterdam ku edhe kuptova se pa e ditur, gjatë adoleshencës së hershme isha ndeshur me një nga çështjet më të rrahura të filozofisë së artit.
Ut Pictura Poesis (lat. Piktura si Poezia). Duke lexuar këto fjalë të Horacit të krijohet përshtypja se ai mundohet të bindë dikë se piktura është e barabartë me poezinë. Po përse duhej ta bënte këtë? Cilët përpiqej të bindte dhe për ç’arësye mendohej se piktura nuk ishte e barabartë me poezinë? Gjëja e parë që të bie në sy është lashtësia e kësaj sentence, çka tregon se diskutimi i hierarkisë së statusit të piktorëve dhe poetëve ka një histori shumëshekullore. Megjithë harmoninë e lakmueshme të piktorëve dhe poetëve në klubin e Lidhjes, kjo nuk do të thotë se ka qenë gjithmonë kështu gjatë rrjedhës së historisë së qytetërimit perëndimor, ose më saktë të filozofisë, ku edhe do të ndjekim ecurinë e këtyre marrëdhënieve. Çelësi i zbërthimit të këtij statusi pa dyshim qëndron në radhë të parë te hierarkia e realiteteve dhe statusi i perceptimit, pra, afërsia apo largësia që poetët apo piktorët kishin me realitetin lëndor dhe atë ideal. Për të folur për një status të mirëfilltë shoqëror të artistëve dhe shkrimtarëve do të na duhet të bëjmë një kapërcim në kohë, duke lënë mënjanë disa qytetërime, jo sepse nuk janë të rëndësishme, por sepse bazat e koncepteve të mirëfillta mbi artin dhe statusin e artistëve i krijuan filozofët, të cilët janë një dukuri kulturore më e vonë. Prandaj do të ndalemi në shekullin VIII p.K. kur në skenën e qytetërimit u shfaq një popull i urtë si pleqtë dhe kureshtar si fëmijët. Pikërisht mbi truallin e Greqisë së lashtë njerëzit, duke rrotulluar sytë plot habi në botën që i rrethonte, shtruan pyetje filozofike që synonin të depërtonin thelbin e dukurive, të zbulonin se ç’fshihej pas misterit të lindjes apo të vdekjes, lëndës, frymës apo enigmës së zanafillës së gjithësisë. Risia qëndronte në faktin që këtyre pyetjeve të shtruara më parë edhe nga popuj të tjerë, grekët e lashtë u përpoqën t’u përgjigjen duke u mbështetur mbi një dhuratë hyjnore, Arsyen, duke nisur kështu historinë e spekullimit filozofik. Por monopolin e të Vërtetës absolute, të Mirës dhe të Bukurës filozofëve shumë shpejt iu desh ta ndanin me poetët, të cilët në krijimet e tyre mëtonin se ishin në gjendje të depërtonin në misterin e jetës dhe dukurive që e përbënin atë. Mëtimi i tyre ndihmohej edhe nga fakti që në zanafillën e tij qytetërimi grek ishte më tepër i orientuar nga fjala sesa nga imazhi dhe nëse do ta gjykonim vetëm prej stilit gjeometrik të vazove, duke lënë mënjanë shkrimet, nuk do ta dallonim nga qytetërimet që fqinjëronin me të. Por në këtë rast do të kishim lënë mënjanë Iliadën dhe Odisenë, dy nga diamantët më të çmuar të kurorës së kryeveprave klasike. Për grekun e lashtë poemat e njohura të Homerit nuk ishin thjesht përalla eksituese të rrëfyera në mënyrë të gjallë e plot fantazi, por ishin doracakë hyjnorë mbi moralin, luftën dhe politikën. Ata kryenin për grekët e lashtë të njëjtin funksion që shekuj më vonë do të përmbushin për të krishterët Dhjata e vjetër dhe e Re. Asokohe në Greqi nuk kishte as shkrime të shenjta dhe as teologë që t’i kodifikonin në dogma, prandaj grekët mësonin mbi perënditë dhe sjelljen e tyre duke dëgjuar apo lexuar krijimet e poetëve. Ishte pikërisht ky popullaritet i poetëve që i detyroi filozofët që në shkrimet e tyre të mos i kursenin shpotitë dhe ironitë mbi padijen e poetëve. Duke lënë mënjanë sharjet dhe akuzat e ndërsjella, grindja midis filozofëve dhe poetëve pati një pasojë të lëvdueshme: lindjen e një disipline të re, filozofisë së artit.
Ksenofani për shembull, akuzon Homerin dhe Hesiodin se u kanë veshur perëndive cilësitë më të shëmtuara të njerëzve si vjedhjen, tradhëtinë bashkëshortore dhe mashtrimin. Sokrati në Apologjinë e shkruar nga nxënësi i tij Platoni, tregon për turbullimin që provoi kur mori vesh se orakulli i Delfit e kish cilësuar si më të mençurin midis athinasve. i trembur nga ky lajm Sokrati u nis të gjente njerëz, të cilët me diturinë e tyre do t’i tregonin se ishte ashtu siç edhe e quante veten: më i padituri ndër gjithë athinasit. Në fillim pyeti poetët dhe autorët e tragjedive t’i tregonin se në ç’mënyrë i krijonin veprat dhe nga përgjigjet e tyre kuptoi se ata krijonin jo duke përdorur arsyen, por njëfarë frymëzimi misterioz, njëlloj si profetët apo fallxhorët. Kushdo nga të pranishmit, dhe këtë thotë Sokrati e pranuan pa u ardhur zor edhe vetë poetët, mund të fliste më mirë se ata për krijimet e tyre.
Pas poetëve Sokrati u shtroi të njëjtën pyetje edhe piktorëve dhe megjithëse, shton ai, ata e njohin zanatin e tyre, s’është vështirë të kuptosh që pas fodullëkut mundohen të fshehin padijen e tyre mbi arsyen se si dhe përse i krijojnë veprat e tyre.
Në debatin nëse kishin apo jo të drejtë poetët të mëtonin për njohjen e së Vërtetës absolute u përfshi edhe vetë Platoni i cili jo pa qesëndi pyet: “Sa ekspert është Homeri kur flet për natyrën e perëndive? Ai na i paraqet ata si grindavecë, gënjeshtarë dhe shpirtkazëm”. “Le ta pyesim Homerin - vazhdon Platoni në librin e tij Republika -”Nëse jeni kaq i ditur, Homer, në çështjet e dobisë publike ashtu siç edhe mëtoni, atëherë ku janë rezultatet e prekshme të diturisë Tuaj? A keni hartuar ndonjë kod ligjesh të dobishme apo ndonjë kushtetutë? A ju kujtohet të keni udhëhequr ndonjë betejë dhe ta keni fituar? Si njeri i mençur që jeni, besoj se do të donit të linit pas gjurmë të urtësisë Tuaj, por me sa di unë, ju s’keni lënë pas asnjë gjurmë të tillë.”
Por megjithëse filozofët nuk pranonin ta ndanin me poetët monopolin e urtësisë ata pranonin se në frymëzimin e tyre kishte diçka hyjnore që i bën të thonë gjëra të mençura pa e ditur as ata vetë se si. Dhe Platoni e mbyll përsiatjen e tij me shprehjen tashmë të famshme “Poezia është e folura përçart e perëndive.”
Por për piktorët punët ishin ku e ku më keq. Për të kuptuar arsyen e statusit të ulët të piktorëve në atë kohë duhet të shqyrtojmë se ç’kishin parasysh grekët me fjalën art, fjalë të cilën ishin ata që e përdorën për herë të parë, megjithëse termat art dhe arte të bukura asokohe nuk kishin atë kuptim që u japim ne sot. Metoda që përdor Platoni për të përkufizuar artin është ta ndjekë atë në zanafillën e tij. Duke e patur të pamundur të ndriçojë prejardhjen e panjohur të artit, ai mundohet të shtjellojë teorinë e tij duke përdorur mitin e Prometeut. Sipas tij, perënditë u dhanë kafshëve gëzof për t’u mbrojtur nga të ftohtit dhe thonj të mprehtë për të siguruar ushqim, ndërsa njeriu nga kjo ndarje doli duarbosh…Atëherë, Prometeut, të cilit i erdhi keq për njerëzit, rrëmbeu zjarrin nga qielli, artin e endjes nga Athinaja dhe artin e përpunimit të metaleve nga Hefesti dhe ua dhuroi njerëzve. Pra, arti në fillim na shfaqet si aftësi dhe tërësi procesesh shndërruese me qëllim plotësimin e nevojave të njeriut, aty ku natyra e vetme nuk mjafton. E parë në këtë optikë bëhet e qartë përse piktura renditej në artet mekanike. Statusi i ulët i pikturës shpjegohet edhe me konceptet që grekët e lashtë kishin mbi hierarkinë e realiteteve. Edhe këtu ndeshemi me praninë e gjithëpushtetshme të Platonit i cili teorinë e tij të njohur të realiteteve e shpreh në mënyrë poetike në parabolat që ndeshim në Mitin e Shpellës. Vizioni i tij mbi realitetet lidhet ngushtë me të ashtuquajturën teori të “formave ideale.” Ajo që ne e quajmë natyrë, përvojë realitet i përket asaj që ai e quan botë e dukurive. Ashtu siç e përjetojmë ne, bota është në lëvizje të pandërprerë, por thoshte Platoni, në botën e dukurive objektet përsëriten rregullisht duke shfaqur po të njëjtat cilësi. Me anë të tyre krijojmë një ide mbi përsosmërinë, megjithëse bota ku jetojnë s’është aspak e tillë. Po si është e mundur pyet Platoni që ne krijojmë një ide mbi përsosmërinë megjithëse nuk e ndeshim në botën e dukurive? Atëhere, thotë ai, duhet të ekzistojë krahas realitetit që perceptojmë me anë të shqisave edhe një realitet tjetër që përmban formën e përsosur të çdo objekti, i cili nga ana e tij nuk është veçse shfaqje, hije e idesë (në greqishten e vjetër ide do të thotë formë, shëmbëlltyr&eumlsmiley. Pra, sipas tij, bota e ideve është realiteti i vërtetë pasi ajo është e përjetshme dhe e pandryshueshme ndërsa natyra, bota fizike e cila është e ndryshueshme dhe e papërkryer qëndron më poshtë. Mbështetur mbi këtë teori Platoni bën edhe dallimin midis “arteve prodhuese” dhe “arteve imituese”. Duke krijuar një ndarje prej tri shkallësh Platoni jep këtë shembull: Ideja e një shtrati të krijuar nga perënditë, shtrati i krijuar nga zdrukthtari dhe piktura e këtij shtrati.” Piktori riprodhon (kopjon) shtratin pa qenë në gjendje të kuptojë strukturën e vërtetë të objektit që ka pikturuar. Kështu në njërin nga dialogët e librit të Platonit “Republika” Glaukoni duke iu përgjigjur Sokratit thotë:” Pra, puna e tij (piktorit, sh.i autorit) është sipas jush kopje e kopjes, shkalla e tretë e realitetit. “Për filozofët grekë artet imituese ishin të panevojshëm pasi nuk i shtojnë ndonjë gjë njohjes tonë të realitetit,. “Merrni një pasqyrë dhe rrotullojeni në të gjitha drejtimet,” thotë Platoni, “brenda një kohe të shkurtër mund të krijoni pamje të qiellit, diellit, kafshëve etj. Ajo që bën një piktor nuk është veçse imitim i kopjeve, njëlloj si pasqyra që riprodhon pamjen e saktë të objektit që pasqyrohet në të.”
Në Mitin e Shpellës në mënyrë metaforike gjejmë përsëri teorinë e formave të ideale të Platonit. Të burgosurit në shpellë (njëlloj si piktorët) janë në gjendje të shohin vetëm hijet e objekteve të vërteta që ndodhen pas tyre. “Klani imitues” do t’i shpotiste Platoni artistët pamorë duke u caktuar vendin e gjashtë në hierarkinë prej dhjetë shkallësh të Qytetit Ideal. Sipas teorisë së Platonit mbi Idetë (format e përkryera e të përjetshme) piktori, duke qenë intelektualisht i pafajshëm, pasqyron në mendjen e tij botën lëndore njëlloj si pasqyra, metaforë kjo që për fatin e keq të piktorëve do të ishte jetëgjatë në filozofinë e artit. Artisti-pasqyrë (lexo imitues) ashtu si të burgosurit në shpellë, merr hijen për idenë. “Piktorët e hijeve” do t’i quante me tallje Platoni piktorët e shkollës iluzioniste të themeluar nga Kseuksis-i dhe Parrhasius-i, duke u nisur nga teknika e dritë-hijes që ata përdornin për riprodhimin tepër bindës të realitetit lëndor.
Një arsye tjetër për statusin e ulët të piktorëve ishte edhe mosbesimi që filozofët grekë ushqenin ndaj Perceptimit. Artet pamore përbuzeshin edhe sepse mbështeteshin mbi një proces më të ulët se sa arsyeja. Për të mbështetur mosbesimin e tyre ndaj perceptimit filozofët grekë jepnin mjaft shembuj që vërtetonin se shqisave nuk mund t’u besohej. Një shkop i drejtë, për shembull, megjithëse qëndron vertikalisht mbi ujë duket sikur është i thyer, një objekt i largët, sado i madh qoftë duket i vogël, ndërsa Demokriti duke u nisur nga fakti që mjalti dikujt i duket i ëmbël e dikujt tjetër i hidhur dilte në përfundimin se nuk ekzistojnë gjëra të hidhura apo të ëmbla në vetvete. Kjo ndarje arbitrare midis perceptimit dhe mendimit ka qenë një ndër arsyet kryesore që artistët pamorë renditeshin në një shkallë më të ulët se poetët. Por mendimtarët grekë nuk ishin krejt kundër perceptimit, duke bërë dallimin midis perceptimit të rremë dhe atij të dobishëm. Herakliti deklaronte se shpirtërat e barbarëve nuk ishin në gjendje të përdornin veçse informacionin e marrë prej perceptimit të rremë, ndërsa u njihte vetëm helenëve aftësinë që të korrigjoin përmes arsyes informacionin e gabuar të shqisave.
Kështu pra, njohja e botës lëndore bëhej në mendjen e njeriut sipas analizës që arsyeja i bënte informacionit të ardhur nga shqisat. Filozofët pranonin, megjithëse pa shumë dëshirë, se poetët krijojnë nëpërmjet një frymëzimi hyjnor i cili, ndonëse nuk i bën më të mençur u mundëson një lidhje të drejtpërdrejtë dhe të pandërgjegjeshme me realitetin e ideve, por këtë ua mohojnë artistëve pamorë. Nëse në atë kohë do të ekzistonte ndonjë institucion si Lidhja, ajo pa dyshim që do të ishte vetëm e poetëve dhe autorëve të tragjedive, të cilët nuk do të pranonin të bashkoheshin me piktorët të cilët shiheshin diçka më shumë se punëtorë krahu.
Piktorët e kuptuan se e vetmja mënyrë për të ndryshuar statusin e pikturës nga art mekanik në art liberal ishte të mëtonin edhe ata se frymëzimi, kjo “çmenduri hyjnore” i kapte edhe ata dhe se muzat vinin herë pas here të vizitonin edhe punishtet e tyre. Por më kot, pasi gjatë gjithë qytetërimit grek e më pas edhe atij romak, ata nuk mundën ta ndryshojnë dukshëm statusin e tyre shoqëror.
Me njohjen në shekullin IV p.K.të krishtërimit si fe zyrtare e perandorisë romake artistët pamorë, sidomos gjatë konflikteve midis ikonaprishësve dhe ikonofilëve deri në koncilin e II tw Nikeas, u vunë në shënjestër të kundërshtarëve të krijimit të imazheve të shenjta, të përndjekjes dhe shkatërrimeve në masë të veprave të tyre, që pasoheshin nga periudha pune intensive për të zëvendësuar imazhet e djegura nga ikonoklastët. Tek e fundit, e ç’mund të prisnin nga një fe libri i vetëm i së cilës fillonte me vargun: “Në fillim ishte Fjala” duke njohur hapur përparësinë e fjalës ndaj imazhit. Edhe pas pranimit të dobisë propagandistike dhe të fuqisë të imazhit si përçues i dogmës së krishterë midis një popullsie krejtësisht analfabete, statusi i piktorëve nuk u përmirësua aspak. Edhe teologët e krishterë trashëguan nga filozofët e lashtësisë të njëjtin mosbesim ndaj Perceptimit, por statusin e ulët të tij e lidhnin me një arsye krejt tjetër. Duke e lidhur peceptimin dhe mashtrimin që rrjedh prej tij me parimin e kënaqësisë shqisore (sensuale), që shihej si vepër e djallit dhe e mëkatit që pasonte detyrimisht, ata, njëlloj si filozofët paganë u njohën arteve pamore një status të ulët. Për njeriun e Mesjetës bota e dukurive ishte një pasqyrë, format dhe figurat e pikturuara nëpër kisha dhe dorëshkrime ishin edhe ato pasqyra, ndërsa enciklopedia e dijes quhej edhe ajo speculum (lat. pasqyr&eumlsmiley. Po ç’reflektohej në këto pasqyra përveçse përsosmëria dhe vula e krijimit hyjnor. Natyra-Libri i gjallë dhe Bibla–Libri i shkruar ishin dy pasqyrat e vërteta mistike të urtësisë hyjnore. Artistëve pamorë nuk u mbetej veçse të kopjonin përulësisht këto shëmbëlltyra, të kufizuar mjaft edhe nga rregullat tepër të rrepta e të ngurta të kanoneve të paraqitjes së subjekteve të krishtera. Ata që e konceptojnë historinë në mënyrë dramatike, me maja të ndriçuara dhe gropa të errëta, Rilindjen do ta shihnin si një vend plot dritë, si një rikthim triumfues të vlerave njerëzore dhe ndërgjegjes estetike të nëpërkëmbura nga asketizmi i Mesjetës. Për ta Petrarka, “njeriu i parë modern”, shihet si një pishtar drite krahasuar me shën Agostinin, që qëndron në pragun e Mesjetës. Brunelleschi, arkitekti i njohur vizatonte nëpër rrënojat e arkitekturës së vjetër romake me qëllim “rikthimin e ndërtesave harmonikisht të drejtpeshuara”, ndërsa Giotto vizatonte dele jashtë studios së tij duke mos iu bindur më rregullave ekleziaste të paraqitjes së realitetit lëndor.

1 Komente

Kaq? Pervec historise se politikave te artit, profesori nuk i eshte pergjigjur ende dymbedhjetevjecarit brenda tij.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).